Morgunblaðið - 25.10.2001, Síða 31

LISTIR
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 25. OKTÓBER 2001 31
ÞORSTEINN Guðmundsson hef-
ur komið víða við í íslensku leiklist-
arlífi eftir að hann lauk námi í list-
inni. Hann hefur leikstýrt, leikið –
bæði á sviði og í kvikmyndum – og
svo samið leikrit og sjónvarpsþætti.
Sennilega er hann þekktastur sem
meðhöfundur og leikari í Fóst-
bræðraþáttunum á Stöð 2, en nefna
má að eftir hann hefur líka komið út
smásagnasafn.
Þetta útvarpsleikrit sver sig í ætt
við önnur verk Þorsteins; hann hefur
einstakt lag á að taka fyrir ofur-
hversdagslega hluti og velta þeim
fyrir sér uns hann finnur á þeim
fyndnasta flötinn. Gamanmál Þor-
steins felast í því að fylgjast með
hvernig fólk hegðar sér í samskipt-
um við aðra og umfram allt hvað og
hvernig það segir hlutina. Þessi at-
riði merkja persónurnar ákveðnum
félagslegum aðstæðum og staður og
tími er þjóðfélag okkar nú á tímum.
Þessar áherslur Þorsteins á talsmát-
ann minna ósjálfrátt á breskt grín
sem er mjög upptekið af mun á þjóð-
félagshópum þar í landi og ýkir hann
úr hömlu. Það á ekki við um skrif
Þorsteins, þessar persónur eru ofur-
venjulegar og sjaldnast ýktar á
nokkurn hátt.
Þetta efni er mjög vandmeðfarið.
Til að kímni höfundar komist til skila
þarf hárnákvæman leik og áherslur
leikstjórans þurfa að fylgja fyrirætl-
an höfundarins í hvívetna. Hér skipta
þagnir, stunur, framburður, mis-
sagnir og annað slíkt höfuðmáli ef at-
riðin eiga að ganga upp og ná til
áheyrenda.
Efni leiksins er grátt gaman; of-
fitusjúklingur sem liggur í meðferð-
arskyni á Landspítalanum fær þá
flugu í höfuðið að hann liggi fyrir
dauðanum. Sér til hugarhægðar
ákveður hann að kanna möguleika á
því hvort hægt sé að leita á náðir trú-
arinnar og hringir í sjónvarpsstöðina
Omega til að afla upplýsinga.
Grunnhugmyndin er auðvitað
mjög fyndin ef áheyrendur geta til-
einkað sér húmor leikskáldsins.
Bræðurnir Hreinn og Tómas skilja
heiminn á mjög einfaldan hátt og sú
hugdetta að hægt sé að redda eilífð-
armálunum með einu símtali í réttan
aðila er óborganleg. Úrvinnslan er
svo allt annar handleggur, bæði frá
höfundarins hendi og leikstjórans.
Efnistökin mættu vera mun hnitmið-
aðri og í leikstjórninni vantar hinar
léttu áherslur sem efnið kallar á. Af
því leiðir að leikurinn hjá aðalleik-
urunum, Halldóri Gylfasyni og Dofra
Hermannssyni, verður alltof grodda-
legur sem er sérstaklega áberandi
þegar þeir eigast við tveir einir.
Katla Margrét Þorgeirsdóttir og höf-
undur sjálfur, Þorsteinn Guðmunds-
son, ná aftur á móti þessum rétta tóni
í leik sínum sem karl og kona sem
tala við Hrein í síma. Þau leika text-
ann gersamlega blátt áfram og ná
mun meiri áhrifum en Dofri og Hall-
dór sem ýkja hann um of – ekki mikið
en nóg til að draga stórlega úr áhrif-
unum. Svo mátti greina hjá þeim fé-
lögum hvimleiðan upplestrartón í
einstaka atriðum sem er gersamlega
ófyrirgefanlegur í útvarpi.
Annar stór annmarki á flutningi
verksins var hljóðmyndin. Hún var
stórkarlaleg eins og efnið kallaði
stundum á en einhvern veginn
tengdist þessi hljóðasúpa aldrei þeim
hljóðum sem Halldór Gylfason lét frá
sér fara. Það var eins og líkaminn
sem framkallaði öll þessi búkhljóð
tilheyrði einhverri allt annarri per-
sónu en Hreini hinum feita.
Persónurnar voru skemmtilega
mótaðar frá höfundarins hendi þó að
leikurunum færi misjafnlega úr
hendi að skapa þeim trúverðugan
búning. Hárfín kímnin í textanum fór
fyrir ofan garð og neðan í of hefð-
bundinni gríntúlkun aðalleikaranna
sem átti ekki við tóninn í verkinu.
Allt var svo kæft í hljóðasúpu sem
var ótengd þeim líkama sem hún átti
að stafa frá.
Kímnisaga úr hversdagslífinu
LEIKLIST
Ú t v a r p s l e i k h ú s i ð
Höfundur: Þorsteinn Guðmunds-
son. Leikstjóri: Benedikt Erlings-
son. Hljóðvinnsla: Hjörtur Svav-
arsson. Leikarar: Benedikt
Erlingsson, Dofri Hermannsson,
Halldór Gylfason, Katla Margrét
Þorgeirsdóttir og Þorsteinn Guð-
mundsson. Sunnudagur 21. októ-
ber; verður endurflutt í dag,
fimmtudaginn 25. október.
HUGLEIÐINGAR
DAUÐVONA
OFFITUSJÚKLINGS
Sveinn Haraldsson
HRINGRÁS vatnsins er eflaust
besta sýning Jónínu Guðnadóttur til
þessa. Einfaldleikinn, sem einkennir
bestu verkin á sýningunni, ber vott
um aukið sjálfsöryggi listakonunnar
gagnvart hinu ósagða. Listin er að
láta hlutina vera ef þeir eru betri
ógerðir en ofgerðir. Vandi margra ís-
lenskra listamanna er fólginn í
vantrú þeirra á efniviðinn sem þeir
nota. Tilhneigingin til að ofgera hon-
um með ofmótun og ofgnótt hand-
bragðs er í réttu hlutfalli við skort á
innri vissu um óskorað ágæti hins
hráa og einfalda.
Bakvið ofmótunina leynist smekk-
leysi, sumpart alþýðlegt, sem gerir
baráttuna fyrir einfaldleikanum svo
torsótta. Það er eins og menn verði
að fá snilldina heimfærða á silfurfati
til að átta sig á henni. Sú heim-
keyrsla er því miður einum of, og því
fer sem fer. Það er aðalsmerki bestu
listamanna hvernig þeir þora að
halda sig til hlés. Ristarnar tvær við
innganginn í Apótekið eru þannig
mun heilsteyptari sem verk en mun
stærri ristafjöldin sem prýðir heilan
vegg, innar í salnum. Eins er það
með þrívíðar formpælingarnar. Tví-
skiptar lengjurnar, sem óneitanlega
minna á horn náhvelisins, eða ein-
hyrningsins, eru tvímælalaust með
bestu verkum Jónínu, ekki aðeins á
sýningunni. Þau krefjast jafnt nær-
hygli sem fjarhygli því sárið þar sem
samskeytin liggja eru dæmi um hina
lítt sýnilegu natni sem skilur milli
áhugaverðrar listar og augljósrar
listframleiðslu. Þannig stendur
áhorfandinn sig að því að skoða þessi
verk í krók og kring af því að þau búa
yfir einhverri dulúð, eða spurn, en
það er gjarnan einkenni góðrar og
áhugaverðrar listar. Það er greini-
legt að með þessari sýningu hefur
Jónína tekið stökkið til hins einfalda
og ósegjanlega sem einkennir alla þá
list sem einhverju máli skiptir.
Verk frá sýningu Jónínu Guðnadóttur í Apóteki Hafnarborgar, Hafnarfirði.
Vatnið
streymir
MYNDLIST
H a f n a r b o r g ,
A p ó t e k i n u
Til 5. nóvember. Opið miðvikudaga
til mánudaga, frá kl. 11–17.
BLÖNDUÐ TÆKNI
JÓNÍNA GUÐNADÓTTIR
Halldór Björn Runólfsson
GUÐBJÖRG Hákonardóttir –
Gugga, opnar myndlistarsýningu í
Listasal Man, Skólavörðustíg 14, í
dag kl. 18. Þetta er önnur einkasýn-
ing Guggu en hún útskrifaðist úr mál-
aradeild MHÍ 1995.
„Ég er að sýna málverk unnin á
striga með olíu. Myndefnið er „lands-
lag“ aðallega rautt og gult þar sem ég
skoða dýpt eftir litatónum. Það má
segja að þetta séu ljóðrænar abstrakt
myndir ef ég á að setja þetta undir
eitthvað form,“ segir Gugga.
Sýningin stendur til 11. nóvember.
Abstraktmyndir
sýndar í Man
SAMBAND íslenskra myndlistar-
manna og Myndstef standa að mynd-
listarþingi í Listasafni Reykjavíkur,
Hafnarhúsi, á morgun, föstudag, frá
kl. 9.30-17.
Meginþættir þingsins eru: Mynd-
list í upplýsingasamfélagi; höfunda-
réttur – gagnabankar og Netið; og
myndlistarmarkaður á Íslandi. Fjöldi
fyrirlesara og pallborðsumræður.
Myndlistarþing
í Hafnarhúsinu
HLJÓMSVEITIN var fáliðuð í
þetta sinn, þ.e. einn hljóðfæraleikari
í hverri rödd, oft nefnt „sinfóníetta“,
eða lítil sinfóníuhljómsveit. Í verki
Ibert lék Guido Baümer einleik á
saxófón.
Tónlistin gerir miklar kröfur til
hljóðfæraleikaranna, þar sem þeir
þurfa í senn að vera í einleikarahlut-
verki og lúta nákvæmniskröfum
samleiksins. Við þetta bættist svo
hryntal og taktbundin köll og söng-
hendingar í verki Atla Heimis. Mörg
verkanna tengjast dansi og efnistök-
in leikræn og dramatísk. Umgjörð
Akureyrarkirkju dregur úr oft gam-
ansömum og glettnum undirtóni
verkanna og einnig hefði betri sviðs-
lýsing magnað upp áhrifin af flutn-
ingi verkanna.
Ballettónlistin El amor brujo er
eitt af vinsælustu verkum spænska
tónskáldsins Manuel de Falla og er
lokaþátturinn „Dans ritual del
fuego“ (Dans launhelga eldsins) of-
arlega á vinsældarlista yfir sígilda
tónlist í þjóðlegum anda. Hér má líka
tala um anda í bókstaflegri merk-
ingu, því í þjóðsögunni frá Andalús-
íu, sem liggur að baki verkinu, er hin
fagra Lúsía látin tæla anda dauðs
tatara, fyrrverandi mann Candélas,
til ásta, svo hin fagra ekkja Candélas
geti ótruflað elskað Camélo, sem að
sjálfsögðu tekst.
Mér fannst vanta meiri funa og
töfra í flutninginn hjá hljómsveitinni.
Flutningurinn stundum of varfær-
inn. Þegar verkið náði hápunkti
skorti á styrkleika, sérstaklega hjá
strokhljóðfæraleikurum. Gunnar
Þorgeirsson var þarna leiðandi á
óbóið með aðalstefið og lék vel, en
trúlega hefur það legið í hljómburð-
inum að tónn hljóðfærisins barst
mér verr þegar stefið hljómaði átt-
und hærra. Enda þótt Ravel kæmi
aldrei til Spánar þá var hann baski í
móðurætt og fór ekki dult með
spænsk áhrif í verkum sínum. Ravel
er góð fyrirmynd þeirra sem vilja
skrifa vel fyrir klassískar hljóm-
sveitir, en þó samdi hann flest sín
hljómsveitarverk fyrir píanó fyrst og
útsetti þau síðar fyrir hljómsveit.
Þannig var með hið undurfagra og
ljúfsára verk, Pavane (páfugladans)
fyrir látna prinsessu, sem Ravel
samdi upphaflega fyrir píanó 1899 og
setti mörgum árum síðar út í hljóm-
sveitarbúning, eins og það hljómaði
nú og gerir annars staðar. Heitið á
dansinum má rekja til miðalda í hirð-
líf á Ítalíu, þar sem flutningur slíkra
sorgardansa var tíðkaður. Hin seið-
magnaða og rólega laglína er borin
uppi af hornleikaranum, sem verður
að vera fullkomlega með á nótunum
frá fyrsta augnabliki. Þetta tókst
Helga Þ. Svav-
arssyni ágætlega.
Lék örugglega og
með fallegum
blæbrigðum.
Hann var þó að-
eins of varfærinn
til að túlkun hans
næði flugi.
Frakkinn Jacq-
ues Ibert vann
ungur til hinna
eftirsóttu „Rómarverðlauna“, sem
mörg af þekktustu tónskáldum
Frakka höfðu hlotið og nægir þar að
nefna Debussy og Berlioz. En hon-
um tókst að hneyksla ærlega þá sem
staðnaðir voru í gömlum tíma með
verki því sem hann samdi undir
Rómardvölinni. Í dag þykja hljóm-
sveitarverk Iberts tæknilega vel
skrifuð fyrir hljóðfærin með leiftr-
andi og hugljúfu móti, en laus við að
vera nokkuð byltingarkennd.
Frönsk tónskáld urðu einna fyrst til
að nota hljóðfærið sem völundurinn
belgíski, Adolf Sax, fann upp 1846 og
kennt var við. Eitt þeirra verka er
Concertino da camera, sem Ibert
samdi árið 1935.
Verkið er samið fyrir kammer-
hljómsveit, eða sinfóníettu, og ein-
leik á saxófón. Að þessu sinni bar svo
vel í veiði að ágætur saxófónleikari,
Guido Baümer, býr á Dalvík, en
hafði áður en hann flutti þangað leik-
ið á sitt hljóðfæri út um allar jarðir.
Guido fórst vel úr hendi að leysa ein-
leikshlutverkið, gerði það af öryggi
og kunnáttu. Mér finnst samt að tón-
inn í dýpri legum skorti mýkt og
meiri hlýju. Fallegast lék Guido upp-
haf larghetto-þáttarins, sem var gert
af næmi og innlifun. Nokkuð fannst
mér skorta á styrkleikabreytingar
hljómsveitar, og einnig stundum á
nákvæmni í upphafi og við lok hend-
inga. Þá var komið að bráðfyndnu
verki Atla Heimis, sem er eitt af
nokkrum verkum, sem hann hefur
gefið nafnið rapp og heitir verkið Ís-
lenskt rapp V og var samið fyrir
Caput-hópinn, sem frumflutti það í
Varsjá fyrir þrem árum. Verkið er
gert ekki ólíkt klippiaðferð í mynd-
list, þar sem Atli Heimir vitnar í brot
úr eigin verkum og annarra, ásamt
rímnahljóðfalli og húsgöngum.
Þarna er mikil virkni einkennandi og
hljóðfæraleikarar þurftu ekki ein-
asta að skila oft vandasömu hlut-
verki á sín hljóðfæri, heldur einnig
að tala, telja, kalla og söngla.
Þetta verk kitlar hláturtaugar og
kemur manni í gott skap. „Þetta var
íslenskt rapp“. Reyndar hefði ég
óskað þess að hljómsveitinni væri
búin betri skilyrði og hefði getað var-
ið meiri tíma til æfinga á þessu verki
og raunar á efnisskránni í heild. Að
loknu hléi var hljóðheimurinn orðinn
bandarískur, þó með evrópsku ívafi.
Ættaður frá Litháen, en fæddur í
Brooklyn, náði Aaron Copland að
koma bandarískum tónlistargildum
inn í alþjóðlegan tónlistarheim svo
um munaði. Tónskáld Hollywood-
kvikmyndanna hafa verið iðin við að
líkja eftir tóntaki hans í stórmynd-
unum og barátta indíána og kúreka
er flutt inn í tónmenntakennslustof-
ur þegar börnin hlýða á Billy the
Kid, sem hann samdi 1938. Ungur
hlaut hann námsstyrk til að leggja
stund á tónsmíðanám hjá Nadia
Boulanger, einum mesta áhrifavaldi
á tónskáld 20. aldarinnar og fyrstu
konunni sem stjórnaði stórsinfóníu-
hljómsveitum beggja vegna Atlants-
ála. Það var einmitt fyrir tilstilli
þeirrar konu sem New York-sinfón-
íuhljómsveitin flutti verkið: Sinfónía
fyrir orgel og sinfóníuhljómsveit,
sem Copland samdi undir hennar
handleiðslu. Verkið vakti áhuga
stjórnanda Boston-sinfóníunnar,
hins heimsfræga hljómsveitarstjóra
Koussevitzky, sem pantaði tónverkið
Tónlist fyrir leikhús, sem hér var
flutt. Verkið er í fimm þáttum og ríkt
af blæbrigðum og hughrifum. Í for-
leiknum vekur trommuþyrlið og
trompetkallið eyrað og boðar að nú
sé eitthvað í vændum sem vert sé að
fylgjast með.
Verkið er myndrænt og áhrif um-
hverfisins glögg. Einföld oft módal
þjóðlagastef á stundum og svo fastur
danstaktur, oft með taktskiptum. Í
lokaþættinum er angurværð vöggu-
lags svarta mannsins með blæ trega-
blúsins.
Einleiksstef hljóðfæra voru oft
mjög vel leikin, og ekki síst fannst
mér víólueinleikur Önnu Podhajska
hrífandi. Guðmundur Óli stjórnaði af
öryggi og myndugleik og lagði auk
þess Rappverki Atla Heimis kröft-
ugt liðsinni með rödd sinni. Tónleik-
arnir í heild skildu eftir vellíðan og
ánægju.
Áhrifin hefðu orðið enn þá sterk-
ari við þau skilyrði sem Sinfóníu-
hljómsveit Norðurlands ber, það er
meiri æfingatími og tónleikaaðstaða
við hæfi.
Skildu eftir vellíðan TÓNLIST A k u r e y r a r k i r k j a
Á efnisskránni var: Elddansinn
(Dans ritual del fuego) eftir De
Falla, Pavane eftir Maurice Ravel,
Consertino da Camera (konsert fyr-
ir saxófón og kammersveit) eftir
Jacques Ibert, Íslenskt rapp V eftir
Atla Heimi Sveinsson og Tónlist
fyrir leikhús eftir Aaron Copland.
Hljómsveitarstjóri: Guðmundur Óli
Gunnarsson. Laugardaginn 20.
október kl. 20.
SINFÓNÍUTÓNLEIKAR
Jón Hlöðver Áskelsson
Guðmundur Óli
Gunnarsson
BORGARSKJALASAFN Reykja-
víkur undirbýr nú sýningu og sér-
stakan kynningardag tileinkaðan
ástinni. Af því tilefni leitar nú safn-
ið til almennings um að koma til
varðveislu skjölum og ljósmyndum
tengdum ást, kærleika og vináttu.
Þar gæti t.d. verið um að ræða
bréf, dagbækur, hjónavígslubréf,
brúðkaupskort eða ljósmyndir.
Þeir sem hafa í fórum sínum gögn
sem gætu átt erindi á skjalasafn
eru beðnir að hafa sem fyrst sam-
band við starfsmenn Borgarskjala-
safns Reykjavíkur.
Möguleiki er að óska eftir því að
skjölin séu innsigluð í ákveðinn
árafjölda eða sett skilyrði fyrir
notkun.
Borgarskjalasafnið óskar einnig
eftir að fá sendar frásagnir tengd-
ar ást og kærleika. Hægt er að
senda þær á netfangið borgar-
skjalasafn@reykjavik.is eða í pósti
til Borgarskjalasafns Reykjavíkur,
Grófarhúsi, Tryggvagötu 15, 101
Reykjavík.
Óskað
eftir ástar-
bréfum
♦ ♦ ♦