Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1981, Blaðsíða 6

Lesbók Morgunblaðsins - 24.12.1981, Blaðsíða 6
Breiðargerði í Skagafírði fyrir fáeinum árum. Mjög óvenjulegt afbrigði; kjallari, steinsteyptur að einhrerju leyti, timburhús með kvistherbergi, en látið falla inn í gamlan torfbæ og þakið tyrft. Eitt fegursta bæjarstæðiá Áusturlandi er án efa á Valþjófsstað íFljótsdal. Litla-Hof í Oræfum nálægt 1940. Hér sjáum við hina rómantísku bæjarmynd: „Hátt und hlíðarbrekku/ hvít með stofuþil". En þessi bæjargerð margra smárra timburþilja og kartöflu- garðurinn fyrir framan er ekki gömul — aðeins frá síðustu öld — en fer óneitanlega vel. Einarsstaðir í Reykjadal — eitt af fallegri bæjarstæðum í dölum Þingeyjarsýslu. Stórt íbúðarhús með risi og kvistum, trjágarður og kirkja setja svip á staðinn. fegurö, víðsýni, graslendi, skóglendi, jaröhiti og veiði í Apavatni og Laugar- vatni. Laugarvatnsbærinn stóð á brekkubrúninni, þar serru hús mennta- skólans stendur nú, — og þar hefur ver- iö frábært bæjarstæöi. Laugardalshólar í Laugardal heföu komið sterklega til álita, þar eru fyrir hendi flestir kostir Laugarvatns að jarðhitanum undanskild- um. Ingólfur Arnarson var bundinn af ákvörðun sinni um vegvísun öndvegis- súlnanna á sama hátt og Skalla-Grímur var bundinn af bón fööur síns. í því happdrætti var Skalla-Grímur heppnari. Aðrir landnámsmenn höfðu frjálst val og þeir sem voru snemma á ferðinni, gátu valsaö um heilu héruöin og tyllt sér niöur á bezta blettinn úr skákinni. Við vitum að sjálfsögðu ekki, hvað vakti fyrir þeim, en hitt er víst aö þeir byggðu á misfalleg- um stööum. Vel skil ég Ingimund gamla, sem leit vel og vandlega á þau lönd norðan heiða, sem nú heita Húnavatnssýslur, nam Vatnsdal og bjó að Hofi. Sama er að segja um Helga marga og staðarval hans aö Kristnesi. Ketill hængur nam öll lönd í Rangár- þingi milli Markarfljóts og Þjórsár og bjó aö Hofi á Rangárvöllum. Einhvernveginn finnst manni að Fljótshlíöin hefði verið girnilegri, en Baugur fóstbróðir land- námsmannsins fékk Hlíðina og byggði bæ sinn á Hlíöarenda. Bæjarstæðið þar er meö þeim fegurri í Rangárþingi, Gunnari þótti fagurt þar forðum og mætti í sömu andrá nefna Múlakot en kannski þó allra helzt Núp. Þrándur mjöksiglandi Bjarnarson er nefndur fyrstur þeirra er námu lönd í Hreppum, hann bjó að Þrándarholti. Ég hef áður getiö þess, að þar er eftirtekt- arvert bæjarstæði og kannski ekki önn- ur betri þar í sveit. í Hrunamannahreppi gátu þeir bræöur Bröndólfur og Már Naddoddssynir valið sér bæjarstæöi úr einni fegurstu skák landins, þar eru mörg afburða bæjar- stæði eins og dæmin sanna núna. Bröndólfur kaus að byggja á Berghyl, sem sýnir aö hann var maöur glögg- skyggn, en Már byggði á Másstöðum, sá bær er ekki lengur til. Mér finnst þó, að þeir landnámsmenn á Suöurlandi, sem gátu valið úr mestu, hafi ekki verið eins fundvísir á allra feg- urstu bæjarstæðin. Stundum er eins og þeim hafi tekizt betur, sem fengu í sinn hlut smærri skákir. Þannig byggöi Ketilbjörn á Mosfelli tveimur börnum sínum efri hluta Bisk- upstungna og bæði fundu fegurri bæj- arstæöi að mínu mati en gert hafði Ket- ilbjörn. Byggöi annað þeirra bæ sinn í Úthlíö, þar sem höfundur þessarar greinar sleit barnsskónum, — en hitt í Haukadal, þar sem mér finnst aö sé eitt fegursta bæjarstæði á Suðurlandi og þótt víðar sé leitað. Því miður hélst ekki byggö þar, kirkjan stendur ein á bæjar- hólnum viö Beiná og skógi vaxin Sand- fellshlíöin aö baki, en húsakostur hefur að öðru leyti verið fluttur á berangurinn nálægt Geysi, þar sem Tungnamenn kalla venjulega „á Söndunum". Þeir landnámsmenn sem síðar voru á ferðinni, urðu að gera sér að góðu rýrari landkosti og óálitlegri bæjarstæöi. Lik- lega hefur mjög verið farið að skyggja, þegar Þórir haustmyrkur kom og nam Selvog. Ég hygg að vægt sé til oröa tek- iö að ekki séu mörg framúrskarandi bæjarstæði þar, — en kannski hefur þaö allt litiö margfalt betur út í árdaga byggöar. Selvogurinn er þó ekkert sérstakur að þessu leyti. Næsta fátt er um glæsileg bjarstæði á Suðurnesjum til dæmis, einnig austur í Flóa og Landeyjum, norð- ur á Skaga og Melrakkasléttu. Lang- flestir bæir geta þó falliö undir þá skil- greiningu, aö bæjarstæðið er sæmilegt — getur hvorki talizt fagurt né Ijótt. Hitt er svo allt annaö mál, hvað viðkunnan- legt er í augum þess, sem lengi hefur búið á staðnum. „Ég kann afskaplega vel við mig hérna", er setníng, sem æöi oft heyrist — sem betur fer. Sé beðið um nánari skilgreiningu á því, verður oft fátt um svör, það er eitthvaö, sem menn geta ekki útskýrt, en dugar þeim alveg persónulega. Það er þessvegna fullgilt sjónarmið fyrir þann sem í hlut á, en getur ekki talizt algilt þar fyrir. Þau sjón- armið, sem ég hef sett fram í þessu greinarkorni, geta ekki fremur talizt al- gild. Það er þó Ijóst, að æði oft hafa menn svipaöar skoðanir á þessu, eru til dæmis sammála um, aö það sé tignar- legt í Skaftafelli, að staðarlegt sé að sjá heim að Hólum í Hjaltadal, aö fagurt sé í Mývatnssveit og búsældarlegt í Öngul- staðahreppnum og Fljótshlíöinni. Ég vona líka, að þær skoðanir, sem ég hef sett fram, endurspegli öllu fremur al- menningsálit en persónulega sérvizku. Vestfirðir hafa því miður orðið útund- an í þesari umfjöllun svo og austanvert landiö að mestu. Kemur þar til ónógur kunnugleiki höfundarins fremur en aö lít- ið sé þar um góð bæjarstæði. Þessu greinarkorni var ekki heldur ætlað að veröa neinskonar tæmandi úttekt á landinu öllu, hvað bæjarstæði varðar, en aðeins lausleg hugleiöing um þaö sem fyrr og síðar hefur borið fyrir augu. En líklega gerist eins og fyrri daginn, þegar fjallað er um það loftkenda hugtak, feg- uröina, aö skoðanir verði æði skiptar á því sem hér hefur verið sagt. í næsta blaði: Rætt viö Gunn- ar M. Jónasson, forstöðumann í Byggingastofnun landbúnaö- arins. 6

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.