Lesbók Morgunblaðsins - 02.06.1979, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 02.06.1979, Blaðsíða 12
Brotnar eru borgirnar III — Árni Óla Arnarhóls er fyrst getiö af öllum örnefnum í Reykjavíkurlandi. Vífill og Karli fundu öndvegissúlur Ingólfs viö Arnarhól fyrir neöan Heiöi, segir Land- námu. Nú er þaö svo um sjálfan Amarhól, aö hann náöi hvergi aö sjó. En noröur úr honum skagaöi annar hóll, út í sjóinn, og var mýrarslakki á milli þeirra. Ytri hóllinn var oftast nefndur Arnarhólsklettur, enda voru klettar aö honum viö sjóinn. Mundu öndvegissúlurnar tæplega hafa getað hitt á verri lendingarstaó en kletta þá, og heföu auðvitað brotnað þar í sprek og smælki í sjógangi. Vér höfum því fyrir satt, aö súlurnar hafi komiö á land inni í víkinni, þar sem var sandfjara. Litlar sogur fara af Arnarhóls- kletti þar til áriö 1809 aö Jörund- ur hundadagakonungur handtók Trampe greifa og geröi sig sjálfan að „herra til sjós og lands" á íslandi, þótti honum þá ráölegt að víggirða Reykjavík, og fann þá engan annan staö hent- ugri fyrir vígi heldur en Arnar- hólsklett, sem gekk allhár og þverhníptur fram í höfnina. Aðalhjálparhellur hans viö her- töku landsins voru þeir Phelps kaupmaöur, sem átti skipiö „Margreth and Anne", sem lá hér á höfninni, og undirkaupmaöur hans Savignac að nafni. Og nú ákvaö Jörundur aö hiö nýja vígi skyldi heita í höfuðið á Phelps og kallast Fort Phelps, en yfirhers- höfðingi í virkinu skyldi vera Malmquist beykir. Hann var sænskur að ætt, en var verzlunarþjónn hjá Phelps. í júlímánuöi um sumariö var virkisgeröin hafin og gekk verkiö vel fram. Var þar hlaöin heljar- mikil brjóstvörn úr torfi og grjóti og var í hálfhring fremst á klettin- um. En þá vantaði fallbyssurnar, því aö ekkert vígi má án þeirra vera. Áriö 1668 haföi Henrík Bjelke höfuðsmaöur látið reisa virki hjá Bessastööum, og hefir þaö alltaf verið kallaö Skansinn. Flutti hann þangað 6 fallbyssur og voru þær þar enn. Að vísu voru þær orönar kolryögaðar og sumar sokknar í jörö, eftir aö hafa legiö þar svo lengi umhiröulausar. Var nú ákveöiö aö sækja þessar fall- byssur og hafa þær Reykjavík til varnar. Hinn 19 júlí voru sóttar þrjár fal%byssur og þeim komiö fyrir í hinu nýja vígi, og tveimur dögum seinna voru hinar þrjár sóttar og þeim komið fyrir á sama staö. Hefir flutningurinn sýnilega gengið mjög vel, og eins hefir gengið vel að koma þeim fyrir á nýja staðnum, því að 25. júli var fyrsta fallbyssan reynd — skotið úr henni tveimur skotum „og gekk vel" að því er sjónarvottur sagöi. Þegar vígiö á Arnarhólskletti var full- gert, og allar sex fallbyssurnar reyndust vel, þá lét Jörundur draga þar á stöng gunnfána sinn og íslands. En svo kom enska herskipio „Talbot" og þá var kolivarpaö konugstign Jör- undar. Skipherrann og þeir Stephens- bræður sömdu svo um 18. ágúst, aö Reykjavík skyldi óvíggirt. Var þá gengiö aö því aö rífa niður Fort Phelps og geröu þaö sjóliöar á Talbot. í Árbókum Espólíns segir, að vígið hafi veriö rifiö gjörsamlega niöur og fallbyss- urnar fluttar inn í Viðeyjarsund og þeim sökkt þar. í íslenzkum Sagnablöðum segir, að þeir ensku hafi velt fallstykkjun- um í sjóinn og brotið niöur skansinn. Hér er þó eitthvað málum blandað, því aö 1841 gaf bæjarfógeti út alvarlegt bann viö því, aö strákar væru aö troöa steinum í fallbyssurnar í víginu, því aö þaö gæti valdiö slysi, ef skotiö væri úr peim. En nokkrum árum seinna viröast fallbyss- urnar allar horfnar, hvaö sem hefir orðið af þeim. Sést það bezt á því, aö þá er Trampe greifi kom með danska herflokk- inn hingaö 1851 til þess aö hræöa íslendinga, þá var þarna hvorki vígi né fallbyssur. Dátarnir höföu ekkert að gera og var þeim því fengiö þaö starf, aö hlaöa upp vígi Jörundar.. Voru þeir að dunda við þetta um haustiö og allan veturinn, og luku ekki verkinu fyrr en um voriö og var vígiö þá kallað „mikiö mannvirki". Er þaö íslendingi, sem vildi endilega fá Batteríiö keypt til þess aö reisa þar fagran bústaö. Þetta var 1893 og kaupbeiönin var lögö fyrir Alþingi, því aö þaö þurfti aö setja lög um þetta, vegna þess aö Arnarhóll var opinber eign. En þá ætlaöi allt vitlaust aö veröa. Þingmenn hnakkrifust um þetta dag eftir dag, og svo mikill móöur var í bæarmönnum, aö annars eins eru naum- ast dæmi. Jafnvel stilltustu og gætnustu menn misstu alveg taumhald á sér. Borgarafundur var haldinn og sölunni harölega mótmælt, en hótunarbréfum ringdi yfir þá þingmenn , er vildu selja. Síöan voru þinginu send mótmæli gegn sölunni og var þaö mótmælaskjal undir- ritað af 300 mikils metnum borgurum í Battoríift hverfur árift 1914. BATTERIIÐ var lítiö gagn í því vegna þess aö þaö var vopnlaust, nú voru engar fallbyssurnar. Trampe fór því fram á þaö við stjórnina, aö hún sendi hingaö fimm fallbyssur sæmilega góöar. En stjórnin neitaði aö verða viö því, og í þess staö kallaöi hún herflokkinn heim til Danmerkur. Afrek hans hér á landi haföi veriö þaö eitt aö hlaöa þetta vígi. Haföi þaö nú fengiö nýtt nafn og var kallað „Batteríið" og undir því nafni gekk það upp frá því. Smám saman hrörnaöi þetta mikla mannvirki og var seinast ekki orðlð annaö en grasi gróinn veggur í hálfhring yzt á hólnum. Þetta vígi kom því lítt við sögu lands og bæar. Samt sem áður höfðu Reykvíkingar miklar mætur á þessum stað, því aö þaöan var útsýni bæöi vítt og fagurt, einkum á blíðum sumarkvöldum, „þegar sólin viö Jökulinn rann." Þangað sótti þá margt fólk og haft er eftir danskri konu, er gift var íslenzkum kaupmanni og þóttist kunna íslenzku, að hún hefði einu sinni sagt við mann sinn: „Góði komdu út á Batteríiö og,sjáöu hvað sólarniöurgang- urinn er eigindómlega fallegur". Og svo var önnur dönsk kona gift bænum. Og margt fleira geröist þá sögulegt. En hin mikla andúö bæar- manna varö til þess, aö stjórnin neitaðl að samþykkja frumvarp um að selja hinni dönsku konu Batteríið. Svo liðu rúm 20 ár. Þá var hafist handa um hafnargerö í Reykjavík. Þá var Arnarhólsklettur brotinn niður að grunni og hafður í uppfyllingu. Og þar fór Batteríiö, en þá hreyföi enginn mótmæl- um. Aö vísu lágu til þess sérstakar ástæður. Reykvíkingar höföu lengi þreyð aö fá fullkomna höfn og þeir vissu aö til þess þurfti aö gera breiöa hafnarbakka með landi fram, þar á meöal framan vlö Batteríiö. En um 'eið var svo komiö aö aö Batteríiö náöi ekki framar aö sjó og glataöi algjörlega svip sínum. Þess vegna hreyfði enginn mótmælum þegar fariö var aö brytja þaö niöur, enda þótt mörgum þætti vænt um þaö og teldu þaö sögulegan staö. En þaö er ekki aöeins Batteríiö og Arnarhólsklettur, sem höfnin hefir gleypt. Stór, sneiö noröan af Öskjuhlíð fór í Grandagaröinn og Örfiriseyargarðinn. Stórgrýtisuröin sunnan og austan í Skólavöröuholti varö aöalefni í Ingólfs- garð. Síðan var flegin þykk spilda af holtinu, svo aö þaö varö óþekkjanlegt þeim megin, og var hún notuð til upp- fyllingar í höfninni. Meö henni fór Steinkudys. Höfnin hefir einnig gleypt allar hinar mörgu varir og uppsátur frá árabátaöld- inni. Hún gleypti einnig Steinbryggjuna, sem gerð var fram af Pósthússtræti áriö 1884, fyrsta og elzta hafnarmannvirki hér. Höfnin hefir einnig látiö breyta allri strandlengjunni frá Ingólfsgaröi inn aö Laugarnesi, og nú virðist Kolbeinshaus eiga aö hverfa í þá uppfyllingu. En innan viö Laugarnes er komin Sundahöfn og hún byrjaði á því, að brjóta þar niöur ein- kennilega sjávarhamra. Þar fóru forgöröum Köllunarklettur og Líkavaröa, sem voru fræg ör- nefni frá þeim tíma er kalustur var í Viöey. Kleppskaft, sem var einkennilegt hornbjarg niöur af Kleppsspítala, hefir og veriö brotið niöur aö miklu leyti. Og nú er rööin komin aö Gelgjutanga. Þegar Langholtið tók að byggjast, var þykkum jaröveg flett af suöurenda þess, og fór þaö allt í höfnina. Áður haföi veriö brotiö framan af holtinu, og fór þaö efni í Sogaveginn, er hann var gerður. En þá hurfu Þjófaskörð, sem voru sunnan í holtinu. Vegna umstangs margra mannvirkja, hefir orðið gjör- breyting á upphaflegu landslagi í Austurbænum, og hefir höfnin átt drýgstan þátt í því. Þó heföi höfnin getaö valdið hér enn meiri umturnan, ef fariö heföi veriö eftir uppástungu, sem kom fram 1862, og mörgum þótti þá mjög glæsileg. Sú uppá- stunga var aö vísu í tvennu lagi. Fyrri hluti hennar var um það, að dýpka Tjörnina 'og gera þar skipalægi, en grafa úr henni skipgengan skurö þvert í gegn- um miöbæinn til sjávar. Mun sá skuröur sennilega hafa átt aö liggja yfir lóöina þar sem Al- þingishúsiö stendur nú, og þaöan til sjávar um Pósthús- stræti. „Meö þessu fengist fögur og örugg höfn, og það svæöi yröi þá aö miklu gagni, sem nú er til einskis nýtt", sagði stjórnarblaöiö íslendingur. Hinn hluti tillögunnar var á þá leiö, aö gera skipakví á Austurvelli og skyldi hún ná yfir mestan hluta vallarins. Var gert ráö fyrir því, aö þarna væri hægt aö grafa svo djúpt aö sjávardýpi yröi þar um 20 fet. Til sjávar yröi svo aö grafa skipgeng- an skurö og gera þar heljar mikla flóögátt eöa stíflu, svo hægt væri að halda sjó í. höfninni um fjöru. Jafnframt voru birtar áætlanir um hvaö þessi mannvirki myndi kosta mikiö, og þótti af því líklegt, aö ráöandi menn, eöa stjórnin sjálf, stæöi þar aö baki. Menn ættu aö gera sér í hugarlund hverjar afleiðingar þess hefðu oröið, aógera Austurvöll aö höfn. Aö vísu þarf ekki aö gera ráö fyrir því, aö þetta heföi oröiö til frambúöar, en þaö heföi haft hin ótrúlegustu endaskipti á Miöbænum og gagnger áhrif á allt skipulag Reykjavíkur fram til aldamóta. Og heföi nú bæöi Austurvöllur og Tjörnin farið til hafnar- geröar, þá heföu tvær kærustu náttúru- gersemar Reykvíkinga Austurvöllur og Tjörnin horfið með öllu. . ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.