Lesbók Morgunblaðsins - 12.06.1999, Blaðsíða 15

Lesbók Morgunblaðsins - 12.06.1999, Blaðsíða 15
íslensk stjórnmál, virðist vægast sagt afskap- lega barnaleg hugmynd. Vonir og venbrigði Fyrir kosningarnar árið 1900 var málefna- staða fylkinganna afar óljós. Andstaðan gegn Valtýskunni var að taka á sig nýja mynd með kröfunni um heimastjórn, sem var í raun ekkert annað en afbrigði af Valtýsku með ráðherrann í Reykjavík. Sem dæmi um hve óljós afstaða manna var fyrir kosningarnar er að Hannes Hafstein var af mörgum talinn valtýskur. Úrslit kosninganna urðu Valtý mikil vonbrigði. Valtýingar fengu 14 þing- sæti en andstæðingarnir jafn mörg, en óljós afstaða ýmissa þingmanna olli því að línur voru ekki skýrar. A þinginu árið eftir náði frumvarpið þó fram að ganga en í Danmörku voru stórir atburðir að gerast sem flæktu málið. Vinstrimenn, sem nú tóku við völdum, voru hlynntari kröfum íslendinga en gamla stjórnin. Báðar fylkingar sendu menn til Kaupmannahafnar til þess að tala máli sínu og hallaðist hinn nýi íslandsráðherra, Al- berti, á sveif með andstæðingum Valtýsk- unnar. Vildi hann leyfa íslendingum að velja á milli búsetu ráðherrans í Kaupmannahöfn eða Reykjavík. Valtýr talaði máli sínu af slík- um ákafa við danska ráðamenn að allar líkur eru á að málflutningur hans hafi skemmt fyr- ir málstað Valtýinga. Hann fann því allt til foráttu að hafa ráðgjafann í Reykjavík. Málið var honum nánast trúaratriði. í Þjóðólfi árið 1901 segir að Valtýr vilji að allt flytjist til Hafnar af því að hann sé orðinn svo „innlíf- aður" danskinum, svo heillaður af öllu, sem dönsku nafni nefnist, að hann sjái ekki sólina fyrir því: „Hann er einnig bráðókunnugur því, hvernig tilhagar hér á landi, eins og geta má nærri um mann, sem ekkert hefur kynnst landinu síðan hann var skóladrengur fyrir 18. árum..." Kjósendur erv svodden börn Árið 1902 tóku Valtýingar þá raunsæislegu afstöðu að styðja búsetu ráðgjafans í Reykja- vlk og breið samstaða var um að leggja ríkis- ráðsfleyginn til hliðar. Kosningarnar þetta ár gengu gegn Valtýingum og féll foringinn sjálfur í Vestmannaeyjum á 5 atkvæðum. Við VALTYR var langdvölum í Kaupmannahöfn Hann er hér í skrifstofu sinni. þessi vonbrigði bættust persónulegir erfið- leikar því Anna kona Valtýs, sem alla tíð hafði verið heilsulaus, var alvarlega veik og gat ekki fylgt honum til Kaupmannahafnar um haustið. Valtýr var sár og reiður yfir kosning- unum og í bréfi segir hann að íslendingar séu óþroskaðir í pólitíkinni: „kjósendur eru svoddan börn". Honum virðist koma frjáls- lyndi dönsku stjórnarinnar á óvart: „Það er virkilega meiningin að láta okkur verða sjálf- stæða og sjálfráða í okkar málum." Upp úr þessu fór Valtýr að fjarlægjast sína fyrri fé- laga, sem margir vildu nú slíðra sverðin og snúa sér að framfaramálum. Það urðu Valtý að sjálfssögðu mikil vonbrigði þegar Hannes Hafstein var skipaður fyrsti ráðherra íslands og líkt og margir,sem verða að þola niðurlæg- ingu, greip hann til samsæriskenninga og sakaði embættismannavaldið og bankavaldið um að hafa unnið gegn sér. Hann átti ekki lengur samleið með fyrri félógum sem kom vel í ljós í svonefndu undirskriftarmáli, deilu um það hver hefði undirritað skipunarbréf Hannesar Hafstein, Alberti íslandsráðherra eða Deuntzer forsætisráðherra. Ef það var sá síðarnefndi skilgreindu andstæðingar Hann- esar hann sem danskan embættismann. Val- týr taldi að íslensk pólitfk þvældist í einskisnýtum formsatriðum og taldi ekki svara kostnaði að deila um slík málefni. Hann- es Hafstein væri orðinn vinsæll „glæsimenni og gimsteinn" og því gæti verið beggja blands að ráðast gegn honum á þessum forsendum enda koma fljótlega í ljós að íslenski ráðherr- ann sat þó dönsk ráðuneyti féllu. Grýla á þjóðina Valtýr lá ekki á þeirri skoðun sinni að ekki bæri að slíta sambandinu við Danmörku: „Ég álít að við séum að mörgu leyti betur settir í sambandi við Dani en nokkra aðra þjóð. Þetta, sem okkur þykir nú mest að, er heldur eiginlega ekM Dönum að kenna, heldur okkur sjálfum." Flestir samflokksmenn Valtýs voru nú komnir á þá skoðun að hann væri orðinn flokknum til trafala og best væri að losna við hann. Skúli Thoroddsen segir í bréfi til Þor- steins Erlingssonar í desember 1905: „Okkar á milli, þá er „partíið" í vandræðum með hann, því að hann er orðinn „Grýla" á þjóð- ina." í deilunni um Uppkastið 1908 tók Valtýr af- stöðu með Hannesi Hafstein gegn sínum gömlu félögum. Hann taldi að óánægja með stjórn Hannesar hefði fyrst og fremst orðið Uppkastinu að falli: „því flestir af kjósendum botna ekkert í málinu." í skrifum hans næstu árin kemur fram meiri og meiri vantrú á stjórnmálaástandið á íslandi: „Hið andlega siðferði þjóðarinnar er spillt og lamað, þjóð- arsálin sjúk... því kjósendur eru sauðir, sem líka kjósa mestmegnis aðeins eftir persónum, en engri pólitískri skoðun, og hallast helzt að þeim, sem mest eru uppblásnir af þjóð- drambsþembingi og telja þeim trú um að þeir geti staðizt sem sjálfstætt og óháð ríki". Valtýr komst aftur á þing árið 1912 og þá fyrir Seyðisfjarðarkaupstað og var þingið 1913 hans síðasta og eftir það er afskiptum hans af íslenskum stjórnmálum lokið. Stíflwr bresta Hugmyndir þær sem Valtýr færði með sér inn í staðnaða íslenska stjórnmálaumræðu voru nýstárlegar og djarfar. Hreyfing komst á stjórnarskrármálið og í raun má segja að stefna hans hafi sigrað að öðru leyti en því að ráðherrann sat í Reykjavík en ekki Kaup- mannahöfn. Það hefur verið litið svo á að Val- týr hafi orðið undir í baráttunni við andstæð- inga sína. „Hannes drap mig með glæsi- mennskunni," varð honum að orði við Björn K. Þórólfsson. En staðreyndin er sú að heima- stjórn átti meiri stuðning meðal landsmanna og danskir ráðamenn fóru að sjálfsögðu þá leið sem fyrirsjáanlega gæfi þeim lengri frið fyrir stöðugum kröfum Islendinga um meiri sjálfstjórn. Hugmyndin um íslenskan ráð- herra búsettan í Kaupmannahöfn hefur ekki verið raunhæf í ljósi stjórn- málaþróunarinnar á íslandi. Fjarlægðin hefði alið á tor- tryggni. Valtýr virðist hafa hugsað sér að sitja í Kaup- mannahöfn sem n.k. fóður- legur leiðbeinandi. í ljósi þeirrar hörku og persónu- legu illskeytni, sem ein- kenndi íslensk stjórnmál næstu árin, verður að draga í efa að hann hefði setið lengi á valdastóli. Hinn 21. febrúar árið 1896 birtist grein í blaðinu Þjóðólfi, þar sem spáð er í framtíðina af óvenjulegu innsæi. Þar segir að framundan séu umbrotatím- ar í Evrópu: „Fólkið vakn- ar. Það getur ekki öllu leng- ur risið undir þeim álögum og ólögum, er það á við að búa. Það hlýtur að vera fram undan geysilegt stórflóð sem sprengir stýflurnar... stjórnendurnir eru lafhræddir við fyrirsjáan- legar byltingar, ef stýflurnar eru einhvers- staðar opnaðar." Höfundur veltir fyrir sér þeirri spurningu hvort ísland hefði nokkurn hag af almennri Evrópustyrjöld „en eigi er að vita, að hverju barni gagn verður." Fyrri- heimsstyrjöldin varð til þess að tengslin við Danmörku slöknuðu og viðskiptum beint annað. íslendingum varð ljóst að þeir gátu í raun staðið á eigin fótum. Andi Versalasamn- inganna varð til þess að styrkja málstað ís- lands í samningum við Dani 1918 þegar land- ið varð í raun sjálfstætt ríki. Danir höfðu hag af því að sýna sanngirni, því þeir sáu fram á að endurheimta Suður-Jótland á grundvelli sjálfsákvörðunarréttar íbúanna. Seinni heimsstyrjöldin sleit algjörlega tengslin við Danmörku og skolaði Islandi inn á áhrifa- svæði Bandaríkjanna, sem töldu það henta hagsmunum sínum að viðurkenna íslenska lýðveldið þó til þess væri stofnað við all sér- kennilegar aðstæður. íslensk sjálfstæðisbar- átta fólst fyrst og fremst í því að tala um fyr- ir dönskum ráðamönnum, sem sýndu íslend- ingum jafnan þolinmæði og umburðarlyndi. Flestir forkólfar íslenskrar sjálfstæðisbar- áttu voru á framfæri danska ríkisins og ekki látnir gjalda skoðana sinna. Um það var Val- týr Guðmundsson gott dæmi. Á fáum árum komst hann lengra áleiðis með því að beita persónulegum samböndum við danska stjórn- málamenn, en hinir áköfustu íslensku sjálf- stæðissinnar höfðu náð með alþingissam- ÞRILEIKUR ÖRSÖGUR EFTIR HELGU ÞÓRARINSDÓTTUR þykktum þing eftir þing. Höfundurinn er sagnfræðingur. AMÆLI Þú mættir stundvíslega inn í líf mitt og ég fagnaði komu þinni. Eins og áttunda mánuði ársins. Aðdraganda haustsins. í öllum þínum litum. Lyginni líkastur, en mér fannst ég hafa himinn höndum tekið. Ég sem hafði svo lengi búið í öruggum heimi hugsanna minna, flutti nú með þér í tilbúinn heim blekkinganna. Þar sem ég bjó um tíma við falskt öryggi. Og ég hætti að sjá. Sá ekki orðið birtuna fyrir myrkr- inu. Sá ekki sannleikann fyrir lyginni. Sá ekki sakleysið fyrir sektinni. Sá ekki gleð- ina fyrir kvíðanum. Ég svipti mig frelsinu. Líka málfrelsinu. Sagði sem minnst og aðeins það sem þú vildir heyra. Sagði aðeins það sem ég vildi trúa. En sagði aldrei það sem máli skipti. Eg með bláeygt traustið í blindum aug- unum - sem aldrei þekktu þig. Hver ertu? Hvað ertu? Ertu maður? Ertu afl? Ertu mannlegt eyðingarafl? Eða, ertu kannski bara mannleysa sem klæðist jakkafötum hetj- unnar? Lítill, lítill maður með veikan, veikan vilja. Fastur í stóra, stóra vefnum. Lygavefnum. Sér vefur vef sem vefur. Engin leið út nema „Final Exit". EFTIRMÆLI -Ég kem ekki aftur, sagðir þú. Ég fann sársaukann hríslast niður hrygginn á mér, út handleggina, niður í fæturnar. Eg öskraði í kvölinni. Ég barði höfðinu í vegginn, í borðið, í gólfið. Ég barði því þó aðallega við steininn. Og ósýnilegt blóðið lak frá mér. Úr hjartanu. Úr augunum. Úr eyrunum. Úr nösunum. Úr kynfærunum. Það var blóð alls staðar. Alltvarblóðidrifið. Ég horfði inn í ísköld augun. Full af engu. Svo óhagganleg. Akvörðun sem ekk- ert fengi breytt. Þú heyrðir ekki þögult kvalaröskrið. Þú sást ekki ósýnilegt blóðið. Eða hvað? Eins og ekkert væri gékkstu frá mér dauðri. Eins og ekkert væri fékkstu þér bara nýtt líf. Eins og ekkert væri. Mánuð eftir mánuð blæddi mér. „Hversu mikið blóð hef ég eiginlega?", spurði ég sjálfa mig. Stundum stöðvaðist þó blæðingin. Tímabundið. En kvölin, hin gömlu veikindi, tók sig alltaf upp aftur. Einhvernveginn var ekkert hjá mér eins og ekkert væri. - Að lokum varð ég alveg hundleið á kvölinni. Eins og hún væri gamall, út- jaskaður dægurlagatexti. Kvölin var svo hund- helvíti leiðinleg, að ég geispaði yfir henni eins og leiðinlegri bíómynd. I Aust- urbæjarbíó. Kvölin og minningin urðu eins og veik- burða hugarfóstur mín. Og þú. Ekki leng- ur frummynd þess sem var. Þú varðst einnig eins og veikburða hugarfóstur mitt. Eg eyddi hverju fóstrinu á fætur öðru. Hugarfóstrinu. Og þar á meðal þér. Eg, eins og skjaldbökukonan Kelóne. Finn í einsemdinni frið. SANNMÆLI Ég tók gleði mína á ný. Hló og skríkti með sjálfri mér. Taldi á mér fingurnar. Taldi á mér tærnar. 10 af hvoru. Ein með öllu. Og hjartað sló. Allt var á sínum stað. Ég svo aldeilis hissa á því hvað allt var stórkostlegt. Ég gékk í fangið á rauðri sólinni sem skellihló og vafði mig geislum sínum. Kyssti mig á vangann og bauð mig vel- komna aftur í veröld vonarinnar. Vindur- inn hvíslaði að mér loforðum um ókomin ævintýri. Skýin bjuggu til gátur á himin- inn. Gátur fyrir mig að leysa. Lífsgátur. Ég hafði fengið sjónina á ný. Kom auga á birtuna og gleðina. Gat meira að segja horfst í augu við sannleikann. En sakleys- ið - sakleysið sá ég aldrei aftur. Ég fékk málið. Hafði mikið að segja. Söng og trallaði alveg hástöfum. Fuglarnir horfðu stríðnislega á mig. Gerðu gys af lagleysi mínu og huldu eyru sín með vængjunum. En mér var stóð á sama. Því ég yissi að nú söng ég rétta lagið. Ég leysti mig úr haldi og er aftur orðin frjáls. Ég, ennþá eins og skjaldbökukonan Kelóne. Finn í einsemdinni frið. Höfundurinn starfar í Berlín. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 12. JÚNÍ 1999 15

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.