Lesbók Morgunblaðsins - 27.11.1999, Side 16

I
Nú þegar 10 ár eru liðin
frá falli Berlínarmúrsins
hefur Moderna museet í
Stokkhólmi opnað sýn-
ingu á verkum listamanna
frá fyrrum kommúnista-
ríkjum Austur-Evrópu.
INGA BIRNA EINARS-
DÓTTIR fór á sýninguna.
EFTIR múrinn er umfangsmesta
sýning í sögu safnsins og hefur
tekið ííflega þrjú ár að undir-
búa hana. Fyrir utan sjálfa
myndlistarsýninguna eru nokk-
ur verk til sýnis á opinberum
stöðum i miðborg Stokkhólms
og í október var haldin kvik-
myndahátíð, þar sem sýndar voru nýjar aust-
ur-evrópskar kvikmyndir.
Það voru þrír starfsmenn safnsins sem
ferðuðust um Austur-Evrópu (frá Þýskalandi
í vestri að Kákasus í austri og frá Eystrasalti í
norðri að Balkanskaga í suðri), tóku viðtöl við
fjölda listamanna og völdu síðan fulltrúa á
sýninguna úr þeim hópi. Afraksturinn er verk
140 listamanna frá 22 löndum og er sýning-
unni ætlað að endurspegla þann fjölbreyti-
leika sem ríkir í listsköpun í þessum löndum.
A sýningunni er sjónum beint að 15 ára
tímabili, frá miðjum níunda áratugnum til
dagsins í dag og lögð er áhersla á að sýna verk
myndlistarmanna af yngri kynslóðinni. Þetta
er tímabii mikilla breytinga í stjómmálum og
menningu. Listsköpun og allar forsendur
hennar hafa gjörbreyst á stuttum tíma. Nú
geta listamenn sinnt listsköpun og sýnt verk
sín án afskipta hins opinbera. Með tjáningar-
frelsi spretta upp nýjar stefnur og ný fagur-
fræði tekur gildi. Listamenn eru ekki lengur
verkfæri hins opinbera og það leiðir til
breyttrar sjálfsmyndar listamanna.
Eftir múrinn er ekki sýning á pólitískri
myndlist. Engu að síður endurspegla mörg
verkanna á sýningunni ástandið í samfélag-
ánu. Langflest verkanna á sýningunni eru ljós-
myndir og innsetningar, sumar með hljóði ogj
eða myndböndum. Ljósmyndimar em hráar
og miskunnarlausar og sýna á áhrifaríkan
hátt upplausnina í samfélaginu. Fylgifiskar
hins nýfengna frelsis eru fátækt og fólk án
heimils og atvinnu sem ekki var til samkvæmt
gömlu hugmyndafræðinni. Ungveijamir Er-
hardt Mikios og Dominic Hisplos létu heimil-
islausa í Búdapest fá einnota myndavélar í
þeim tilgangi að taka myndir af því mikilvæg-
asta í lífi þeirra. Veruleikinn einkennist af leit
að mat eða öðmm „verðmætum" í ruslagám-
um á götum úti og margir tóku myndir af
starfsfólki í súpueldhúsi sem oft er eina vonin
um mat. Boris Michailov fæst við áþekka
hluti. I ljósaskiptunum er nafn á myndaröð
sem er tekin á götum Charkov í Úkraínu. Þar
blasa við miskunnarleysi og grimmd götunnar
með heimilislausum og fötluðum betlumm.
Blár tónn myndanna eykur enn frekar á áhrif-
in. Galina Moskaleva tekur ljósmyndir af 9
unglingum sem hafa alist upp nálægt kjam-
orkuverinu í Tjemobyl. Þau hafa öll gengist
undir skjaldkirtilsaðgerð vegna krabbameins
og örin em vel sjáanleg. Við stöndum frammi
íyrir augnaráði þeirra. Sum þeirra brosa þrátt
fyrir allt en flest em alvarleg. Innsetning
Audrius Novickas frá Litháen nefnist „gamlar
goðsagnir reyndar á ný“ (Old legends newly
tested). Verldð lætur lítið yfir sér en er engu
að síður áhrifamikið. Fjórtán gamlar derhúfur
era festar á jámstöng og snúa
allar upp líkt og þegar betlarar rétta fram
húfuna til að taka við smápeningum. Þær em
reyndar fengnar hjá betlurum í Vilnius og
minna á lífið á götunni.
Verk annarra listamanna einkennast meira
af fortíðinni. Igor Mouchlin frá Rússlandi sýn-
ir ljósmyndir af gömlum og veðruðum högg-
Artur Klinov, innsetning með sjö ferðatöskum sem eru merktar ýmsum hugsuðum.
myndum. Lenin og verkamenn með brosandi
steinandlit halda á hamri og sigð. Gamla hug-
myndafræðin er steinrunnin og að hmni kom-
in. Pólverjinn Libera Zbigniew vill búa til eins
raunveraleg leikföng og hægt er. Hann sýnir
umbúðir med legokubbum þar sem hægt er að
setja saman útrýmingarbúðir, líkbrennslu og
pyntingarklefa. Litlu legokallamir líta út fyrir
að vera sauðmeinlausir í svörtum einkennis-
búningum og svo era aðrir eins og beinagrind-
ur. Innsetning Arthur Klinoz-Totengráber
inniheldur sjö gamlar og lúnar ferðatöskur.
Hver þeirra hefur veriðmerkt einhverjum
hugsuði s.s. Lenin, Marx, Freud og Kafka og
innihald þeirra eftir því. í tösku Lenins era
mólótovkokteilar, taska Marx er full af gler-
krakkum með mygluðu innihaldi sem líkleg-
ast voru einu sinni matvæli og í tösku Freud
era boxhanskar. Taska Kafka er hins vegar
lokuð og ekki hægt að sjá hvað hún hefur að
geyma.
.Eftir múrinn endurspeglar vel þá upplausn
sem ríkir í fyrram kommúnistaríkjum Aust-
ur-Evrópu. Sýningin er fjölbreytileg og yfir-
gripsmikil en verður á köflum sundurlaus.
Það er kannski ekki við öðra að búast þegar
sett er saman sýning með svo miklum fjölda
verka. Það er erfitt að taka afstöðu til verk-
anna því þau era svo tilfinningaþrangin upp-
lifun fortíðar og samtíðar þar sem allt getur
gerst. I heild sinni er sýningin áhrifamikil og
vekur upp ýmsa spumingar varðandi ástand í
þessum nýfrjálsu ríkjum
Eftir múrinn stendur til 16. janúar næst-
komandi og verður síðar sett upp á fleiri stöð-
um í Evrópu, m.a. í Ludvig museum of con-
Gallna Moskaleva, úr myndaröðinni Börn sem
hafa gengist undir skjaldkirtilsaðgerð.
temporary art í Búdapest. Fyrir þá sem hafa
áhuga á að fræðast um sýninguna er bent á
heimasíðu safnsins, www.modernamuseet.se.
Þar era sýnishorn verka og stutt viðtöl við
nokkra listamenn.
Audrus Novickas, innsetning með derhúfum fengnum hjá betlurum.
1 6 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS - MENNING/LISTIR 27. NÓVEMBER 1999