Lesbók Morgunblaðsins - 21.03.1998, Blaðsíða 8

Lesbók Morgunblaðsins - 21.03.1998, Blaðsíða 8
mörg önnur yfirvöld í Evrópu, virtu fyrirskipun Þjóðverja um að gyðingar á flótta yrðu sendir með gömul vegabréf sín í sendi- ráð Stórþýskalands. Þetta leiddi í mörgum tilfellum til þess að gyð- ingar og annað fólk var sent með næstu lest eða skipi til Þýska- lands. V Jt ircidisfuhcEt-lf uriö :iicf te Dcutfdicn polijei m nddieminilliclum t>» Jnnttn fc S-PP (II B) Sr.8172/?8. in tri pnl-orY títírtníri EtHiifiijri*™ »n» Betlin SS> 11. nm Igi-JSB1^. ' ité ptuij-(l!':):tJ;!-í)tttf f B Jtnilpetdtn; 1Í50 4S Í " //^ _A_, Dönsk yfirvöld strangari en SS? Þriðja janúar árið 1939 bað bandaríska sendiráðið dönsk yf- irvöld um að hjónunum yrði veittur frestur fram yfir 4. febrú- ar meðan fréttir bærust frá Vín um stöðu þeirra á lista yfir vega- bréfsáritanir. Dönsk yfirvöld svöruðu því engu, en er nokkrir danskir læknar við Hafnarhá- skóla skrifuðu bréf til yfirvalda um áhuga þeirra á rannsóknum Fuchs, og Niclasen lögþingsmað- ur hringdi í K.K. Steincke dóms- málaráðherra, var dvalarleyfi hjónanna á síðustu stundu fram- lengt til 1. febrúar. Hjónin fengu allra náðarsam- legast framlengingu á dvöl sinni í Danmörku, einn mánuð í einu, og voru á skrá eins og afbrotamenn. Það er kaldhæðnislegt til þess að hugsa að á sama tíma hafðí SS- lögreglustjórnin í Berlín, sem fyrir alla muni vildi losna við gyð- inga, veitt þýska utanríkisráðu- neytinu heimild til að bjóða gyð- ingnum og kommúnistanum Fel- ix Fuchs bráðabirgðavegabréf, þó aðeins til 6 mánaða, með möguleika á framlengingu, svo þau gætu komist til Ameríku. Timmermann sendifulltrúa Þjóð- verja í Reykjavík var tilkynnt þessi ákvörðun í dulmálsskeyti stuttu eftir 10. janúar 1939. Af gögnum Ríkislögreglunnar í Danmörku má sjá að Felix Fuchs var kallaður á fund hennar 30. desember og tilkynnt, að ekki yrði frá því horfið að hann og kona hans yrðu send með skipi til íslands 4. janúar, 1939. Yfirvöld ætluðust til, að þangað gæti hann fengið senda vegabréfsáritun sína. Honum var enn fremur til- kynnt, að ekki væri víst að kona hans fengi vegabréfsáritun, þar sem honum hafði láðst að nefna hana í umsókn sinni í Vín. Þetta voru gamlar upplýsingar sem byggðust á misskilningi. í lög- regluskýrslunni er greint frá því að Felix Fuchs hafi móðgast við þessar gömlu fréttir lögreglunn- ar, ekki óskað að ræða málið frekar og gengið á dyr í miðjum kliðum. Kom þetta sjálfsöryggi flóttamannsins lögreglumönnun- um á óvart, en þeir aðhöfðust ekkert. Þremur dögum áður en danska lögreglan kallaði Fuchs í þessa óþörfu yfirheyrslu hafði sendiráð Banda- ríkjanna í Kaupmannahöfn mælt með því að tvær vegabréfsáritanir yrðu sendar frá Vín til Kaupmannahafhar. Fuchs vissi því, er hann kom á fund dönsku lögreglunnar, að mál hans höfðu fengið farsælan endi. Ein þeirra faeppnu Þann 31. janúar 1939 bárust dönsku lögregl- unni upplýsingar um að hjónin væru farin úr landi. Nafn þeirra fannst við eftirlit á lista yfir farþega til Svíþjóðar. Þau höfðu stigið á skips- fjöl 15. janúar í Gautaborg sem frjálsir einstak- lingar. Þau kvöddu ekki dönsk yfirvöld, sem skiljanlegt var eftir þá meðferð sem þau fengu. Saga þeirra var ein af undantekningunum. Hjónin voru meðal þeirra fáu heppnu sem var hjálpað. Nýjar rannsóknir höfundar þessarar greinar sýna að fjölda austurrískra gyðinga með löglegar vegabréfsáritanir var vísað frá Danmörku í ársbyrjun 1938. Margir sendu kvartanir til danskra yfirvalda, sem var aldrei svarað. Smátt og smátt hljóðnaði þessi hópur, en ungur blaðamaður frá Vín hótaði málssókn á hendur dönskum yfirvöldum. Honum var aldrei svarað, en dönsk yfirvöld létu eftir sig eftirfarandi athugasemd: „hann myndi aldrei ná langt með því í Vín, þar sem gyðinglegur lögfræðingur myndi ekki geta hjálpað honum mikið, og „arískur" lögfræðíngur myndi varla taka mál hans að sér". Björgunarmenn Felix og Stefanie voru afar dugleg að bjarga sér og höfðu einnig meiri möguleika en margir aðrir í þeirra sporum. Margir þeirra, sem hér hafa verið nefndir til sögunnar, lögðu einnnig sitt af mörkum til að tvær sálir fengju að lifa eðlilegu lífi í heimi, sem sturlast af og til af hatri og fávisku. Fuchs-hjónin stóðu í mikilli An das tú,, 17.Jfld939 Ausw&xtige Jun- in B e r 1 i n Betriffti Passache aes Juqen lf elix Hch s , Beboren am 8.2. 1899 in Purkersdorf und Stefanle_?uchs,_ geborene Kar- peles, aeboren om 15.8.1901 in Vöslau. VorKanK: Dortigeo Sohreiben vom 24.11.1958 - E 24144 - Der Ju.de Felix Fucta besitzt die deutscne staatsange- hörigkeit. Er war in Wien nit dem fanilienstand "geschieden" ge- meldet, und ist aia 31.8.1958 nach Island auagewandert. Die Frage átr Ausbui-gerunjj vdrd zur Zeit (.eprtift, do sich Fachs fiirdie koanunistÍBCho Partoi österreicho betátigt hat. Dio als Sbeírau Fuchs bezeichnote Judin Stefanie, geborene Karpoles, war bis 24.8.1938 in Wien uls ledige Person geiaeldet. Ich hitte daher, den Juden Feiix Fucho nur einen auf sochB líonate befristeten Paso ausstellen und den Pass der Judin Sto- fanie Fuchs, geborene Karpeles, oder Stefanie Karpeles ebenfalls auf die Dauer von 6 Monaten beschranken zu lassen, sofern diooe Geltungodauer zur Einreise nach Amerika óusrcichend ist. Ande- renfalls bín ich dacit einverstanden, dass dio pösse auf die zur Sinreise erforderliche Dauer uusgostellt werden. Vor einor spiiteren Verlangerung bitto ich jedoch erneut Ríickf roge zu halten Fur eine Kitteilung iiber die getroffene Entscheldung und den Personenstand des Felix Fuchs ware ich l ^PBDOÍi lB Auftrttgew*j,- ti'^Æ gez.: Dr. Zinmoj 'VD limur í Læknasamtökum Banda- ríkjanna árið 1940. Hjónin bjuggu og störfuðu lengstum í New York, hann til að byrja með á Mount Sinai spítala. Dr. David Lehr læknir í New York, sem sjálfur flýði til Svíþjóðar og Bandaríkjanna frá Vín 1937, segir að Fuchs hafi verið virtur og þekktur nýrnasérfræðingur. Felix Fuchs varð þó að gefa rannsóknir sínar upp á bátinn, til að hafa til hnífs og skeiðar. Arið 1962 seldi hann lækninga- stofu sína og settist um tíma að á Mallorka. Hjónin ferðuðust oft til Evrópu eftir 1958. Þau heim- sóttu Vín einu sinni eftir við- skilnaðinn árið 1938. Stefanie Fuchs andaðist í New York árið 1969. Árið 1975 skrifar Felix minningargrein um skólabróður sinn frá Vín í bandarískt lækna- tímarit. Felix Fuchs andaðist í maí 1978 í bænum Coduit á Cape Cod í Massachusetts og er hann jarðsettur þar. Fuchs-hjónunum varð engra barna auðið. I hinu stóra landi, sem tók á móti Fuchs-hjónunum árið 1939, hurfu menn auðveldlega í fjöld- ann, en þó ekki að fullu. Vert er að muna, að það voru þau örlög sem margir ætluðu þeim, þjóð þeirra og trú árið 1938. Þau ör- íög munu aldrei henda. BRÉF SS til þýska utanríkisráðuneytisins, þar sem heimiluð er útgáfa á bráðabirgðavegabréfi handa Felix Fuchs, svo hann komist til Bandaríkj- anna. Auswártiges Amt í Bonn. JÓNAS læknir. skipti björgun Sveinsson Hjálp Jónasar sköpum fyrir Fuchs-hjón- anna. Ljósmynd í barna hans. eigu FELIX Fuchs 78 ára, C.A.C. BRUN er hann réttu ári áður en var sendiherra Dana á hann andaðist. Ljós- íslandi 1946-48. Brun mynd State Depart- reyndist íslendingum ment Washington, mikil hjálparhella við Passport Services. lýðveldisstofnunina þakkarskuld við mannvininn Jónas Sveinsson og héldu þau lengi vel bréfasambandi við hann. Ef hjónin hefðu ekki farið til vinar síns á ís- landi, hefðu þau aldrei getað unnið sér inn þann tíma, sem það tók að afgreiða umsókn þeirra um vegabréfsáritun til Bandaríkjanna. Brun sendiráðsritari fór í skyndi frá íslandi til Bandaríkjanna árið 1941 og var mikilvæg- ur samstarfsmaður Henriks Kauffmanns sendiherra í Washington. Hann reyndist ís- lendingum ómetanlegur haukur í horni við pólítískan undirbúning lýðveldisstofnunarinn- ar og einnig eftir 1944. Brun varð víða var við gyðingahatur á ferli sínum. Er hann keypti sér hús í Washington var honum falið að skrifa undir skjal þess efnis, að hann myndi ekki selja gyðingum húsið. Hann lauk ferli sínum í utanríkisþjónustu Dana sem sendi- herra í Vín. Svend Dyhr, sem hjálpaði hjónunum í Kaup- mannahöfn, gerðist andspyrnumaður við inn- rás Þjóðverja. Hann var handtekinn árið 1943 og færður í hinar illræmdu fangabúðir í Neu- engamme við Hamborg, þaðan sem hann kom nær dauða en lífi árið 1945. Hjálp hans við gyð- inga var hugsanlega meðal þeirra saka, sem ollu fangabúðavist hans. Fuchs-hjónin f Bandarfkjunum Saga Felix Fuchs og konu hans Stefanie í Bandaríkjunum er afar brotakennd og hefur tekið mikinn tíma að finna upplýsingar um líf hjónanna þar í landi. Felix Fuchs fékk loforð um vinnu frá fjölda stofnana í Bandaríkjunum. Vinnutilboðin voru ef til vill ekki alltaf raun- hæf, frekar eins konar meðmæli, sem gefin voru til að bjarga hjónunum. Felix Fuchs vann fyrst í Chicago og síðar tæpt ár á Beth Israel sjúkrahúsinu í Boston. Hann er skráður með- Heimildir: Obirt gögn: Gögn úr sendiráði Dana í Reykjavík, varðveitt í Ríkis- skjalasafni Dana (Rigsarkivet). Gögn danska Útlendingaeftir- litsins í Ríkisskjalasafni Dana. Gögn í National Archives, Was- hington og Maryland. Gögn frá United States Depart- ment of State, Passport Services, Washington D.C. Gögn þýsku utanríkisþjónust- unnar og SS í Archiv des Auswartiges Amt í Bonn. Gögn í Þjóðskjalasafni, Reykja- vík. Gögn í Skjalasafni Háskóla ís- lands í Þjóðskjalasafni. Uppl. frá Institut der Geschichte des Medizin, Uni- versitat Wien, American Med- ical Association, New York Medical Academy, Leo Baeck Institute í New York, Leo Ba- eck College í London og Isra- elitische Kulturgemeinde Wien, State Department Washington. Viðtal höfundar við Erik Brun í janúar 1998. Birtrit: Beller, Steven 1993. Wien und die Juden 1867-1938. Böhlau Verlag. Wien. Bludnikow, Bent. 1991. Som om de slet ikke eksisterede. Samlerens forlag. Kobenhavn. Fuchs, Felix 1938. Blut- und Saftsrömung in der Niere. I Ergebnisse der inneren Medizin und Kinderheilkunde, Berlin 1938, band 54. 75 síður. Sami 1944. The Flow of Water through the Kidney. Published by the author. New York. Sami 1975. Thougts of Dr. Herman M. Stern- berg. Pirquet Bulletin of Clinical Medicine. May/June 1975, bls. 19-20. New York. Fuhrmann, E. (Ritst) 1935. Árztliches Ja- hrbuch fiir Österreich 1935: Adressenwerk der Árzte und Apotheker Österreichs. XIX Ja- hrgang. Verlag Árztliches Jahrbuch J. Rafael, Wien. Gold, Hugo 1971. Geschichte der Juden in Österreich. Olamenu. Tel Aviv. Jónas Sveinsson 1969. Lífiái er dásamlegt. Minningargreinar og ævisöguþættir. Helgafell. Reykjavík. Lovtidende for Kongeriget Danmark for Aaret 1938. Afdeling AII. Kaupmannahöfn 1939, bls. 1127. Morgunblaðið: 27.aprfl 1938; 25. ágúst 1938. Petersen, Hans Uwe 1989: De Nordiske Lande og Hitlerfiygtningene. í Johansson R. og Pers- son H. Á. (Ritstj.) Nordisk Flyktningspolitik i Várldskrígets Epok. Rosenkranz, Herbert 1978. Verfolgung und Selbstbehaubtung. Die Juden in Osterreich 1938-194B. Herold. Wien. Zweig, Stefan (1958). Veröld sem var. Sjálfsævisaga. Halldór J. Jónsson og Ingólfur Pálmason íslenskuðu. Bókaútgáfa Menningar- sjóðs, Reykjavík 1958. (Þýðingin endurútgefin í kilju hjá Máli og Menningu 1996). Höfundurinn er fornleifafræðingur og býr nú í Dan- mörku. IRIS ARNARDOTTIR SPURT ER Það er undarlegt, það, að ganga með barn. Litlir fætur á stærð við stóran bókstaf, sparka í mann, innanfrá! Heyrir hjartslátt í mæðraskoðun inní mér en samt erþað ekki minn eigin. Og þegar stundin errunnin upp kemur barn, alvöru barn, sömu leið út og það kom inn, fyrir níu mánuðum síðan. Spurt er: er eitthvað undarlegra? DRAUMURINN Undir regnboganum á heiðum himninum eignaðist ég stúlkubarn, sem ég nefndi eftir sólinni. Pví eins og systir hennar náðu geislar hennar allstaðar. Og við erum ósigrandi saman, regnboginn og sólin. Höfundurinn er húsmóðir í Danmörku. EINAR INGVI MAGNÚSSON VETRAR- KVÖLD Liggur og sofnar land undir frjóum himni og hvítar stjörnur sindra í djúpi geims og vissan um þig váknar aí'blundi kaldrar nætur og vonin skín úr gluggum himins og ljós hans um hálfopnar dyr ASTIN Þegar faðmlagið sameinar okkar oggerir okkur að einni verund verður eilífðin skyndilega ofstutt fyrir ást okkar - og dagur án þín sem eilífð. Höfundurinn býr i Slóvakíi 8 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 21. MARZ 1998

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.