Lesbók Morgunblaðsins - 07.02.1987, Blaðsíða 19

Lesbók Morgunblaðsins - 07.02.1987, Blaðsíða 19
siðmenningar og mentunar, og má því telja ina lituðu menn (Mongóla, Malaya, Indverja og Svertingja) óæðrí mannkyn- stegundir, þótt talsverður og enda mikill munur virðist vera þeirra á milli... Að framansögðu Hggur nokkuð ljóst fyrir að jafnréttishugmyndin sem Jón hélt hvað mest á loft nokkrum árum fyrr er nær ein- gðngu bundin við norðlægar þjóðir eða öllu heldur hinn hvíta kynstofn. Þessar hug- myndir Jóns eru e.t.v. ekki svo þverstæðu- kenndar ef tekið er tillit til þess sem hann hafði skrifað áður um það sem hann kallaði stefnu anda mannsins og hér hefur verið fjallað um. Auk þess eru hugmyndir nokkuð samhljóða öðrum kenningum tengdum land- fræðilegri löghyggju og ber þar að sjálf- sögðu hæst rit Montesquieu og rit hans Esprit de lois. En í þessu sambandi vitnar Jón einnig í aðrar heimildir máli sínu til stuðnings eins og Buekle og rit hans History of Civilization og Erskin May og rit hans Democracy in Europe. Þessir höfundar hétdu því fram að sagan sýndi að harð- stjórn og þrældómur þrifist jafnan best í hitabeltislöndunum en frelsi og sjálfsstjórn hins vegar best í tempruðum beltum heims- ins. Að vísu gat þróast lærdómur, skáidskap- ur, listir og heimspeki í hinum austlægu löndum að áliti Jóns, en þar hafi samt aldr- ei getað átt sér stað framfarir, hvorki í skipun samfélagshátta né stjórnarháttum. Hér er því aftur komið að kjarnaatriðinu um framfarir hinna vestlægu þjóða sem stafar af fyrrnefndum grundvallarmun þjóð- anna, en röksemdirnar er nú að finna í landfræðilegum skýringum. Vinnu manns- ins í tempraða beltinu segir hann vera mun dýrmætari, og torveldara að fullnægja þar öllum lágmarkskröfum. Þar áttu sál manna og líkami að styrkjast við loftslagið og áreynsluna og menn áttu fljótt að finna að þar bæri starfsemi og atorka þeirra ávöxt. En þetta knýr menn til hugvits og fram- Árásin á Bastilluna 14.JÚU1789. Jón taldifrðnsku byltinguna hata haft úr- stitaáhrifá vestrænamenningu. fara. Undir þessum lífsskilyrðum hvetjast menn til að veita allri áþján mótspyrnu og verða hæfari til frelsis. Af þessu má ljóst vera að hugmyndir Jóns um jafnrétti, framfarir og frelsi skírskota til ákveðinna kenninga um eðlis- lægan grundvallarmun ólíkra kynþátta. Það sem úrslitum ræður eru ákveðnir yfirburðir sem koma sjálfkrafa fram við erfið lífsskil- yrði. Hugmyndir og kenningar í ætt við þess- ar, eru svo aftur nátengdar ýmsum atriðum þróunarkenningarinnar, eða öllu heldur hin- um félagslega Darwinisma, en um þróunar- kenninguna fjallaði Jón talsvert bæði í blöðum og tímaritum. Munurinn er hins vegar sá, að þær blandast ákveðnum hug- myndum um stjórnmál og alheimspólitík. Það kemur t.d. vel í ljós þegar hann fjallar um þær þjóðir sem hann áleit vera að stefna að heimsyfirráðum á þessum tíma, þ.e. Breta eða hinn engilsaxneska kynstofn ann- ars vegar og Rússa hins vegar. Með tilliti til þróunarkenningarinnar er þó ekki vafi hvor muni bera sigur úr býtum þvf hinar engilsaxnesku þjóðir: ... eru nú að komast í skilning um það, að forlög þeirra og framtíð í heiminum faili saman, og að samheldni þeirra (og að líkindum samruni þeirra í eitt veldi með tímanum, ef til vill fyr en flestá varir nú) sé skilyrðið fyrir, að þær geti orðið það, sem þeim sýnist ætlað að verða, sú alvalda yfírþjóð heimsins, er ráðið fái lögum oglofum áþessum hnetti. í ljós kemur að röksemdir þróunarkenn- ingarinnar og hins félagslega Darwinisma valda þeirri viðhorfsbreytingu hjá Jóni að hann missir trúna á gildi þjóðríkjahugmynd- arinnar sem var þó grundvöllurinn að hinni gömlu stjórnfrelsisbaráttu. Hann segir að þeir menn sem upp séu að vaxa verði að læra að líta þjóðernishugmyndina sem fagra og hugðnæma hjátrú. Þetta stafar að öllum líkindum af kynnum hans af hinni svoköll- uðu „afskiptaleysisfrjálshyggju" (laissez- faire liberalism), enda segir hann á einum stað að breytiþróunarlögmálið komi vel í ljós á þessum tímum, bæði í þjóðlífinu og viðskiptum þjóðanna. Þetta eru greinileg áhrif frá Herbert Spencer, en hann var einn helsti talsmaður afskiptaleysisfrjálshyggj- unnar, og mun hafa sýnt fram á náin tengsl hennar við þróunarkenninguna. En vantrú Jóns á gildi þjóðríkjafyrirkomu- lagsins stafar af fleiri ástæðum. Örar framfarir á öllum sviðum þjóðfélagsins stuðli beinlínis að afmáun landamæra og þjóðerna. Þá sé komið fram á sjónarsviðið nýtt afl en það er samtakamáttur félags- skaparins, en sá máttur komi skýrast fram þegar hafðar eru í huga þær miklu fram- farir sem samgðngumál heimsins hafi leitt í ljós. Inn í þetta blandast svo hugmyndir í anda þróunarkenningar og félagslegs Dar- winisma en hann lítur svo á, að smáþjóðirnar geti ekki haldið velli sem sjálfstæðar og óháðar. Niðurstaða hans er því sú að: In skyldu þjóðemin, in smærri, verða að hverfa saman ístærri heildir, efþjóðirnar eiga að geta haldið velli í tilverubarátt- unni. Smáríkin verða að hverfa sem fríáls sambandsliður inn í stærrí ríkin, ef þau eiga ekki að verða öðrum óskyldarí að bráð og herfangi. LOKAORÐ Hér hefur nú verið reynt að gera grein fyrir hugmyndafræði og sðguskoðun Jóns Olafssonar og reynt hefur verið að rekja þær hugmyndir sem ætla má að skoðanir hans byggi á að meira eða minna leyti. Markmið þessa verkefnis var fyrst og fremst að reyna að greina ákveðna texta sem eftir Jón liggja og tengjast beint stjórnamála- hugsun hans, söguskoðun, þjóðfélagshug- myndum og hugmyndafræði yfirleitt, og skoða þetta í samhengi við klassískar hug- myndir og kenningar eins og þær birtast í evrópsku samhengi. Auðvitað má segja, að hér hafi stundum verið seilst of langt í því að eigna Jóni hlutdeild í ýmsum hugmynda- stefnum og kenningum út frá takmörkuðum heimildum, en þó er ljóst að hann hefur fylgst vel með því sem var að eiga sér stað í Evrópu, einkum Englandi á þessum tíma. Hér hefur verið komið inn á hugtök og kenningar sem hugmyndir Jóns byggjast á að meira eða minna leyti. Hugtökin vísindi, framfarir og frelsi virðast nátengd í stjórn- málahugsun hans og söguskoðun svo og skynsemi og jafnrétti. Þjóðfélagshugmyndir hans taka einnig mið af þessum hugtðkum en eru þó bundnari af kenningum tengdum landafræði löghyggju og þróunarkenningu eða öllu heldur félagslegum Darwinsima. Það sem fyrst og fremst einkennir hug- myndafræði Jóns ólafssonar er trú á framfarir í anda upplýsingar og frjálslyndis- stefnu, en þar gegna vísindin lykilhlutverki. í söguspeki hans er það frelsisástin eða frelsishugsjónin sem verður að nokkurs kon- ar hreyfiafli sögunnar en það telur hann eitt megineinkenni hinna vestrænu þjóða. Þannig verður upphaf nýaldar og vísinda- byltingin að nokkurs konar vendipunkti í sögu mannsins og frelsishugsjónin fer að ná sér á strik. í þessu sambandi var reynt að sýna fram á að Jón lítur svo á að hinar austrænu þjóðir séu ekki frjálsar í sjálfu sér enda reynir hann víða að færa rök fyrir þvi sem hann kallar grundvallarmun austlægra og vestlægra þjóða. Þessar hugmyndir verða svo mun meira afgerandi þegar kemur að skoðunum hans varðandi þróunarkenning- una og hina landfræðilegu löghyggju, en þá leitast hann enn frekar við að sýna fram á það sem hann kallar grundvallarmun kyn- þáttanna. Ljóst er eftir lestur þessarar ritgerðar að víða gætir þversagna í málflutningi Jóns. Nægir þar að benda á kristilegt viðhorf Jóns í tengslum við frelsishugsjónina annars vegar og svo kenningar hans um óæðri mannkynstegundir hins vegar. Einnig má benda á hugmyndir hans um ágæti norð- lægra þjóða og svo tilverubaráttu einstakra þjóða (t.d. Rússa og Breta). Hér koma að vísu inn í myndina pólitísk sjónarmið en þau breyta ekki svo miklu í heildarmyndinni. Hætt er við að margar þessara hugmynda og kenninga þættu nokkuð öfgafullar nú á tímum. Þó má fullyrða að Jón sé nokkuð dæmigerður fulltrúi þeirra stjórnmála- og fræðimanna sem reyndu að tileinka sér nýjar hugmyndir og kenningar sem voru að ryðja sér til rúms á þessum tíma. Þess vegna má spyrja að hve miklu leyti leyfilegt er að leggja mat á hugmyndaheim fyrri tíma með nútfma mælikvarða? Ekki verður hér reynt að fella dóma, heldur aðeins minnt á aldarfarið og ofurtrú á vísindalegar tilgatur og framfarir. Höfundurínn er sagnfræðingur Steinunn Þ. Guðmundsdóttir: Einbúinn Hann lifir einn í Htlu koti við Ijósið smátt í gluggaskoti sáttur er við sérhvem mann. Hann gleymir tíma við glóðareldinn gætinn leggst hann undir feldinn vakir, hlustar á veðragný. Oft er kalt í koti smáu kuldinn bylur á þaki lágu heyríst hvína við hurðarstaf veltist báran vonskuþrungin; við veðurbarða strönd er sunginn hörkukársins huldutónn. En vetur líður. Voríð bjarta vermir hugann, engin skarta — björkin, lyngið, birkihlíð. Lifna grös á grænum bala glaðir lækir fossa og hjala senn er komin sumartíð. Þá skal hirða hey og draga hlú að búi vinna og laga veita lillum lömbum hjálp því kindur spakar koma úr hlíðum. Hann kallar á þær rómnum blíðum. Vinir koma í varpann hans. Og kurlið undir katíi brennur kaffíð heitt í bolla rennur eina lífsins yndið hans. Hlýnar brjóst og hýmar lundin hljóðlátt líður dagsins stundin í undarlegan ævisjóð. 1 koti eru öngvir kostagripir kaldir veggir, skuggasvipir standa á haus við staf og þil. Gamalt orgel við glugga stendur gætnar spila lúnar hendur hljómar berast hjartans til. Aðspurður, það er ansi skrýtið áttu bara svona lítið? Fólkið spyr með fróman svip: Leiðist þér? Ég læt það vera, Hst er að hafa nóg að gera, svarar hann og segir fátt. Þvf fannst það vera furðulegast fjarska skrýtið og undarlegast að vilja bara vera hér. Vitið hélt það væri flúið því við mig sýndist allt svo snúið. En hér á ég Mð. Ég fagna því. Hann lærði að spila létt var lundin Ijúfur draumur við æsku bundinn: að fara burt í fjarlæg lönd. Heiminn kanna hugur vildi, en hjartans þrána enginn skildi því gaf hann heit — það gildir enn. Við brekku lága er bjartur runni blómsins skarti og trjánum unni er hríslan köl mót hlýrri sól. Oft liggur þráður lífsins falinn Ijúfur bemsku draumur kalinn. Svo líða dagar, iíða ár... Höfundurinn lózt! des. 1985. Ljóðiö er um þann fræga einbúa Gisla ó Uppsöl- um, sem lézt sfðan réttu ári á eftir Steinunni. Hún bjó í Reykjavík og gaf út Ijóðabók, tvær skáldsögur og smásagnabók. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS 7. FEBRÚAR 1987

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.