Lesbók Morgunblaðsins - 14.11.1998, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 14.11.1998, Blaðsíða 12
var ekki aðeins hunsun. Hún var afdráttar- laus útskúfun og útilokun. Talsraenn þessara nýju afla trúðu á dialektiska, vísindalega efh- ishyggju. Nútímalist var í þeirra munni gæða- stimpill. Þeir sem ekki áttu samleið með þess- um nýju herrum Ientu í illum veðrum, urðu minnihlutahópur. Þeir voru settir hjá og þeir voru beittir þagnarlygi. Skiptir engu máli hversu góðir listamenn þeir annars voru eins og dæmin um Einar Jónsson myndhöggvara, Finn Jónsson, Gunnlaug Blöndal'og fleiri sanna. ^ Það er mikill misskilningur ef einhver íheldur að hin nýju öfl hafi verið séríslenskt fyrirbæri. AUir hughyggjumenn í röðum skálda og listamanna, sem ekki vildu versla með hin fornu gildi trúar og listar, urðu utan- garðsmenH, ekki aðeins á Norðurlöndum heldur svo að segja um allan heim. Þetta er hinn einfaldi kjarni sögu sem stundum varð svo undarlega flókin að hún minnti helst á leikhús fáránleikans. En ekki er rúm fyrir þá sögu hér. Þau öfi sem tóku svo til öll völd í menning- armálum í lok heimsstyrjaldarinnar studdust að verulegu leyti við efnishyggju og marx- isma. Og þau voru fjandsamleg sjónarmiðum hughyggjunnar. Talsmenn hughyggjunnar voru gjörsigraðir um sinn. Borgaraleg öfl, ekki síður á íslandi en víða annars staðar, gengu í bandalag við hina nýju herra í menn- ingarmálum, ýmist af hagsmunaástæðum eða yegna eðlislægs sljóleika. Hughyggjumenn á íslandi skildu yfirleitt ekki á fimmta áratugn- um hvers vegna snillingar á borð við Einar Jónsson myndhöggvara voru lítils virtir og beittir þagnarlygi... Kjarni hughyggju hefur frá upphafi verið ' sá sami: Guð er til. Þessar forsendur eru svo stórar að öll önnur afstaða verður að taka mið af þeim. Listamenn sem aðhylltust sjón- armið hughyggjunnar trúðu því almennt að ^það væri guðlegur kjarni í hverjum einstak- Hngi sem gerir hann dýrmætan. Þeir trúðu á framhaldslíf. Þeir trúðu því að maðurinn væri eilífðarvera. Þeir trúðu því að maðurinn hefði ekki aðeins tilgang heldur hinn mesta hugs- anlega tilgang eins og raunar allt líf. Þeir trúðu því að tilveran væri andlegs eðlis, að kjarni alheimnsins og alls sem er sé andlegur veruleiki. Þeir trúðu því að tími og rúm og allt annað væri sköpun þessa andlega veru- leika sem er grundvöllurinn. Hvert einasta þessara atriða er heimska í augura marxista. Og í augum þeirra var þetta refsiverð heimska. Þeir sögðu hana skaðlega samfélag- inú. Það voru víða um heim ekki til svo grimmúðlegar refsingar að þær væru ekki réttlætanlegar gegn mönnum sem höfðu því- lík sjónarmið. Nú þykjast margir sjá að sjónarmið marx- ista hafi aðeins skapað eina af verstu eyði- mörkunum í andlegu lífi mannkynsins. Eigi að síður urðu hughyggjumenn undir í barátt- unni við marxismann á sama hátt og þeir urðu undir í baráttunni við nasismann og lífsskoð- un miðaldanna. Oft kom þessi hugmynda- fræðilega barátta vel unnu listaverki allt of lítið við. Það má enginn skuja orð mín svo að /tapaðar orrustur hughyggjumanna hafi tákn- að tapað stríð og uppgjöf. Hughyggjan hefur gefið heiminum þá menningu sem hann hefur eignast síðastliðin 2500 ár. Marxisminn, nas- 'isminn og miðaldamyrkrið hafa hinsvegar fyrst og fremst skálið eftir sig menningarlegar eyður... List verður að vera varanleg og öðlast sammannlegt gildi milli kynslóða og þjóða. Annars verður hún aðeins ný bóla sem springur og hverfur út í eilífan bláinn. Lista- stefnur eru eins og öldur sem rísa og hníga. Baráttumönnum fyrir slíkum tímabundnum stefnum hleypur eðlilega oft kapp í kinn í hita leiksins. Þeim hættir því til að falla í gryfju þröngsýninngar. Þeir vejja sér ákveðna forskrift sem útilokar aðra list en þeirra eigin... Hið 70 ára tímabil marxismans er vonandi á enda þó að lengi megi sjá skin af slokknaðri stjörnu. Það er eins og eitthvað hafi dáið í manninum á þessu tímabili, eitthvað sem kalla mætti mennsku. En við sem aðhyllumst hughyggju trúum á endurreisn og upprisu. Við vonum að óveðrinu hafi slotað. Við vonum " að gildi mannúðarstefnunnar verði aftur virt og í hávegum höfð. Villa sem menn skilja er ekki lengur villa. Hún er horfin. Þeir sem neita að sjá og heyra eru dæmdir til að endur- i taka áfram villur sínar. Menn verða að gera upp fortíð sína. En enginn skyldi gleyma því að það besta sem maðurinn gerir sjálfum sér er að fyrirgefa." Tvö röng ártöl við myndir hef ég verið beð- inn um að leiðrétta. Það fyrra er að málverk Péturs Friðriks, Hafnarfjörður á bls 212, er málað 1984, en ekki 1968 eins og stendur í bókinni. Það síðara er að málverk Sveins Björnssonar, Sigla himinfley, á bls 295 er frá 1968 en í bókinni stendur 1990. GÍSLI SIGURÐSSON f.¦ *".**t - i- '¦¦r--'J**L&*-:-?'ZL& "•'.'¦¦* SSti->-"SBíi NORÐAUSTAN við Kerlingarfjöll. Morgunblaðið/RAX ÞEGAR LANDIÐ FÆR MAL EFTIR ÓLÖFU GUÐNÝJU VALDIMARSDÓTTUR FRAMTÍÐ íslenskrar náttúru hefur verið í brennidepli undanfarið.^ íslenska þjóðin stendur á krossgötum. Á næstu mánuð- um og árum verður hún að gera upp við sig hvaða stefna verður tekin í atvinnumálum og verndun náttúru landsins. Ríkjandi at- vinnustefna felur í sér stórar framkvæmdir sem ógna náttúru landsins. Gerðar hafa verið áætlanir um virkjunarframkvæmdir og stór- iðjuver. í skýrslu iðnaðarráðherra eru þessar áætlanir tíundaðar og gegn þeim má náttúra landsins sín lítils. Talsmenn náttúrunnar geta ekki lagt veraldlegt verðmætamat á hana og sýnt fram á hagræn gildi byggð á útreikning- um í krónum og aurum nema að litlu leyti en þurfa að beita fyrir sig tilfinningalegum rök- um. Þau rök verða afskaplega veikburða í augum þeirra sem ekki skilja gildismat feg- urðar og þess að fá að vera úti í náttúrunni til þess eins að horfa, njóta og auðga andann. Vissulega þarf að efla atvinnuvegi en mikil- vægt er að skoða fleiri kosti en orkufrekan iðnað og stóriðju. Það er eðlilegt að lands- byggðarfólMð taki fagnandi hverri þeirri til- lögu frá ráðamönnum sem leyst gæti atvinnu- vandann og stöðvað fólksflóttann. En er t.d. víst að Austfirðingar væru ahnennt fylgjandi því að álver yrði reist á Reyðarfirði með þeim náttúruspjöllum sem það hefur í för með sér hefðu þeir um aðra kosti að velja? Það má benda á að þeir sem áhuga hafa á að reisa þar álver töldu fólksfæð helstu rök gegn því. Er þessi fjárfesting þá ekki ofvaxin byggðarlag- inu? Framundan eru kosjningar til Alþingis ís- lendinga. Víst er að umhverfismál eru eitt af þeim málefnum sem tekist verður á um í kosningabaráttunni. Þar verða spurningar um hvort við eigum að fórna dýrmætum nátt- úruperlum og hvort við erum tilbúin til að fórna þeim fyrir sjónarmið um skjótan augna- bUkságóða áleitnar. Eyðilögð náttúra verður ekki endurheimt en álver getur gengið úr sér og úrelsL Ef útlendir fjárfestar komast að því að álver á íslandi er óarðbær fjárfesting er ólíklegt að sUkri fjárfestingu verði haldið úti. Hvar standa íslendingar þá? fslenskir ráða- menn ættu að horfa um öxl til að minna síg á og læra af reynslunni. Ýmsar stórar fram- kvæmdir hafa átt að bjarga byggðum landsins á Uðnum árum. Síðast voru það loðdýrarækt og fiskeldi. Víða um land standa minnismerki um óarðbærar fjárfestingar sem óhætt er að fuUyrða að hafi valdið meiri skaða fyrir byggðir landsins en leyst vanda þeirra. Fjár- festingar sem hafa verið ofvaxnar smáum byggðarlögum á íslandi en átt að leysa á einu bretti aUan vanda þeirra. Nú eiga orkufrekur iðnaður og stóriðja að leysa þennan vanda. Eitt álver gefur um 500 störf að sögn ráða- manna. í hefðbundnu íslensku sjávarþorpi búa 300-500 íbúar. Er víst að allir íbúar í heUu þorpi hafi áhuga á að vinna í sama stór- iðjuverinu? Ef ekki, hver á þá að fylla í skarð- ið? Á að flytja íbúa landsins miUi landshluta til að fyUa í þessi störf? Eða á kannski að flytja inn ódýrt vinnuafl eins og nú virðist t.d. vera að gerast við lagningu BúrfeUslínu? Hvað ef starfsemin leggst niður? Mun stór- iðjustefnan skila íslandi tíl framtíðarinnar í anda sjálfbærrar þróunar? Eru stjórnmála- menn Islands tUbúnir að taka svona stórar og afdrifaríkar ákvarðanir fyrir afkomendur sína? Og er það þetta sem íslendingar vUja? Þessu munu stjórnmálamenn meðal annars verða að svara í komandi alþingiskosningum. Þar verður kosið um framtiðarstefnu og ímynd íslands og íslendinga. En landið okkar sem málið snýst um horfir þögult á meðan það gengur kaupum og sölum miUi hæstbjóðenda. Jóhannes úr Kötlum gaf iandinu mál í ljóði sínu: „Þegar landið fær mál". Þótt þetta ljóð hafi verið samið af öðru tilefni á það sannarlega erindi við okkur ís- lendinga í dag og með þá ósk í brjósti að þjóð- in beri gæfu til að varðveita menningarverð- mæti sem felast í náttúru landsins og viðhalda þeirri hreinu ímynd sem ísland hefur enn í dag er íslendingum hér færður hluti úr yóð- Höfundur er formaður Náthjruvemdarráðs. JÓHANNES ÚR KÖTLUM ÞEGAR LANDIÐ FÆR MÁL Og ég sat uppi í hlíð ogégsáútá haf, og mín sál var á krossgötum stödd. Fyrir framan mig lá allt, sem lífíð mér gaf, og mitt land varð ein hvíslandi rödd, og það spurði mig lágt: Heyrðu, sonur minn sæUl Ertu samur í ósk þinni ogdáð? Ertu herra þíns lífs eða hégómans þræll? Ertu hetja af sannleikans náð? Þannig spurði mitt land - ogþað lék eins og bros um þess ljóðrænu sóleyjarvör. En éggrúfði mig inn íþess glitofha Qos, ogþargrét égmín erGðu svör, -þau hin erfiðu svör um mín svik viðþann draum, sem er samrunninn fegurð míns lands, þau hin erfiðu svör um hinn sefjandi glaum, er stakk svefnþorni hugsjónir manns. Sá, sem koma skal næst, verðurþú, einmittþú, - það ert þú, sem ég fel nú minn hag, því hin langþráða stund hefur nú, einmitt nú, óðum nálgazt og kemur í dag. Stundin kemur í dag og til drengskapar knýr, þar til djbrfungin sigrarþitt hik. Þú ert maður ofstór, þú ert maður ofdýr, ti/ að minnka við afslátt og svik! Ognú flyt ég til þin þessi alvöruorð, sem mitt ættarland hvíslaði að mér. Ekki einungis mig bindur ósk þess við borð, - lífið allt krefst hins sama afþér. Hvað er ég? Hvað ert þú? Hvað er hún? Hvað er hann? Sama hönd, sama önd, sama blóð! - Að slá skjaldborg um réttlætið, maður við mann, það er menningin, íslenzka þjóð! Úr Ijóoabók Jóhannesar, Hart er í heimi, sem út kom 1939. 12 ŒSBÓK MORGUNBIAÐSINS ~ MENNING/USTIR 14. NÓVEMBER 1998

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.