Lesbók Morgunblaðsins - 22.06.1996, Blaðsíða 7

Lesbók Morgunblaðsins - 22.06.1996, Blaðsíða 7
UM SOGURITUN BEDA PRESTS EFTIR ARNALD INDRIÐASON Sem sagnfræóingur hafói Beda prestur gífurleg áhrif. Flest gf því sem vitaó var um forng enskg sögu á mióöldum var byggt á verkum hans. Kirkju- sögu sína leit hann þó á sem samnefnara alls þess sem hann sendi frá sér. BEDA prestur hefur verið kallaður faðir ensku sagn- fræðinnar. Hann var áttundu aldar munkur sem aldrei fór úr heimahéraði þótt hugur hans hafi farið víðar en ann- arra samtímamanna. Hann helgaði líf sitt fræðistörfum sem hann sinnti í klaustrinu í Jarrow á Eng- landi þaðan sem rit hans og hróður barst um gervalla Evrópu og m.a. til Ara Þorgils- sonar fróða á Islandi. I fyrstu setningu Landnámubókar er einmitt vitnað í Beda prest og hin fleygu orð Ara „hafa þat heldr, er sannara reynisk" má rekja til sagnaritun- ar Beda nokkrum árhundruðum fyrr. Œvi Beda Það virðast allir á einu máli um hvað Beda var; að líkindum mestur fræðimaður sem upp kom í Vestur-Evrópu á tímabilinu milli hnign- unar Rómaveldis og aldar Karlamagnúsar. Hans stærsta og þekktasta verk er Kirkju- saga Englands („The Ecclesiastical History of the English Nation") en í inngangi að því lýsir hann aðferðum sínum við sagnaritun og þar kemur einnig fram söguspeki Beda. Björn Þorsteinsson sagnfræðingur segir Beda einn af stórbrotnustu fjölfræðingum miðalda um leið og hann bendir á að íslendingar hafi snemma kynnst ritum hans. Talið er að Beda hafi fæðst árið 673 en um foreldra hans mun lítið vitað. í eftirmála kirkjusögu sinnar rekur Beda sjálfur í stuttu máli ævisögu sína og kemur þar fram að hann er fæddur í landi Jarrowklausturs og fenginn ábótanum, Benedict Biscop, í fóstur sjö ára að aldri. Hann segist hafa eytt allri ævi sinni innan veggja klaustursins og helg- að sig algerlega rannsóknum á hinni heilögu Ritningu. Og þótt hann hafi tekið þátt í hefð- bundnu klausturlífi segist hann alltaf hafa haft mesta „ánægju af rannsóknum, kennslu og skrifum". Hann segist hafa verið gerður að djákna nítján ára og þrítugur var hann gerður að presti. Og loks segir hann: „Frá þeim tíma þar til ég náði fimmtíu og níu ára aldri hef ég starfað bæði fyrir sjálfan mig og bræður mína við söfnun úrdrátta úr verk- um Feðranna um heilaga Ritningu og-fjallað um merkingu þeirra." Beda ferðaðist aldrei neitt nema í næstu sýslur, sem má furðulegt teljast miðað við umfang rannsókna hans og rita. Þó eru til seinni tíma frásagnir af ferð hans til Rómar þar sem hann á að hafa fengjð titilinn hinn æruverðugi eða Venerabilis. Átti hann jafn- vel að hafa dáið og verið grafinn í borginni Genúa. Fyrir þessu eru reyndar engar sann- anir heldur þvert á móti. Til er fallega ritað bréf eftir einn af lærisveinum Beda um síð- ustu stundir fjölfræðingsins í Jarrow- klaustri. Beda lést árið 735. Hann hvílir í kirkjunni í Durha.m. Sagnfrædingurínn Beda Þegar Beda hóf sagnaritun átti sagnfræð- in undfr högg að sækja um hinn vestræna heim; hann gaf henni ferskleika og nýja fyrir- mynd. Hann hóf sitt bókmenntastarf á því að skrifa yfirlitsrit fyrir nemendur sína í kringum árið 700. í skrifum sínum sýnir hann sjálfstæði og er óhræddur um að efast um réttmæti viðurkenndra heimilda og treystir frekar á frumheimildir en eftirheim- ildir. Hann byrjar á skrifum um tímatals- fræði — þar sem hann m.a. rekur sköpun heimsins nákvæmlega til 18. mars — og skrif- ar dýrlinga- og píslavættasögu en hann er auðvitað barn síns tíma og í hvorugum fræð- unum er að finna efa á því sem er viðtekin trú manna. Þar á eftir stundaði hann árum saman rannsóknir á hinni heilógu Ritningu og hafði til hliðsjónar verk kirkjufeðranna fjögurra, Ágústusar, Hírónímusar, Ambrósíusar og Gregoríusar. Fjöldi rita liggur eftir hann um hin ýmsu málefni en þau þekkja aðeins fáein- ir fræðimenn. Kirkjusaga Englands er það verk sem gert hefur Beda frægan. Hún er ekki aðeins ómetanlegur sjóður upplýsinga heldur líka náma af sögum sem flestir skóla- krakkar í Bretlandi þekkja. Ómögulegt er að vita hve lengi hann vann við verkið en það kom út árið 731. Eftir útkomu þess skrif- aði Beda ekki mikið meira, aðeins er vitað með vissu um eina bók sem hann gerði eftir Kirkjusöguna. Sjálfur var Beda eflaust ánægður með Kirkjusöguna er hann leit á sem samnefnara alls þess sem hann hafði sent frá sér. Til marks um það lét hann fylgja æviágrip sitt í lokin og lista yfir þau verk sem hann hafði skrifað. Fyrirmyndin var Kirkjusaga Euseb- íusar, fyrsta saga kristinnar kirkju. Það var ætlun Beda að bæta við kirkjusögu engilsaxa sem yrði fyrsta kirkjusaga íbúa Vesturlanda. ¦ En kannski var engin þörf á fyrirmynd. Engil- saxar urðu fyrstir germanskra þjóða til að skrifa niður lög og annála á móðurmálinu svo Kirkjusaga Beda sýnir kannski nokkra þjóðerniskennd höfundarins. Sagan, sem kom út í fimm bókum, rekur atburði frá tímum Sesars og samband Bretlands og Rómar í upphafsköflunum ásamt sögu Bretlands en síðan snýr Beda sér að upphafi ensku kirkj- unnar á sjöttu öld og sögu hennar til hans daga. Beda hafði gífurleg áhrif sem sagnfræð- ingur. Flest af því sem vitað var um forna enska sögu á miðöldum var byggt á verkum hans. Sagnfræðingar sem á eftir komu treystu meira eða minna á Beda en öll þau handrit sem gerð hafa verið eftir verkum hans og til eru enn í dag sýna hversu víða þau fóru. Söguspelci í formála að Kirkjusögu sinni fer Beda nokkrum orðum um aðferð sína við sagnarit- un og þar koma fram hugmyndir sem kalla má söguspeki sagnfræðingsins. Til að byrja með segir hann menn geta dregið lærdóm af sögunni: „Því ef sagan segir frá því góða í athöfnum góðra manna hvetur það hinn íbyggna hlustanda til að líkja eftir því góða; eða ef hún segir frá illvirkjum vondra manna er það hvati fyrir hinn góða, trúaða hlust- anda eða lesanda að forðast allt það sem syndugt má kalla eða glæpsamlegt." Hann leggur einnig talsvert upp úr gildi heimilda og heimildarýni og skilur mikilvægi þess fyrir áreiðanleika söguritunar; hann til- greinir heimildir sínar svo ekki fari milli mála trúverðugleiki þess sem hann hefur skrifað eins og hann kallar það, nefnir heim- ildarmenn og telur upp hverjar hafi verið helstu rituðu heimildirnar og hverjar munn- legar. Einnig nefnir hann heimildir í ritinu sjálfu þar sem honum finnst við eiga. Og komi fram einhverjar villur vonar hann að honum verði fyrirgefið því „eins og lögmál sagnfræðinnar krefst hef ég unnið af heiðar- leika við að koma á framfæri öllu því sem ég hef komist yfir af almennum heimildum til notkunar komandi kynslóðum". Hann hef- ur með öðrum orðum reynt að hafa heldur það sem sannara reynist. Af þessu má sjá að Beda hefur gert talsverðar kröfur til sjálfs sín um að leita sem víðast heimilda og hann hefur gert sér ljósa grein fyrir möguleika sagnfræðinnar til að hafa áhrif á breytni manna og gildi þess að safna saman og gefa út rit sagnfræðilegs eðlis fyrir þá sem á eft- ir koma. Fyrst og fremst skildi hann gildi þess að grejna satt og rétt frá eins og fram- ast var kostur. Beda segist í formála hafa leitað heimilda og staðfestinga hjá biskupum og munkum þeirra héraða eða landsvæða sem hann fjall- aði um og kannað áreiðanleika með viðtölum við „óteljandi vitni". Mesta stórvirki hans liggur þó í því að vinsa úr og vefa saman samstæða heild úr öllu því mikla efni sem hann hafði úr að moða. Hann hafnar án efa miklu af efni sem honum þykir ekki máli skipta eða vera óáreiðanlegt og ef Iitið er á þær aðstæður sem hann bjó við er ljóst að framlag hans er einstætt. Tengsl vid Ara Fróóa Upphafsorð Landnámu Ara Þorgilssonar eru tilvísun í Beda prest. Þar segir: „í aldar- farsbók þeiri, er Beda prestr heilagr gerði, er getit eylands þess er Týli heitir..." Það er því ljóst að Ari þekkti vel til skrifa sagn- fræðingsins en Björn Sigfússon hefur leitt að því rök að Ari heyri til sagnfræðinga- skóla Beda í bók sinni um íslendingabók frá árinu 1944. Þegar lesinn eru formáli Beda að Kirkju- sögu og formáli Ara að íslendingabók er ljóst hvaðan Ari hefur hina frægu setningu sína að „hafa þat heldr, er sannara reynisk". Ari hlýtur að taka upp söguspeki Beda enda hún orðin útbreidd á þeim árhundruðum sem lið- in voru frá láti hans og þar til Ari tekur upp sagnaritun. Björn segir að þegar Ari skrifaði íslend- ingabók hafi verið mikil tíska að sníða sem Beda prestur var að líkindum mesti frœbi- mabur í Evrópu frá hnignun Rómaveldis til aldar Karla- magn usar. mest eftir Beda, en nær hefði það verið skapi Ara að leita Beda sjálfs en fyrirmyndanna, eins og Björn orðar það og hann hnykkir á með því að segja: „Full ástæða er til að ætla, að hann [Beda] hafi verið hin holdi klædda sagnaritarahugsjón Ara prests." Björn kallar Ara hinn hljóðláta lærisvein því hvergi getur hann um fyrirmyndir og hann rekur hve sam- svörunin á milli þeirra er mikil. Báðir hafi áskilið sér úrslitavaldið um það hvað komist fyrir í riti sínu. Báðir skrifa þeir fyrir bisk- upa án þess að vera í eiginlegri þjónustu þeirra eða nokkru húsbóndavaldi. Reyndar hefur verið bent á að markmiðin með ritun íslendingabókar og Kirkjusögu Beda séu áþekk. íslendingabók sé ætlað að vera saga íslenska þjóðveldisins og íslensku kirkjunnar hliðstæð Kirkjusögu eftir Beda og Hamborgarsögu Adams frá Brimum. All- ar séu þessar bækur áróðursrit fyrir kirkju- valdið, hver á sinn hátt. Báðir nafngreina Ari og Beda heimildar- menn til sannindamerkis einstökum frásögn- um og leggja kapp á að ná til sjónarvotta og samtíðarmanna atvikanna. Báðir skrá þeir efni sitt án persónulegrar hlutdeildar sjálfra sín og með einföldu orðfæri og afsak- aði hvorugur þann búning. Að því leyti fara þeir eftir mörgum þeim kröfum sem gerðar eru til nútímasagnfræðingsins. Nidurlag Beda er ekki aðeins merkilegur sem frum- kvöðull í engilsaxneskri sagnaritun eða fyrir að vera faðir ensku sagnfræðinnar eða fyrir öll þau rit sem hann skildi eftir sig. Hann er ekki síður merkur sem fræðimaður er gerði kröfur til sagnaritunar um að hún kæmist sem næst sannleikanum, beitti heim- ildarýni og vann og vinsaði úr frumgögnum í samstæða, læsilega heild. Hann trúði því að menn gætu lært af sögunni. Hann hafði áhrif víða á sagnaritun ekki síst hér á ís- landi þar sem Ari fróði hafði kynnst verkum hans og tileinkað sér margt úr sagnfræði- skóla hans. Flest það sem Beda gerði með þeim takmörk- unum sem umhverfi, tími, trú og hefðir settu á hann gildir enn meðal sagnfræðinga í dag. Því á hverju byggist trúverðugleiki og áreið- anleiki sagnfræðingsins ef ekki á því að hafa það heldur sem sannara reynist? Höfundur er blaðamaður og kvikmyndagagnrýnandi. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 22.JÚNÍ1996 7

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.