Lesbók Morgunblaðsins - 22.06.1996, Blaðsíða 11

Lesbók Morgunblaðsins - 22.06.1996, Blaðsíða 11
4- /lyndin er í eigu Hirsprungska safnsins í Danmörku. fegurðarímyndin hafi fyrrum verið nokkuð frábrugðin því sem gerðist á seinni tímum. Annars tengdist dýrkun nektarinnar lengst- um líkingarsögu, goðafræði, sögumyndinni, grímunni og duldum hvers konar. Menn hafa lengi vitað að mannslíkaminn væri mjög fullkomin smíð í þróunarsögunni og Grikkir hófu hann til vegs, eins og við sjáum í myndastyttum þeirra Phidasar, Alk- amenesar, Praxtflesar, Lissippos og margra fleiri. Þeir sáu í mannslíkamanum fullkomið jafnvægi hlutfalla, og gerðu þau að fegurðar- tákni fornaldarinnar og mannslíkamann að holdgervingi guðanna. Þótt þeir væru miklir stærðfræðingar í myndrænu hugsæi sínu, datt þeim þeim þó síður í hug að mannslík- amninn væri lausn á reikniþraut sem menn glímdu við um þrískiptingu hornsins, tvöföld- un teningsins og ferskeytingu hringsins - hin svonefndu klassísku vandamál forngrikkja. Sem viðfangsef ni í myndlist var karlmaðurinn öllu frekar nakinn en í fötum, aftur á móti voru konur oftar í serk en naktar, hins veg- ar féll serkurinn iðulega meistaralega að sköpulagi þeirra. Hér voru Grikkir að höndla háleita sköpun, sem þeir skilgreindu sem kröfuna um „mimesis" eftirlíkingu náttúr- unnar. Fegurðin lá svo í hugsæi og ákveð- inni sértækri afstöðu til hlutfallanna innbyrð- is, sem þurftu svo ekki að fylgja náttúrunni. Sköpunin varð þannig snemma hliðstæða náttúrunnar en ekki bein stæling hennar. Siðfræði kristinnar trúar vann gegn þess- ari fegurðarímynd mannslíkamans og það var fyrst í umbrotum miðalda er líkast var sem allir jarðneskir andar væru í uppnámi, að kím var lagt að miklum hvörfum sem fæddu af sér endurreisnina, sem einmitt hóf hin fornu fegurðargildi til vegs á ný í öllum greinum sjónlista. Listinni var þá aftur vísað til sætis við hlið vísinda og háspeki og lista- mennirnir voru, sagnfræðingar hugsuðir, uppfinninga og - vísindamenn svo sem Gi- orgio Vasari, Benvenuto Cellini og Leonardo da Vinci. Sporgöngumaður þeirra Pieter Paul Rubens var jafnframt einn mesti díplómat og mannasættir sinnar samtíðar. Auðvitað studdust málarar endurreisnar- innar við naktar fyrirsætur og fyrirsáta, þótt hlutföllin og sköpunarlagið væri nokkuð ann- að en í raunveruleikanum, svo sem skeði hjá Grikkjum. Listaakademíur norðursins höfðu starfað í hundrað ár áður en nemendur fengu að mála naktar fyrirsætur og kom hér til hin forna dýrkun á líkama karlmannsihs, en einn- ig hin trúarlega afstaða til blygðunarhug- taksins Samkvæmt frumlegri söguskýringu var það hjá konunni að blygðunartilfinningin varð til, og útlistunin á ferlinu er öllu hrárri en til að mynda goðsagan af fæðingu ástar- gyðjunnar. I árdaga mannsins, er forfaðir Taungsapans var enn á fjórum fótum á blygð- unarkenndin að hafa vaknað hjá apaynjunni. Hún ágerðist og að því kom að upp rann fyrir henni að sköp hennar vísuðu uppí loft og voru öllum sýnileg þar sem hún hoppaði og skokkaði á fjórum fótum, en hins vegar voru sköp karlapans kyrfilega falin undir honum. Kannski hefur bragðvísi og kænska konunnar fæðst um leið, því hún tældi karlap- ann til að rísa á fætur og við það hurfu sköp hennar á milli læranna og þar hefur hún falið leikfangið ljúfa síðan, en sköp karlapans urðu öllum sýnileg og dingla framan á honum daga alla. Við þetta má bæta, að fyrir kven- legt bráðlæti apaynjunnar á það að hafa „Fyrir midbik þessarar aldar þóttu það mikil bjsn ef kona var nakin fyrirsœta í Handíba- og myndlistarskólanum. Og er ég komfyrst utan frá Kaupmannahöfn med teikningar og málverk af nöktum fyrirsœtum ogfyrirsátum voriö 1951 kom skrýtinn svipur á fólk sem skoðadi afrakst- ur vetrarinSy sem spurði í forundran; „Gerðir þú ekkert annað allan veturinn Bragi minn en að mála berrassaðar konur " gerst eitthvað 10 þúsund árum of snemma, það þoldi hryggjarsúlan ekki og því er hún ósköp veikburða enn þann dag í dag. Þessi saga er til marks um að finna má rök fyrir öllu, og kannski er hún ekki svo ólíkleg þegar óll kurl koma til grafar. í öllu falli er blygðunarkenndin afar ríkur eiginleiki meðal „siðmenntaðra" og fordómarnir eftir því. Blygðunarkenndin virðist hafa verið þrosk- aðri í norðrinu eða fordómarnir meiri í ljósi þess hve seint konum leyfðist að afhjúpa nekt sína fyrir málaraspírum, og hér má í framhjáhlaupi geta þess, að fyrir miðbik þess- arar aldar, þóttu það mikil býsn ef kona var nakin fyrirsæta í Handíða- og myndlistarskó- lanum. Og er ég kom fyrst að utan frá Kaup- mannahöfn með teikningar og málverk, af nöktum fyrirsætum og fyrirsátum vorið 1951, kom skrítinn svipur á fólk sem skoðaði af- rakstur vetrarins, sem spurði í forundran; „Gerðir þú ekkert annað allan veturinn Bragi minn en að mála berrassðar konur?" Væntan- lega fannst blessuðu fólkinu ég hafa farið giska illa með tímann! Tilgangurinn með þessu skrifi er annars að kynna eina hlið málarans Eckersbergs, sem eru myndir hans og nemenda af fyrirsæt- . um og fyrrsátum. Að það eru mestmegins konur er þó ekki af því að það var algjör nýjung á þessum árum og meira spennandi, heldur einfaldlega vegna þess að líkami konnnar er mýkri og formrænt fjölbreyttari. Ekki tók maður alltof vel eftir þessum myndum hér áður fyrr og kunni að auk tak- markað að meta, en horfir nú á þær í nýju ljósi, og sér þróunina frá öðrum sjónarhóli í samræmi við að öll hugmyndafræði listarinn- ar hefur verið tekin til endurmats. Það verð- ur svo til þess, að menn nálgast þessar mynd- ir frá annarri hlið en fyrrum og það er eink- um óróleiki og hraði nútímans og hin yfir- þyrmandi tækniheimur sem gerir það að verk- um að þessi yfirskilvitlega ró sem einkennir þær heillar svo marga upp úr skónum er svo er komið. Menn þarfnast þess líka minna, að vera á i móti fortíðinni en fyrrum, því að tækniheim- urinn hefur gert tímann afstæðari og fyrri tímaskeið eins og banka uppá hjá okkur og eru nýjungar dagsins. Christopher Wilhelm Eckersberg (1783- 1853) var upprunalega í læri í almennu málarafagi og fékk sveinspróf í Flensborg 1803. Nam við Akademíuna í Kaupmanna- höfnl883-1809 og var kennari hans hans Nicolai Abraham Abildgaard. Heldur til Par- ísarl810, var búsettur þar í þrjú ár og var í læri hjá Jaques Louis David, þeim sem gerði hina nafnkenndu mynd af hinum myrta Marat, og telst að auk faðir franska klassís- mans í málaralist. Árin 1813-1816 heldur hann til Rómar, þar sem Bertel Thorvaldsen tók honum opnum örmum og dvelur þar næstu þrjú árin. Er ráðinn sem prófessor við Akademíuna í Kaupmannahöfnl818 og var forstöðumaður hennar um tveggja ára skeið 1827-29. Eckersberg er nefndur faðir danskr- ar málaralistar fyrir það að hann var læri- meistari gullaldarmálaranna svonefndu, sem höfðu svo mikil áhrif á þróunina allt fram á þessa öld. Það mun og hafa haft nokkur áhrif á list Eckersbergs að hann var tengdur hinum skammlífa málara Jens Juel (1745- 1803) meður því að hann var giftur báðum dætrum hans, fyrst Júlíu 1917-1827 og eftir andlát hennar yngri systurinni Súsönnu. Má orða það svó að hann hafi haldið fast um arfleifð þessa ágæta málara og unnið úr henni með blessunarlegum tilþrifum. Af öllu má ráða á hve traustum fótum grunnmennt- un Eckersbergs var og jafnframt dönsk myndlist, því málarar tímanna leituðu kjarn- ans í list og heimspeki fortíðar og létu ber- ast með straumum samtíðar um leið. Naumast er hægt að segja að myndirnar búi yfir ástleitnum mögnum, en þær eru engu að síður af mjög kynþokkafullu kven- fólki. Áhrifin frá J.L. David og franskri list eru greinileg, en þó bera þær einkenni skap- ara síns og yfirbragð kvennanna er nokkuð annað, en í Frans. Myndröð frá vinstri til hægri: FYRIRSÁTI í raunsæisstíl. Olía á léreft 94,5 x 62,5. Júní 1837. Listakademían Kaupmannahöfn. VILHELM Marstrand; liggjandi fyrirsæta, olía á léreft 26,8 x 37,3 sm. Myndin er máluð haustið 1833. VILHELM Marstrand og Crist- en Köbke; liggjandi fyrirsæta 26.5 x 35. Teikning frá sama tíma. Listakademían Kaup- mannahöfn. STANDANDI fyrirsæta með grænan bakgrunn. Olía á léreft 125 x 76.5 sm. 1837. Listakademfan Kaupmannahöfn. C.W. ECKERSBERG. Ung stúlka fléttar hár sitt. 1839. Olía á léreft. 45 x 33 sm. Louvre saf nið í París. ELLEFU ára fyrirsæta. Olía áléreft86,5 x 57,5. Júh'1837. Listakademían Kaupmannahöfn. * LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 22. JÚNÍ1996 11

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.