Morgunblaðið - 25.10.2001, Síða 34

34 FIMMTUDAGUR 25. OKTÓBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
ÉG ER ekki á móti þeirritækni sem gerirsnemmskoðun mögu-lega, síður en svo,“
hefur Linn mál sitt en hún skrif-
ar grein í fylgirit nýjasta tölu-
blaðs læknablaðsins sem fjallar
um fósturgreiningu snemma á
meðgöngu. „Ég vil aðeins að
konur viti í hverju prófið felst og
hvaða ákvarðanir gæti þurft að
taka í framhaldinu. Mér finnst
heldur ekki rétt að heilbrigð-
iskerfið ákveði að þetta próf sé
gott fyrir allar þungaðar konur
og að þeim sé öllum sjálfkrafa
boðið að fara í það. Það er auk
þess nauðsynlegt að umræðan sé
ekki aðeins á forsendum tækn-
innar heldur einnig siðfræðinn-
ar.“
Hin sögulega þróun, sú hefð,
sem skapast hefur í mæðraeft-
irliti, hvað varðar fósturgrein-
ingar, þ.e. ómskoðanir og leg-
vatnsástungur, hefur að sögn
Linn verið notuð sem ein að-
alröksemdin fyrir því að taka
upp snemmskoðun meðal allra
þungaðra kvenna. „En hefur
þessi þróun verið rædd á op-
inberum vettvangi, hafa konur
og verðandi foreldrar almennt
gert sér grein fyrir þeim breyt-
ingum sem hafa átt sér stað og
hvað er raunverulega verið að
kanna í slíkum skoðunum?“
Linn telur rétt að bjóða þung-
uðum konum, sem eru 35 ára og
eldri, og eru því taldar komnar í
áhættuhóp hvað varðar fóstur-
galla, upp á snemmskoðun. „Óm-
skoðun snemma á meðgöngu
(snemmskoðun) gefur aldrei
100% öruggar niðurstöður. En
hún er áhættulaus aðferð og því
betri en legvatnsástungan sem
hingað til hefur verið notuð nær
eingöngu.“
Spurningin að hennar mati er
hinsvegar hvort eigi að setja all-
ar þungaðar konur undir sama
hatt og að yfirvöld hafi frum-
kvæði að því að bjóða þeim
þessa skoðun. Ótal spurninga
þurfi að spyrja áður en ákvörðun
er tekin um að bjóða snemm-
skoðun fyrir allar þungaðar kon-
ur og leita á svara m.a. utan
læknavísindanna.
Aðrar greinar
en læknisfræði
„Mér finnst rangt að þröngur
hópur fagfólks sé stefnumótandi
á þessu sviði. Læknar geta
vissulega verið ráð-
gefandi en af hverju
ætti ekki fagfólk á
öðrum sviðum að
koma þar að? Prófið
kemur inn á svo
marga þætti, svo
sem menningu, lífsviðhorf og
hamingju. Allir þessir þættir
fléttast saman. Mannfræði, fé-
lagsfræði, sálfræði, kvennafræði
og fleiri stéttir gætu hugsanlega
haft ýmislegt fram að færa í
þessum málum. Þetta er krefj-
andi umræða og hefur ótal hliðar.
Læknir getur frætt foreldra
um áhættur sem fylgja prófinu og
svo framvegis, það er hans fag.
En þrátt fyrir að góður læknir
hafi mikla þekkingu á lífinu, þá
hefur hann ekki lykilinn að lífs-
hamingjunni frekar en aðrir.“
Erlendar rannsóknir hafa sýnt
að um leið og farið er að bjóða
upp á próf af þessu tagi, telur
konan að það hljóti að vera sér í
hag og vafasamt sé því að hafna
tilboðinu.
Opinbert heilbrigðiskerfi á að
mati Linn að vara sig á að bjóða
öllum þunguðum konum upp á
snemmskoðun því allar hliðar
þess eru ekki þekktar. „Það er
allt annað mál þegar konan á
sjálf frumkvæðið að fara í slíkt
próf. Það að neita tilboðinu er
ekki það sama og að hafa ekki
beðið um prófið og af þeim sökum
ekki farið í það. Tilboðið skapar
mikla ábyrgð.“
Linn segir að vafasöm skilaboð
séu óbeint send með því að bjóða
öllum konum í skoðun sem miðar
að því að finna ákveðna fötlun hjá
fóstrinu. „Ef kona eignast barn
með Downs-heilkenni gæti í
auknum mæli mætt henni viðmót
í samfélaginu sem einkennist af
því að hún hafi greinilega tekið
þá ákvörðun að eignast barnið,
þrátt fyrir að hafa farið í prófið
eða að prófið hafi hreinlega ekki
gefið rétta niðurstöðu. Tilvist
barnsins á ekki að þurfa að vekja
upp spurningar hvort móðirin
hafi valið „rétt“.“
Hvað felst í ómskoðun?
„Læknisfræðilega séð er óm-
skoðun flókið og margþætt próf.
En frá sjónarmiði foreldra er óm-
skoðun oft mjög hugguleg upp-
lifun. Foreldrarnir „sjá“ barnið
og óléttan verður raunverulegri.
En vandinn er sá að þetta sama
próf getur gefið óvæntar upplýs-
ingar sem setja foreldrana í erf-
iða aðstöðu sem þeir hafa jafnvel
alls ekki átt von á. Prófið er gert
í þeim tilgangi fyrst og fremst að
skera úr um hvort frávik séu til
staðar eða ekki. „Ég held að kon-
ur geri sér almennt ekki grein
fyrir því að ómskoðun sé í raun-
inni fósturgreining með það með-
al annars að markmiði að finna
litningafrávik. Konur fara í óm-
skoðun til að sjá að allt sé í lagi,
en þær gera sér
kannski ekki full-
komlega grein fyrir
því að möguleikar
eru á að svo sé ekki
og að þær gætu
þurft að standa
frammi fyrir stórri persónulegri
ákvörðun.“
Linn segir að ákvörðunina
þurfi auk þess að taka innan
ákveðins tíma sem skapi enn
meiri þrýsting. „Konan þ
taka afdrifaríkar ákvarð
ástandi sem einkennist a
óöryggi, gríðarlega miklu
og hugsanlega sorg og
kennd.“
Tilgangur snemmskoð
Linn bendir ennfremur
syn þess að markmið sk
innar séu skýr. „Er markm
bjóða öllum konum sko
með öryggi í huga og er þ
irsóknarvert að engin kon
ist barn með Downs-heilke
Hvað viljum við bjóða fó
á að vita hver er tilgang
því að fólk viti það? Þe
ekki eingöngu læknsifræ
spurningar heldur samfél
ar og þeirra telur Linn
nauðsynlegt að spyrja. „
gangurinn með skoðuni
fjarlægja Downs-heilkenn
öllu úr samfélaginu eða
gangur hennar að bjóða
sem eru í sérstökum áhæ
meira öryggi?“
Yfirlýst markmið snem
unar er m.a. að kanna
fóstra, hversu langt er
meðgöngu og leita alv
fósturgalla sem verða til
barnið getur ekki lifað,
Í fylgiriti Læknablaðsins er fjallað um snemm
Læknavísin
eingöngu að
Margir foreldrar líta á ómskoðun sem fjöl-
skylduatburð og tækifæri til þess að sjá
barnið. Sunna Ósk Logadóttir ræddi við
Linn Getz, trúnaðarlækni Landspítala –
háskólasjúkrahúss, sem telur að færri geri
sér grein fyrir því að skoðunin felur í sér
fósturgreiningu sem gæti haft erfiða
ákvarðanatöku í för með sér.
„Ég er þeirrar skoðunar a
haf
ÁÆTLANIR eru uppi um a
öllum þunguðum konum óm
í 11.-14. viku meðgöngu (sn
skoðun) til þess m.a. að gre
urgalla (fyrst og fremst Do
heilkenni) en nú fara konur
un þegar þær eru gengnar
vikur. Tæknin miðar einku
að greina og mæla svokalla
hnakkaþykkt fóstursins og
ingu á lífefnavísum í blóði.
blóðsýni tekið úr móðurinn
ur á litningagöllum fósturs
aðar út með því að skoða pr
og þungunarhormón í blóði
Barnshafandi konum hér
gefst nú þegar kostur á lífe
mælingu, samhliða hnakka
armælingu til að meta líkur
Hvers
snemm
Hvernig er hægt
að tala um frjálst
val þegar útkom-
an liggur fyrir?
ÍSLENSK VERSLUN EÐA ERLEND?
ÓGN SKOTVOPNA
Morgunblaðið greindi frá þvífyrir tveimur dögum aðdregið hefði úr smygli á
skotvopnum hingað til lands eftir
að reglum þar að lútandi var breytt
árið 1997. Þá er eftirlit með veit-
ingu skammbyssuleyfa strangara
en áður og gerðar eru strangar
kröfur til þeirra sem sækja um slík
leyfi.
Það er ánægjulegt að skilyrði
fyrir því að öðlast skotvopnaleyfi
séu það ströng hérlendis að um-
gengni við skotvopn hefur ekki ver-
ið vandamál. Skotveiðimenn hafa
þó kvartað undan því að reglur og
lög hér um meðferð skotvopna séu
þau ströngustu í Evrópu auk þess
sem þeir hafa gagnrýnt ýmis
tæknileg atriði í löggjöfinni sjálfri.
En þeir hafa sett sér ákveðnar
siðareglur um meðferð skotvopna
og er það vel.
Ströng löggjöf hefur ekki alfarið
komið í veg fyrir umferð skotvopna
í undirheimum Reykjavíkur, heimi
fíkniefnanna. Lögreglan í Breið-
holti hafði til dæmis upp á tölu-
verðu magni af ýmsum skotvopnum
um síðustu helgi og atvik sem komu
upp fyrr á þessu ári bentu sterk-
lega til þess að skotvopn væru í
umferð í fíkniefnaheiminum.
Ástandið erlendis gefur okkur Ís-
lendingum jafnframt vísbendingu
um mikilvægi þess að geta stuðst
við skilvirk lög og reglur um með-
ferð skotvopna. Síðastliðið sumar
var til að mynda haldin ráðstefna á
vegum Sameinuðu þjóðanna sem
miðaði að því að koma á skuldbind-
ingum ríkja til að stemma stigu við
ólöglegum viðskiptum með skamm-
byssur og smærri skotvopn. Á ráð-
stefnunni kom fram að árlega léti
hálf milljón manna lífið af völdum
smárra vopna. 80% þeirra voru
börn og konur og stórt hlutfall
hafði látist af völdum voðaskota eða
annarra slysa. Mannréttindasam-
tök ýmiss konar og fjölmörg ríki
sem sóttu ráðstefnuna hvöttu til
þess að settar yrðu reglur sem tak-
marka flutning á byssum og skot-
vopnum milli landa, með það fyrir
sjónum að koma á frekara eftirliti
með ólöglegri vopnasölu. En því
miður voru hagsmunir stórvelda á
borð við Bandaríkin, Kína, Suður-
Afríku, Arabaríkin og Suðaustur-
Asíu-bandalagsríkja á þessu sviði
það miklir að þau reyndust ekki
tilbúin að bindast neinum skuld-
bindingum af því tagi. Við Íslend-
ingar getum hins vegar hrósað
happi yfir því að aðstæður hér-
lendis eru langt frá því að vera með
sama hætti og víða erlendis. Tak-
markaðar leyfisveitingar og skil-
virkt eftirlit með skotvopnum er
forsenda fyrir því að meðferð ólög-
legra skotvopna og smygli á vopn-
um til landsins sé haldið í lágmarki.
Þess er að vænta að svo verði
áfram og íslenska þjóðin þurfi ekki
að bætast í hóp fjölmargra þjóða
sem daglega óttast ógnina sem
stafað getur af skotvopnum.
Í Morgunblaðinu í gær birtist fréttþess efnis að verið væri að skipta
merkingum á ensku út fyrir merkja-
skilti á íslensku í verslun Deben-
hams í Smáralind. Skilti á ensku
fylgdu stöðluðum pakka frá móður-
fyrirtækinu en þar sem íslensk skilti
bárust ekki í tæka tíð fyrir opnun
verslunarinnar voru þau ensku sett
upp til bráðabirgða.
Þessar tilfæringar ættu ekki að
teljast til tíðinda þar sem það hlýtur
að vera frumskilyrði að verslanir á
Íslandi sýni viðskiptavinum sínum
þá sjálfsögðu þjónustulund að allar
upplýsingar og leiðbeiningar í versl-
ununum séu á íslensku, þó ekkert sé
því til fyrirstöðu að þær séu einnig á
ensku til hægðarauka fyrir erlenda
viðskiptavini eða aðra sem ekki
skilja íslensku. Svo virðist þó sem
þetta sé ekki sjálfgefin regla.
Í sömu frétt segir frá því að stöðl-
uðum pakka frá fyrirtækinu Nike
hafi verið stillt upp gagnrýnislaust
með enskum textum í versluninni
Útilífi, á þeim forsendum að heildar-
ímynd Nike sé úthugsuð „frá a til ö“.
Það getur tæpast talist markaðs-
stefnu Útilífs og Nike á Íslandi til
framdráttar, þar sem ætla má að
ímyndarhönnun vörumerkja mótist
að öllu jöfnu af þeim markmiðum að
varan sé sem aðgengilegust fyrir
viðskiptavini á hverju markaðssvæði
fyrir sig og þar af leiðandi markaðs-
sett á því tungumáli sem neytendur
þar skilja best.
Í frétt blaðsins í gær um ráðstefnu
Samtaka verslunar og þjónustu og
Aflvaka hf. um verslun og svæðis-
skipulag, var haft eftir John A. Daw-
son, prófessor við Edinborgarhá-
skóla, að fyrirtæki í verslun séu að
stækka, þeim fækki hratt og versl-
unin sé alþjóðleg. Þessa þróun má
ekki síður merkja hér á landi en ann-
ars staðar. En þó áhrif og völd al-
þjóðlegra verslunarfyrirtækja séu
að aukast, eins og Dawson bendir á,
er ótækt að þau völd hafi mótandi
áhrif á málfarslega þróun sam-
félaga.
Tungumál hverrar þjóðar er lif-
andi og afar öflugt tæki, sem á fram-
tíð sína undir því að þeim sem málið
tala finnist það þjóna tjáningarþörf
sinni og hugsun með viðunandi
hætti. Til að viðhalda þeirri tilfinn-
ingu að tungumálið sé því hlutverki
vaxið er afar mikilvægt að leggja
rækt við þá þætti tungunnar er snúa
að hversdagsleikanum og daglegu
lífi fólks, því flestir eru mun meðvit-
aðri um málvitund sína á hátíðlegum
stundum.
Erlendar leiðbeiningar í verslun-
um á Íslandi geta orðið til þess að
gera íslensku framandlega í ákveðnu
samhengi í málheimi neytandans –
algjörlega að óþörfu því þær þjóna
þörfum hans síst betur. Hugsunar-
leysi af þessu tagi er því íslenskri
verslun til vansa, sérstaklega í ljósi
þess að íslensk verslun hefur um
árabil rekið fyrir því áróður að hag
neytenda sé betur borgið ef þeir
versla hér heima en ekki erlendis.