Morgunblaðið - 05.05.2001, Blaðsíða 11

Þetta ætti ekki lengur við sem rök-
semd.
Íslendingar væru meðal ríkustu
þjóða heims, þeir stæðu ekki undir
neinum útgjöldum vegna eigin varna
og hefðu raunar frekar hagnast á
þeim fjárhagslega en hitt í samstarfi
við Bandaríkjamenn. Til langframa
væri erfitt að sjá rök fyrir því, að
staða Íslendinga í þessu efni yrði
önnur en til dæmis annarra Norð-
urlandaþjóða, sem verðu milli 2 og
3% af þjóðarframleiðslu sinni til eig-
in varna. Ég minnti á það, að í nýleg-
um viðræðum milli bandaríska varn-
armálaráðuneytisins og fulltrúa
íslensku ríkisstjórnarinnar hefði
megináhersla verið lögð á að spara
og hagræða í störfum varnarliðsins
en Íslendingar hefðu neitað að
leggja fram fé til að standa undir
kostnaði vegna dvalar varnarliðsins.
Sagðist ég styðja þá afstöðu heils-
hugar, því að greiðsla til Bandaríkja-
hers jafngilti í raun skattgreiðslu til
Bandaríkjanna vegna eigin öryggis
þeirra, eða það sem verra væri, her-
afli þeirra fengi stöðu málaliða á Ís-
landi. Ef við ættum að axla fjárhags-
legar byrðar vegna eigin varna,
skyldum við gera það með því að
taka sjálfir að okkur skilgreinda
þætti þeirra.
Ég vék að íbúafjölda landsins og
sagði, að með því að nota þumalfing-
ursreglu mætti ætla, að unnt yrði að
kalla 8 til 10% þjóðarinnar til að
sinna vörnum landsins á hættu-
stundu eða milli 20.000 og 28.000
manns, án þess að efnhags- og at-
vinnulíf þjóðarinnar lamaðist. Við
slíkan fjölda væri miðað í Lúxem-
borg, þar sem um 1000 manns sinntu
störfum í her landsins á friðartím-
um. Unnt yrði að þjálfa fámennan
hóp Íslendinga, 500 til 1000 manns,
til að starfa að vörnum landsins, án
þess að setja vinnumarkaðinn úr
skorðum. Með því að hafa slíkan liðs-
afla í þágu landvarna gætu íslensk
stjórnvöld brugðist við með öðrum
hætti en ella væri. Til dæmis yrði
unnt að gæta öryggis mikilvægra
mannvirkja um land allt án þess að
kalla þyrfti liðsauka frá Bandaríkj-
unum, ef ekki væri um stórhættu-
ástand að ræða. Þá mætti nota liðið
til að bæta almannavarnir og í því
skyni að bregðast við náttúruhamför-
um.
Röksemdirnar í erindinu frá 1995
halda enn gildi sínu og fleiri hafa
komið til sögunnar, sem hníga til
sömu áttar. Nefni ég þar sérstaklega
þátttöku okkar Íslendinga í alþjóð-
legri friðargæslu. Hún hefur aukist
ár frá ári og er orðin liður í gæslu ör-
yggishagsmuna okkar eins og þátt-
taka í hermálanefnd NATO og aðild
íslenskra stjórnvalda, þar á meðal
sérsveitar á vegum ríkislögreglu-
stjóra, í heræfingum hér á landi ann-
að hvert ár.
Íslenska friðargæslan
Í nóvember 2000 skilaði starfshóp-
ur um þátttöku Íslendinga í friðar-
gæslu skýrslu, en í honum sátu
fulltrúar nokkurra ráðuneyta undir
forustu utanríkisráðuneytisins. Í
skýrslunni er minnt á, að síðan 1994
hafa fjárveitingar til þátttöku í frið-
argæslu verið fastur liður á fjárlög-
um en talið er, að launa- og ferða-
kostnaður vegna hvers Íslendings,
sem tekur þátt í slíkum störfum sé 5
til 8 milljónir króna en heildarkostn-
aður ríkissjóðs af þátttöku hvers frið-
argæsluliða sé á bilinu 8 til 10 millj-
ónir króna.
Síðastliðin sex ár hafa rúmlega 30
læknar og hjúkrunarfræðingar starf-
að á vegum Íslands í Bosníu og Kó-
sóvó, fyrst með norska hernum frá
1994 en síðan með breska hernum frá
1996. Það ár gerðu íslensk og bresk
stjórnvöld með sér sérstakt sam-
komulag um samstarf á sviði friðar-
gæslu í Bosníu, sem fólst í því, að ís-
lenskt heilbrigðisstarfsfólk fengi
þjálfun í Bretlandi og starfaði í kjöl-
farið tiltekinn tíma með breska hern-
um í Bosníu.
Samkomulagið var endurnýjað á
fyrri hluta árs 2000 og nær nú einnig
til samstarfs í Kósóvó. Alls hefur á
annan tug lögreglumanna starfað á
vegum alþjóðlegu lögreglusveita SÞ
(IPTF-International Police Task
Force) í Bosníu frá árinu 1997 og í
Kósóvó frá árinu 2000. Íslensku lög-
reglumennirnir starfa að jafnaði í 6–8
mánuði innan danskrar lögreglu-
sveitar. Lögregluskrifstofa friðar-
gæsludeildar SÞ hefur lofað mjög
starf íslenskra lögreglumanna á
Balkanskaga og óskað sérstaklega
eftir því að íslensk stjórnvöld fjölgi
þeim í allt að 8–10 manns á hverjum
tíma, segir í skýrslu starfshópsins.
Þar kemur einnig fram, að friðar-
gæsluliðar frá Íslandi sem starfandi
eru innan breskra herdeilda í Bosníu
og Kósóvó hafa verið einkenndir með
búningum samstarfsaðila hverju
sinni. Álitamál sé hvort æskilegt sé
að íslenskir starfsmenn beri íslensk-
an einkennisbúning. Að vissu leyti
gæti slíkt auðveldað aðkomu íslensks
starfsliðs í erlenda hersveit og jafn-
framt gert framlag Íslands sýnilegra.
Í tillögum sínum leggur starfshóp-
urinn til, að þátttaka Íslands í alþjóð-
legri friðargæslu verði efld með það
fyrir augum að Ísland geti, þegar
þörf krefur, lagt af mörkum og kost-
að ákveðinn fjölda starfsfólks til frið-
argæsluverkefna á hverjum tíma.
Stefnt verði að því, að á næstu 2–3 ár-
um geti allt að 25 manns starfað við
friðargæslu á vegum Íslands á hverj-
um tíma. Með aukinni þátttöku og
reynslu af friðargæslu verði miðað
við að fjölga friðargæsluliðum í allt að
50 manns. Til greina komi menn úr
hinum ýmsu starfsstéttum, þ.á m.
lögreglumenn, læknar og hjúkrunar-
fræðingar, lögfræðingar, stjórnend-
ur og tæknimenntað starfslið. Er lagt
til, að eftir auglýsinga- og kynning-
arstarf verði komið upp skrá eða lista
yfir allt að 100 manns, undir heitinu
Íslenska friðargæslan, sem séu til-
búnir til að fara til friðargæslustarfa
með stuttum fyrirvara og gefa skrif-
lega yfirlýsingu þess efnis. Þá vill
hópurinn, að friðargæslu verði komið
varanlega fyrir í stjórnsýslunni undir
forystu utanríkisráðuneytisins í því
skyni að hægt sé að standa sem best
að ráðningu, þjálfun og tengslum við
friðargæsluliða sem og stofnanir,
innlendar- og alþjóðlegar sem tengj-
ast málefninu.
Mat á núverandi hættu
Halldór Ásgrímsson utanríkisráð-
herra kynnti snemma árs 1999 grein-
argerð starfshóps innan utanríkis-
þjónustunnar, sem nefnist: Öryggis-
og varnarmál við aldamót. Ein af
megintillögum hópsins er þessi:
„Kannaðar verða leiðir til þess að Ís-
lendingar geti axlað stærra hlutverk,
einir eða í samstarfi við önnur ríki, í
vörnum landsins, þ. á m. á sviði lög-
gæslu, varna gegn hryðjuverkum, al-
mannavarna, björgunarstarfa, æf-
inga og eftirlits á hafinu kringum
landið. Sjá verður til þess að mögu-
legt sé að nýta reynslu og þekkingu
þeirra Íslendinga, sem starfað hafa
að friðargæslu á erlendum vettvangi,
í þágu varna landsins og öryggis eftir
að þeir snúa heim.“ Þá leggur hóp-
urinn til, að kannað verði, hvort það
þjóni hagsmunum Íslands að taka
þátt í alþjóðlegum herlögreglusveit-
um Atlantshafsbandalagsins (MSU) í
Bosníu og Hersegóvínu, en hlutverk
sveitanna er að bregðast við óvænt-
um atvikum, sem ekki krefjast af-
skipta herliðs, en eru ofviða óvopn-
uðum lögreglumönnum. Sérþjálfun
lögreglu og öryggissveita við verk-
efni af þessu tagi kynni að mati
starfshópsins að nýtast íslenskum
stjórnvöldum við varnarstörf gegn
hermdar- og hryðjuverkum.
Þá segir hópurinn, að meta þurfi
þær raunverulegu hættur, sem Ís-
landi, þar með stjórnkerfi og mann-
virkjum, kynni að stafa af hermdar-
og hryðjuverkastarfsemi, skipulagðri
glæpastarfsemi og útbreiðslu ger-
eyðingarvopna. Mikilvægt sé, að
stjórnvöld hafi sem mesta burði til að
fylgjast með og bregðast við starf-
semi öfgahópa í samstarfi við önnur
ríki og haldi áfram uppbyggingu sér-
sveitar lögreglunnar. Með aukinni
ábyrgð Íslands á alþjóðavettvangi, til
dæmis með hugsanlegri aðild að ör-
yggisráði Sameinuðu þjóðanna kynni
athygli misjafnra stjórnmálaafla að
beinast að Íslandi á annan hátt en Ís-
lendingar hafa vanist. Segir hópur-
inn, að huga þurfi sérstaklega að
innra öryggi í landinu. Hér er með
öðrum orðum bent á hættuna af því,
að öfgahópar eða jafnvel hryðju-
verkamenn beini athygli sinni að Ís-
landi, ef og þegar íslensk stjórnvöld
láta meira að sér kveða á alþjóðavett-
vangi.
Engin stöðnun
Á áttunda áratugnum velti ég því
fyrir mér, hvers vegna ekki væri efnt
til heræfinga á Íslandi til að sýna Ís-
lendingum og öðrum svart á hvítu
fram á það, að fyrir lægju áætlanir
um varnir landsins og að unnt væri að
framkvæma þær. Minnist ég þess, að
ýmsum þótti þetta fráleitt, slíkar æf-
ingar yrðu aðeins til að espa almenn-
ing gegn varnarsamstarfinu.
Spurningum um aðild Íslands að
hermálasamstarfi NATO var svarað
á svipaðan hátt. Þótti sumum það
ögrun í stjórnmálum heima fyrir, að
Íslendingar ættu virka aðild að hern-
aðarlegu samstarfi í bandalagi, sem
var stofnað til að styrkja sameigin-
legar varnir. Nú er ekki lengur litið á
heræfingar á Íslandi eða setu her-
menntaðs fulltrúa Íslands í hermála-
nefnd NATO sem goðgá. Íslenskur
fulltrúi hefur meira að segja tekið
þátt í fundum kjarnorkuáætlana-
nefndar NATO eins og við höfum
fullan rétt til og eigum að gera.
Íslendingum ber sem sjálfstæðri
þjóð skylda til að sýna og axla ábyrgð
í varnar- og öryggismálum, annars
eru þeir ekki fullgildir þátttakendur í
samfélagi þjóðanna. Umræður um
aukinn hlut okkar í eigin vörnum er
hluti af þróun í þessu efni, þar sem
aldrei má ríkja stöðnun og ávallt
verður að skoða alla kosti til hlítar.
Skýrslan og tillögurnar, sem ég hef
rifjað upp hér að framan, eru til
marks um að fyrir liggja rökstuddar
ábendingar um það, hvernig á að
sinna ábyrgð íslenska ríkisins á ör-
yggi eigin borgara og vegna þátttöku
Íslendinga í alþjóðlegri samvinnu.
Þessum verkefnum verður ekki
sinnt, nema hugað sé að því að þjálfa
Íslendinga til öryggisstarfa.
Við getum alls ekki vænst þess, að
bandaríska varnarliðið komi að þess-
um verkefnum í okkar þágu, þótt þau
lúti að því að tryggja varnir og ör-
yggi.
Með öðrum orðum er verið að ræða
um sambærilega verkaskiptingu og
ég gat um í erindinu árið 1995.
Á dögum kalda stríðsins var oft
spurt: Gegn hvaða hættu þurfa Ís-
lendingar að tryggja öryggi sitt? Er
ekki varnarliðið sjálft segull, sem
kallar á árás? Sagan sýnir, að full
ástæða var til að grípa til öflugra ráð-
stafana í því skyni að koma í veg fyr-
ir, að valdatómarúm skapaðast í ör-
yggismálum Íslands. Varnar-
samningurinn veitti tryggingu, þar
sem öllu smáu letri var sleppt. Sov-
étstjórnin leitaði markvisst eftir að
ná tangarhaldi, þar sem færi gafst.
Kenningar um að ekki skipti máli, að
hvoru stórveldi þjóðir hölluðu sér, af
því að bæði væru jafnill, hafa fokið út
í veður og vind.
Nú á tímum er einnig ástæða til að
spyrja: Gegn hvaða hættu þurfa Ís-
lendinga að tryggja öryggi sitt?
Hvernig verður það best gert? Ég
ítreka það, sem ég sagði í upphafi, að
við eigum að líta á gæslu öryggis-
hagsmuna þjóðarinnar sem varan-
legt viðfangsefni en ekki meta nauð-
syn hennar á forsendum einstakra
viðburða á alþjóðavettvangi. Þessir
viðburðir veita okkur hins vegar svör
við því, hvernig öryggisins sé best
gætt hverju sinni. Með því að treysta
áfram á tvíhliða varnarsamstarf við
Bandaríkin innan vébanda NATO og
huga jafnframt enn frekar að eigin
hlutdeild í gæslu innra öyggis er ís-
lensku þjóðinni best borgið í þessum
efnum.
Morgunblaðið/Árni Sæberg
Höfundur er menntamálaráðherra.
’ Sannfærðist égum, að það væri ekki
háð tímabundnu mati
á einstökum atburð-
um á alþjóðavett-
vangi, hvort gera
þyrfti ráðstafanir til að
tryggja öryggi og varn-
ir Íslands, heldur væri
þar um varanlegt við-
fangsefni að ræða. ‘
VARNARSAMSTARF Í HÁLFA ÖLD
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 5. MAÍ 2001 C 11
Varið land
Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Ólafs Jóhannessonar (1971–1974) var að finna ákvæði þess efnis að endurskoða bæri varnarsamninginn við Bandaríkin og
stefna að brottför varnarliðsins í áföngum. Var ákvæði þetta í sáttmálanum að kröfu þingmanna Alþýðubandalagsins. Á fullveldisdaginn, 1. desember
1973, birtu 60 þekktir Íslendingar áskorun til ríkisstjórnarinnar um að þessu ákvæði stjórnarsáttmálans yrði hrint í framkvæmd. Í kjölfar þessa skipulögðu
þeir Þorsteinn Sæmundsson stjarnfræðingur, Þorvaldur Búason eðlisfræðingur og Ragnar Ingimundarson prófessor undirskriftasöfnun þar sem skorað var
á ríkisstjórnina „að leggja á hilluna ótímabær áform um uppsögn varnarsamningsins“. Markmið þeirra sem að söfnuninni, sem fram fór undir yfirskriftinni
Varið land, stóðu var að safna 5.000 undirskriftum. Svo fór að lokum að 55.522 einstaklingar á kosningaaldri rituðu nafn sitt undir áskorunina og voru und-
irskriftirnar afhentar Ólafi Jóhannessyni forsætisráðherra og Eysteini Jónssyni, forseta sameinaðs Alþingis, 21. mars 1974. Myndin sýnir kistur með undir-
skriftalistunum bornar inn í Alþingishúsið.