Vísir - 06.02.1977, Blaðsíða 6

Vísir - 06.02.1977, Blaðsíða 6
Sunnudagur 6. febrúar 1977 VISIR 150 ár frá Kambsráni, Sherlock Holmes Kambsránsmálsins — Þurlour forma&ur, eins og hún kom kunningja sinum fyrir sjónir á sinum yngriárum. Aöfaranótt hins 9. dags febrúarmánaoar 1827 vaknaði fólk á bænum Kambi I Hróars- holtshverfi i Flóa upp við vond- an draum. Þetta var óveðurs- nótt mikil, stormur og hrak- viöri. Skyndilegar er bærinn brotinn upp og fjórir grimu- klæddir menn koma inn og leggja hendur á heimilisfóik þar sem það liggur nakið I rekkjum sinum. Er fólkið bundið á hönd- um og fótumven ræningjarnir hefja ákafa leit að peningum og öðru fémætu. Þannig hófst Kambsrán, — eitthvert mesta „stórmál" islenskrar sakamálasögu. A miðvikudag næstkomandi eru liðin 150 ár frá því þessi at- burður gerðist á Kambi, afskekktum bæ i Arnessýslu. Kambsrán mun vera einstæður atburður i islenskri glæpasögu. Málareksturinn og rannsóknin sem fylgdiikjölfar þess var ein- hver hinn viðtækasta hér ú landi fyrr og siðar, umfangið er sjálf- sagt sambærilegt við hin umtöl- uðu sakamál liðandi stundar. 52 réttarþing voru haldin vegna málsins, og vitni til kvödd úr öll- um hreppum Arnessýslu milli Þjórsár og Hvitár, og Ur ölfusi. Rann sóknin var að mörgu leyti hin ævintýralegasta, og þátt- taka þeirrar sögufrægu konu, Þuriðar formanns á Stokkseyri, með verulegum reyfarabrag, Þuriður mun hafa verið eina konan sem stundaði formennsku i róðrum austan- fjalls á vetrarvertiðum, á allan máta hinn sérkennilegasti persónuleiki, og ekki sfst nafn- kunn fyrir það hátterni sitt að vilja klæðast karlmannsfötum. Málið var rekið af miklum dugnaði og hraða af Þórði Sveinbjörnssyni sýslumanni. Rannsókn stóð i nær 11 mánuði, 6g alls voru um 30 manns dregn- ir fyrir dóm. Þótti enginn sýslumaður hafa gert siika hérabshreinsun og Þórður gerði með framgöngu sinni i Kambsránsmálinu. Arnessýsla var einmitt önnur tveggja sýslna landsins sem einkenndust öðrum fremur af mikilli óöld og glæpum á fyrstu ártugum 19. aldar. Hin var Húnavatnssýsla. í formála fyrir útgáfu sinni af „Sögunni af Þuriði formanni og Kambsráns- mönnum" eftir Brynjdlf Jóns- son frá Minna-Núpi, sem eink- um er stuðst við f samantekt þessari, segir Guðni Jdnsson að enginn vafi leiki á þvi að þessi glæpaöld eigi rætur að rekja til spillts aldarfars almennt. Segir Guðni að þessi spilling sé af mörgum riítum runnin; mikil byltingartimi var nýlega um garð genginn, og m.a. hafi hinar háleitu hugsjónir frönsku stjórnarbyltingarinnar um frelsi, jafnrétti og bræðraiag snúist i andhverfu sina hjá illa upplýstu fdlki viða um lönd, — orðið að virðingarley si f yrir lög- um og rétti eða að kröfu um sjálftækan rétt. Styrjaldirnar hafi lamað siðgæðisþrdtt margra, og þessu samfara hefði skynsemistrú komið á lausung á siðferðis- og trúarefnum. Hér við bætast svo sérislenskar aðstæður; kúgun og fátækt alnennings, einhæft uppeldi og sáralitil upplýsinga. Þessi spill- ing aldarfarsins segir Guðni að hafi glögglega komið fram hjá Kambsránsmönnum sumum, einkum þó foringja þeirra, sem snúið hafi frelsis- og jafnréttis- hugsjóninni á þann veg að full- komlega sé réttmætt að stela frá þeim sem rikir séu. Nirfillinn. Það orð fór af bóndanum á Kambi, Hirti Jónssyni að hann væri sterkefnaður. Hjörtur var ekkill, smábóndi, en talinn lúra á miklu peningasafni. Hann var litt vinsæll af sveitungum sinum og þótt hinn mesti nirfill. Jón nokkur blindi var eitt sinn granni Hjartar og hafði orð á þvi lengi siðan hversu sárt það væri ef enginn yrði til að ná aurunum af karlinum. Það mun hafa verið þessi sami Jón blindi sem vakti áhuga Kambsráns- manna á verknaðinum. Með Hirti á Kambi bjó ráðs- kona, Gróa Ketilsdóttir, vinnu- kona, Guðrún Björnsddttir og ungur sveinn, Andrés Andrés- son af bæ i grenndinni, 5 ára að aldri. Aðeins þetta fólk er heimilisfast á Kambi þennan vetur, sem Kambsránsmenn láta til skarar skríða. ,,Menn eða djöflar?" Er ránsmenn hafa brotið upp bæinn fara tveir þegar I staö að Hirti bónda þar sem hann liggur i rúmi sinu, binda hendur hans fyrir aftan bak með snæri og fætur hans binda þeir einnig. Annar ránsmanna tekur Gróu og bindur hana á sama hátt, þó ekki mjög fast, en kastar henni siðan á grúfu á gólfið. Þeir sem Hjört höfðu tekið lyfta honum nú upp og leggja hann ofan á Gróu á gólfinu. Allt lauslegt taka þeir siðan úr rúmum beggja sængurföt, hey og reiðing sem þar var undir, dysja þau þar I á gólfinu, og draga þar utan að og oí'an á kistu, skrinu, kvarnarstokk og fleira. Fjórði ránsmaður tekur Guðrúnu vinnukonu og bindur hana á sama hátt, en ekki mjög fast. Guðrún er hress I orði og spyr hvort fari þar menn eða djöflar. Sýslumaðurinn sem stjórnaði rannsókninni: ## Fólkið hné að mér með virðingu... ## Dálitið drýgindaleg frásðgn af Kambsránsmáli er i ævisögu Þórðar Sveinbjörnssonar, sýslumanns, sem stjórnaði rannsókn málsins og fer hér á eftir kal'li úr henni: „Arið 1827 var mér I fleiru en þessu tillíti andstætt. Ég mátti sjaldan heima vera, hvernig sem þar var ástatt þvl þaö stærsta illvirkjamál, er máske nokkurn tima hefir. fyrir rétti verið a tslandi, fékk mér alltaf nóg aö gera. Var það sfðan kali- að Kaiubsmál: þar i voru 30 persdnur undir dóm dregnar fyrir rán, innbrot, sauða- þjdfnaö, peningaþjófnað, búða- þjófnað úr Eyrarbakkabúðum, jafnvel morð m.f 1. — Fékk þetta mér mikillar áhyggju, þvl ef tir að birta tdk nokkuð i sök þess- ari, er I fyrsu var dýpsta myrkri hulin sá ég gerla að þjófa og ræningja flokkur var útdreifður um alla sýsluna og stóðu þeir samsvörun i nákvæmum félags- skap og höfðu lengi staðið svo hver studdi annan til ódáða. Þeir, sem bjugguá og I kringum Eyrarbakka, stalu úr Eyrar- bakkabuðum, járni, timbri, brennivtni.ull, smjöri og stein-. kolum, lika trjávið af rekunura sér og þeim til hags er bjuggu við fjaligarðinn og voru af flokknum; áttu þessir aftur á móti að marka annarlegt af- réttarfé undir hinna mark, svo þeir gætu dregíð það á haustum sem eign sina. Hafði óaldar- flokkur þessi hafizt á slðari ár- um sáluga Cancellieráðs Stein- dórs, þegar hann tók að gerast gamall og þungfær og þvi af- skiptahægur. Aukizt hafði og eflzt undir óstjórn Thorlaciusar og á þeim 2 stjórnarárum Thorarensens ekkert afþokkazt ekki af þvi þessi mundi hliðra sér hjá að stökkva honum, en hann var bæði assessor óg undirdómari og hafði því I tvö horn að lita. Aminum fyrstu sýslustjórnar árum gerðust þessi ílimenni enn frekjufyllri og fengu þá að odd- vita íllræðismanninn Sigurð Gottsveinsson sem 1834 var af- höfðaður i Kaupmannahöfn: var hann jafn djarffærr og áræðisfullur sem hann var séður án samvizku og trúar- bragða hræsnari hinn mesti, hraustmenni og fjörugur. Hefur flokkurinnað likindum meintað af mér væri litið að óttast, þar ég væri öllu dkunnugur og hæg- ur i framgóngu, en eftir að rannsóknirnar hófust og þeir sáu að ei mundi allt sem sýndist, var af oddvitunum fast- ráðið að ráða mig af dögum, og héldu þeir um það ráöstefnu i sióarkíettunum fyrir framan Háeyri, en bráðum tók ég þrjá af oddvitunum og seinna þann fjðrða til járna, án þess þd þá að vita neítt vist um þeirra sak- ferli. ferðaðist ég ætið vopnaður með tyrkneskum daggarði til að selja þeim lif mitt dýrt, ef á þyrfti aö halda. Var það seinna almúgans meining, aöégekki án hjálpar yfirnátturlegum visind- um hefði getað hitt á að fanga þa einu, er oddvitar voru, en engan saklausan meðan þó ekk- ert var upp komið eða játað og jók þetta á aöra siðu tiitrú fólks- ins til min, en á hina ótta óráð- vandra fyrir mér. Niutiu daga brúka&i ég sam- talstil þessa sakamáls f rama til ferðalaga og þinghalda, stund- um samfleytt i heilar vikur, og voru undirréttargerðirnar I þvi Þórftur Sveinbjömsson, sýHlumaður: heimurinn fari tii fjandans." ..Réttvisinni fullnegist, og þéttskrifaðar 120 arkir. Við landsyfirdóminn gerði einn af dómendum, er fyrr og seinna, einkum á bak vildi gera mér til skaða, sér alltómak fyrir að fá sök þessari heimvisað af þvi þeir hefðu eigi verið yf irheyrðir, er hann persónulega þóttist þekkja i Arnessýslu sem óráð- vanda, en sem þó hvergi voru I réttargerðunum nefndir; en þessu, sem átti að verða mér til stærstu hneysu, varð ei fram- gengt við réttinn. Dómi mlnum var að sönnu Htið eitt breytt I straffstilliti einstakra af þeim seku, en við hæstarétt var landsyfirréttarins dómi aftur sums staðar þokað nær mln- um dómi, og vinur minn, Frydensberg, fékk þar frá secreterum og málafærsíu- mönnum þá ávisun, að þessi sök væri ein sti bezt meðhöndlaða frá lslandi. Hún var 1827 við undirrétt, 1828 við yfirrétt og 1829 við hæstarétt sitt árið við hvern.Yfir höfuð varð sök þessi mér til stærsta heiðurs bæði ut- anlands og innan. Þjófaféiagið rœttist upp með rótum I sýsiu minni og flæmdist smáð og straffað viðs vegar alls staðar aðgætt af innbúunum, er áður af ótta fyrir lifi stau ekki þorðu að koma upp um neinn af þessum óaldarflokki, þó þeir svo að segja gripi hann i glæpum. Regla og réttvisi náðu yfir- hönd og fólkið hné að mér með virðingu.kærleika og þakkláts- semi sem þess, er verði f jöri og kröftum til að verja Hf þess og eignir mót ómildrayfirgangi, og það án alls manngreinarálits, þvi lika voru þeir I þessum fiokki, er með hræsnuðum út- vortis dyggðum og siðsemi voru i mikiu áliti og sátu viö altarishornið i Gaulverjabæjar- kirk ju og skrýddu próf ast Jakob Arnason i messunni, en gengu að kvðldinu út með hinum til að stela; létu og flytja þýfið til sfn, sem þeirra er sizt mundu mis- grunaðir. Ekki skorti það að þessum væri hlifðar beðið af helztu mönnum þegar ég eftir grun minum fengið hafði þá til heimulegrar játunar, eh fyrir- bóninni anzaði ég með reiðisvip og þeim orðum: „Réttvisinni fullnægist og heimurinn fari til fjandans." Gekk á þingið tfl að bóka játningu hins seka. Ég fann mér ei annað henta en að ganga hreinan berserksgang, hafði lika stöðuga fylgd i Administrator Johnsen á Stdra- Armóti, er var sóknari i sök- ínni."

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.