Lesbók Morgunblaðsins - 12.06.1999, Blaðsíða 3

Lesbók Morgunblaðsins - 12.06.1999, Blaðsíða 3
LESBÖK MORGUNBLAÐSEVS ~ MENMNG LISTIR 22. TÖLUBLAO - 74. ÁRGANGUR EFNI Tröllaskagi Þykkvib ær er elsta sveitaþorp á Islandi og hvergi annars staðar mynda sveitabæir viðlíka þéttbýli. Matthías Jochumsson kallaði Þykkbæinga í kvæði „hrossaketsætur á hundaþúfu" og oft hefur verið þröngt í búi á sléttlendinu í Djúpárhreppi, en nú nýta bændur góð náttúruskilyrði til kartöflu- ræktar eins og landsmenn vita. Um sögur og sagnir úr Þykkvabæ skrifar Vilmundur Hansen skólastjóri. Menntun í Indlandi Haustið 1998 fékk Jón Baldvin Hann- esson, forstöðu- maður skólaþjón- ustu Eyþings, boð um að kynna sér einkaskóia í borg- inni Lucknow f Indlandi, en skóli þar hefur vakið athygli um víða veröid fyrir afburða námsárangur 22 þúsund nemenda. Jón seg- ir frá þessu og öðru sem fyrir augu bar í Indlandi hér og í tveimur næstu blöðum. Svo nefna menn fjalllendið milli Skaga- fjarðar og Eyjafjarðar, en sú nafngift er ekki gömul segir Bjarni E. Guðleifsson, sem skrifar grein um Tröllaskaga, en hann hefur ásamt Arna Þorgilssyni og fleirum tekið fjölda fagura ljósmynda, sem sýna að þarna er eftir iniklii að slægjast fyrir ferða- menn og ástæða til að huga að því mí þegar sumarferðalög fara í hönd. Pier Paolo Pasolini var hæfileikaríkasti viðvan- ingur í kvikmyndasögunni segir Jónas Knútsson. Pa- solini var endurreisnar- maður, ljóðskáld, greina- smiður, rithöfundur, blaða- maður, kvikmyndamaður, kvikmyndagagnrýnandi og kenningasmiður; ramm- kaþóiskur marxisti og gætti þess vandlega að vera ætíð ósammála síðasta ræðumanni. Leikhúslífið í London er fyrirferðarmikið og fjölbreytt. í frásögn sinni fjallar Freysteinn Jóhannsson um nýjar sýningar á leikritum David Hare og Tom Stoppard, senuþjófnað Patriciu Routledge, írskar draugasögur, sem sagðar eru kvöld eftir kvöid, og sviðsverk, sem unn- ið er upp úr Sögnum Ovíds eftír lárviðar- skáldið Ted Hughes. FORSIÐUMYNDIN er tekin á Tröllaskaga og birt í tilefni umfjöllunar um þetta mikla fjaillendi. Hér er horft yfir botn lllagilsdals á falljökul í hliðum Dýjafjallshnjúks, sem er hæsta fjall á Tröllaskaga vestan Öxnadals. Ljósmynd: Ámi Þorgilsson. SIGURÐUR NORDAL ÁST Sóhn brennir nóttina, Eg fann ei, hvað Mð var fagart, ognóttm sló'kkvir dag; fyrr en eg elskaði þig. þú ert athvarfmitt fyrir og eftir sólarlag. Eg fæddist til ijóssins og lífsins, erlærði eg að unna þér, Þá ert yndi mitt áður og ást mín fær ektí fólnað og eftir að dagur rís, fyrr en meðsjálfum mér. svölun ísumarsins eldi og sólbráð á vetrarins ís. Ást mín fær aidrei fólnað, því eilíft lífmérhún gaf. Söngur íþöghm skógum Aldirnar hrynja sem Öldur ogþögn íborganna dyn, um endalaust tímans haf. þú gafst mérjörðina og grasið og Guð á himnum að vin. Aldir og andartök hrynja með undursamiegum nið; Þú gafst mér skýin og fjölhn það er ekkert íheiminum öllum og Guð iM að styrkja mig. nema eilífðin, Guð - og við. Sigurður Nordal, 1886-1974, var skótó, bokmenntafræoingur, rilhöfundur og heimspekingur; prófessor í istenskum fraeðum við Hf 1918-1951 og sendiherra í Kaupmonnahöfn 1951-'57. Um longl árabil hafði hann gífurteg óhrif á skoðanir leikra og laerðra til bókmennta og menn'mgar. RABB AÐEINS örfáir einstak- lingar í sögunni hafa gert eitthvað nægilega gott - eða nægilega illt - til þess að frægð þeirra lifir öld fram af öld. Þetta á við um höfunda helztu trúarbragðanna, og her- stjómendur sem lögðu undir sig lönd og höfðu áhrif á gang sögunnar; menn eins og Gengis Khan, Alexander mikli, Cesar og Napóleon. Á þessum eilífðarspjöldum sög- unnar eru vísindamenn sem mörkuðu tíma- mót, Kópernikus, Galileo, Newton og Ein- stein til dæmis. Þeir stjórnmálamenn okkar aldar, sem líklega verður minnst þó allnokk- ur tími líði, eru þeir sem stórtækastir hafa verið í fjöldamorðum og þá helzt á eigin landsmönnum: Hitler, Stalín og Maó. Önnur fúlmenni á valdastólum sögunnar; sum þeirra vitskert eins og Neró Rómarkeisari, eru eins og smákrimmar við hliðina á þess- ari þrenningu. Menn sem á tímabili voru á hvers manns vörum, segjum Adenauer, Kennedy og Gorbasjof, verða flestum gleymdir á næstu öld og í þeirri glatkistu verður Bill Clinton ásamt erkióvinum sínum Milosevitc og Saddam Hussein. Aftur á móti er líklegt að nöfn Bachs, Beethovens og Mozarts hljómi jafn kunnuglega sem hingað til, því þeir munu halda áfram að minna á sig með snilld sinni á sama hátt og Shakespeare, Michelangelo og Rembrandt. Ekki er gott að segja hvort einhver lista- maður þessarar aldar verði orðlagður eftir 300-500 ár; samtíminn er glámskyggn á slíkt. Þó má gera því skóna að nafn Picassos máist ekki auðveldlega út. Tuttugasta öldin hefur verið öld byltinga í listum, en hún er ekki að sama skapi öld örfárra yfirgnæfandi risa. Meginreglan er sú að nöfn höfunda lifa, en túlkendur gleymast, enda segja leik- arar í gamni og alvöru, að „enginn er eins dauður og dauður leikari." Þegar litið er til hinna goðumlíku kvikmyndaleikara aldar- innar standa örfáir bautasteinar eftir; hinir eru fallnir. Á þeim sem standa eru nöfn eins og Charhe Chaplin, Humphrey Bogart, Cl- ark Gable, Marilyn Monroe og Marlene Di- etrich. Sumir vilja bæta Arnold FRÆGDIN ER FORGENGILEG Schwarzenegger við þennan hóp vegna þess að hann er einskonar „erkitýpa" eins og Ga- ble og Monroe; það sé ímyndin sem lifir. ÖU frægð er forgengileg; engin þó eins og frægð íþróttamanna, nema ef vera kynni frægð poppstjarna sem lifnar og deyr í senn. Popplistamaðurinn Andy Warhol þótti mæla spámannlega þegar hann sagði að nú (eða hvort það var í framtíðinni) mundu allir verða frægir - en aðeins í fimm mínútur. Sjálfur hlaut hann m.a. frægð fyrir silki- prentanir af andlitum frægs fólks. Það að vera nálægt hinum frægu og baða sig í frægð þeirra getur líka gefið af sér fimm mínútna frægð. í dægurflugubransanum er varanleg frægð oftast eins og ókleifur tind- ur; þó komu Bítlarnir, sáu og sigruðu, enda eru sum lögin þeirra orðin klassísk. Þeir munu ekki gleymast auðveldlega. Arið 1946 gaf Þorsteinn Jósefsson, blaða- maður og ljósmyndari, út bók sína: I djörf- um leik. Hún er um íþróttamenn sem urðu þjóðhetjur og á hvers manns vörum vegna þess að þeir settu heimsmet eða unnu, sum- ir óvænt, á Olympíuleikum. Þar er kafli um Spiridon Luis, gríska geitahirðinn sem vann maraþonhlaupið á hinum fyrstu endurvöktu Olympíuleikum í Aþenu 1896. Geitasmalinn var dáður og heimskunnur í bili, en nafn hans kveikir varla lengur á mörgum perum. Annar kafli í bókinni er um Matta Jarvinen, finnskan sigurvegara í spjótkasti á Olymp- íuleikunum 1928, sem varð á sama hátt og Luis, þjóðhetja í heimalandi sínu. En síðan hafa Finnar átt marga betri spjótkastara og vafasamt að Finnar muni almennt eftir Jár- vinen, hvað þá aðrir. Aftur á móti muna bæði þeir og margir fleiri eftir Paavo Nurmi, sem segja má að hafi nokkuð haldið frægð sinni þó að öll hans met hafi verið bætt fyrir löngu. Nurmi var engu að síður yfirburðamaður á sinni tíð; margfaldur sig- urvegari á Olympíuleikunum 1920 og '24 og þjóðhetja í Finnlandi. Ekki er þó einusinni víst að ungir áhugamenn um íþróttir, hér eða annarsstaðar, hafi nokkru sinni heyrt hann nefndan. Tékkinn Zatopek var á hvers manns vörum eftir sigra á Olympíuleikun- um 1948 og '52, en hvar er frægð hans nú? Metin sem þeir Nurmi og Zatopek settu hafa öll verið stórbætt eftir að Afríkubúar komu til skjalanna; frábærir hlauparar frá Marokkó og Eþiópíu. Þeir eru sifellt að setja ný heimsmet, en einhverra hluta vegna muna fáir eftir nöfnum þeirra. Þó þeir séu beztir er varla hægt að segja að þeir séu frægir. Þegar allir þeir íþróttakappar eru gleymdir sem Þorsteínn fjallar um í bók sinni, er þó líklegt að minningin um Jesse Owens haldi velli enn um sinn. Svo sérstæð- ur var þessi geðþekki, bandaríski blökku- maður sem sigraði í 100 m hlaupi og lang- stökki á Olympíuleikunum í Berlín 1936. Hitler leit svo á að einvígið í langstökkinu milli Þjóðverjans Lutz Long og Owens væri táknrænt fyrir baráttu hins hvíta yfirburða- stofns gegn þeim svarta, og þegar Owens hafði sigrað gekk Foringinn frá og tók ekki í hönd hans. Þessi alkunna saga hefur að sjálfsögðu stuðlað að frægð Owens eftir að hann er allur. Hitt get ég borið um eftir að hafa séð Owens hlaupa í kvikmynd að það var engu líkt. Yfir hlaupastíl hans var því- líkur þokki; hann virtist líða áfram átaka- laust. Heimsmet Owens í 100 m hlaupi, 10,2 sek, hefur verið margbætt, en nöfn kapp- anna muna fáir. Aðeins örfáir þeirra eru minnisstæðir, þar á meðal Carl Lewis og óheillakrákan Ben Johnson. Við getum litið okkur nær; einnig hér í fámenninu finnast ófá dæmi um íþrótta- frægð sem lifnar og deyr. Það er ekki fyrr en um síðustu aldamðt að íþróttir eru end- urvaktar á f slandi og verða fyrst að hreyf- ingu sem um munar með „gullaldarliðinu", sem svo var kallað, í frjálsum íþróttum eftir síðari heimsstyrjöld. Það var vítamín- sprauta fyrir íþróttalif á íslandi þegar Gunnar Huseby varð Evrópumeistari í kúluvarpi 1946 og má ekki fyrnast þó að Gunnar sé nú genginn til feðra sinna. Ég hef þó grun um að nöfn Evrópumeistar- anna, Gunnars og Torfa Bryngeirssonar, sem varð Evrópumeistari bæði í langstökki og stangarstökki 1950, séu að hverfa í móð- una miklu, en vonandi muna menn enn um sinn silfur Vilhjálms Einarsonar í Melbour- ne 1956. Fyrsti íslenzki atvinnumaðurinn í knattspyrnu, Albert Guðmundsson, er enn ljóslifandi í minningu eldri kynslóðarinnar, en hvað með þá yngri? Gamlir aðdáendur telja þó óhikað að annar eins fótboltamaður hafi enn ekki komið fram hér. En þetta er ekkert einstakt. Heimsfrægar boltastjörn- ur frá því fyrir fáum árum eru gersamlega gleymdar og ofurstirni gærdagsins byrjuð að rykfalla; menn eins og Portúgalinn Éu- sebio, Bretinn Bobby Charlton og sá þýzki Beckenbauer. Sérfræðingar í sparkfræðum telja þó að þrenningin á hinum hæsta tróni fótboltans sé skipuð Ungverjanum Puskasi, Brasilíu- manninum Pele og Argentínumanninum Maradonna. Nöfn þeirra eru enn ljóslifandi og um Pele er það að segja, að hann þótti hvarvetna til fyrirmyndar eins og Jesse Owens, utan vallar sem innan, bráðvel gef- inn maður og varð ráðherra íþróttamála í heimalandi sínu. Að bera saman afreks- menn ólíkra íþrótta kann að vera hæpið, en ekki er fráleitt að á hinn endanlega verð- launapall aldarinnar komist þeir Pele, Jesse Owens og Michael Jordan, körfuboltamað; urinn frækni sem nýlega lauk ferli sínum. I svipuðum gæðaflokki eru einnig kylfmgur- inn Jack Nicklaus með keppnisferil í golfi sem enginn hefur nálgast, og hnefaleikarinn Muhamed Ali, harmsöguleg persóna, sem fróðir menn telja yfirburðamann í þessari grein. Þegar líður á næstu öld og ryk gleymsk- unnar hefur fallið á frægð og afrek allra annarra íþróttamanna, gæti þó hugsazt að þessara kappa verði minnst. GÍSLI SIGURÐSSON LESBÓK .MQRGUNBLAÐSINS ~ MENNING/USTIR 12. JÚNÍ 199? 3;

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.