Morgunblaðið - 15.11.2004, Blaðsíða 20

20 MÁNUDAGUR 15. NÓVEMBER 2004 MORGUNBLAÐIÐ
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
Þ
að er ekki hægt að saka fjöl-
miðla um að vera að ganga er-
inda hryðjuverkamanna í Írak
og annars staðar þegar þeir
birta myndir af gíslum þeirra
og fórnarlömbum. Fjölmiðlar verða hins
vegar að sýna mikla nærgætni í umfjöllun
um gísla og örlög þeirra. Þetta er skoðun
Niks Gowings, fréttalesara hjá BBC
World-sjónvarpsfréttastöðinni, en hann
var í heimsókn á Íslandi nýverið.
Málefni gísla í Írak hafa undanfarna
mánuði verið mjög til umræðu en sumir
hópar mannræningja hafa tekið upp þann
sið að senda frá sér myndbönd þar sem
fórnarlömb þeirra sjást grátbiðja sér griða.
Hafa mannræningjarnir síðan einnig sent
frá sér hroðaleg myndbönd þar sem sjá má
hvar þeir taka gísla sína af lífi.
Þessar myndir hafa skiljanlega vakið
sterk viðbrögð og m.a. kallað á umræður
um hlutverk fjölmiðla í þessu sambandi. Sú
spurning vaknar hvort fjölmiðlar séu að
rétta hryðjuverkamönnum hjálparhönd er
þeir birta myndir sem þessar; markmið
mannræningjanna sé jú m.a. það að vekja
hroll meðal fólks á Vesturlöndum.
Nik Gowing, sem er einn af þekktari
fréttaþulum BBC World sem berst til um
270 milljóna manna í 200 löndum, sagði í
samtali við Morgunblaðið að BBC hefði
mótað þá stefnu að birta aðeins eina ljós-
mynd af gíslum en ekki heil myndskeið þar
sem greina má angist þeirra. „Við tókum
þá ákvörðun að suma hluti væri betra að
sýna ekki. Sumt er bara of hroðalegt til að
hægt sé að sýna það,“ segir hann.
Eftir sem áður sé um fréttir að ræða
sem fjalla þurfi um. Áhersla sé lögð á það
hjá BBC að gera það á sem smekklegastan
hátt, fórnarlömbin verði að fá að njóta
mannlegrar reisnar. Segir Gowing að það
ríki um það gagnkvæmur skilningur milli
breskra sjónvarpsstöðva að ekki sé hægt
að láta lögmál samkeppninnar ráða í
tengslum við birtingu mynda sem þessara.
„Við verðum að gæta velsæmis, bæði gagn-
vart áhorfendum en þó einkum gagnvart
fórnarlambinu,“ segir hann og bætir því
við að myndböndin séu fyrst og fremst
staðfesting á því að hræðilegur atburður
hafi átt sér stað.
Vekur Gowing sérstaka athygli á því að
margar af arabísku sjónvarpsstöðvunum
gæti einnig æ meiri varkárni í þessum efn-
um.
Fjölmiðill er „dyravörður“
„En stefna okkar hjá BBC er líka sú að
vera sífellt að endurskoða stefnu okkar,“
segir Gowing síðan. „Það er nýr veruleiki
runninn upp og við erum öll að reyna að
fóta okkur við breyttar aðstæður.“
Það eru einmitt hinar breyttu aðstæður í
fjölmiðlun sem hafa verið Gowing ofarlega
í huga undanfarin ár og hann var staddur
hér á Íslandi nýverið í þeim tilgangi að
ávarpa fund Alþjóða Rauða krossins um
þessi efni.
Gowing segir að eðli fjölmiðlunar hafi
tekið stakkaskiptum á síðustu árum. „Allt
snýst þetta um hversu áreiðanlegar upp-
lýsingar eru,“ segir Gowing. Spurningin sé
sú hvernig fjölmiðillinn sannreynir upplýs-
ingar, áður en hann birtir þær, það sé
nefnilega á hans ábyrgð að gera allt sem í
myndavél, h
inga og þátt
að þetta val
um eiginleg
fyrir ákveðn
ig við förum
berast, hver
um að upplý
anlegar? Hv
þær fljótt o
koma þeim
hans valdi stendur til að áhorfandinn fái
réttar upplýsingar. Gowing segir að þetta
sé hins vegar ekki alltaf auðleyst verkefni.
Notar Gowing hugtakið „dyravörður“ [e.
gatekeeping] um hlutverk fjölmiðlamanna í
dag.
„Þetta er ekki eitthvað sem fólk hugsar
markvisst um en staðreyndin er sú að fjöl-
miðlafólki hefur fjölgað margfalt með nýrri
tækni, við erum í raun öll fjölmiðlafólk í
dag. Maður sem ber farsíma eða stafræna
„Við erum
í raun öll
fjölmiðla-
fólk í dag“
Stafrænar myndavélar og farsímar hafa valdið
straumhvörfum í miðlun upplýsinga. Breski sjón-
varpsfréttamaðurinn Nik Gowing segir í samtali
við Davíð Loga Sigurðsson að nýr veruleiki geri
auknar kröfur til blaða- og fréttamanna.
HRYÐJUVERKAMENN hafa áttað sig á því að ein mynd
svo áhrifarík að kalt vatn renni milli skinns og hörunds á
er statt í veröldinni. Þessi áhrif – efnis sem auðvelt er nú
færi, m.a. á Netinu – færa hryðjuverkamönnum öflugt ný
Þetta segir Michael Ignatieff, framkvæmdastjóri Carr
við Harvard-háskóla, í grein í New York Times Magazin
menn nútímans eru líka leikstjórar,“ segir Ignatieff en g
mannræningja í Írak hafa lýst því hversu mikla áherslu m
sviðsetja upptökur með gíslinum þannig að myndirnar yr
„Það er erfitt að hugsa um þessa hluti,“ segir Ignatieff
einhverri hringiðu en skiljum ekki eðli hennar. Það eina
erum að hluta til samsek. Sjónvarpsfréttastjórar sleppa þ
allra versta en þróunin undanfarin 25 ár er sú að hlífa ok
sjáum við raunverulegar manneskjur grátbiðja sér griða
hryðjuverka og virkar líka sem klám: vekur fyrst forvitn
þess að þeir geti nokkuð að því gert, á eftir fylgir skömm
artilfinning; að síðustu eru menn þó kannski hættir að ki
ir.“
Ignatieff segir spurninguna siðferðislegs eðlis en veku
myndanna er líka áróður af hálfu hryðjuverkamannanna
laða til sín aðra róttæklinga sem telji sig eiga Vesturland
Draga aðra niður á sitt pl
Ignatieff segir íslamska hryðjuverkamenn ekki eina u
myndirnar sem bandarískir hermenn tóku af föngum í A
að sýna föngunum hvað í vændum væri ef þeir ekki reyn
ræðisríki geta verið alveg jafnvægðarlaus og harðstjórn
menn hafa ekki hagað sér sem englar í stríðinu gegn hry
Markmið hryðjuverkamanna eins og Abu Mussabs al-Z
okkur hin niður á sama plan og hann sé á, þar sem ölllum
hversu viðurstyggileg þau eru; enda muni það jafngilda
Klámvæðing hryðju
„Sumt er bara of hroða
það,“ segir BBC-maðu
SAMIÐ VIÐ HVERT
SVEITARFÉLAG?
Hreyfing virtist í gærkvöldi kominá viðræður KennarasambandsÍslands og launanefndar sveitar-
félaganna, með undirritun viljayfirlýs-
ingar um að ljúka samningum fyrir 20.
nóvember, áður en ákvæði nýsettra laga
um gerðardóm verða virk. Jafnframt fá
kennarar 130.000 kr. eingreiðslu á næstu
dögum.
Óskandi er að samningar, sem báðir
geta unað við, náist á næstu dögum. Tak-
ist það ekki, er ástæða til þess fyrir sveit-
arfélögin að íhuga tilboð Kennarasam-
bandsins, sem fram kom um helgina, að
það væri reiðubúið að semja við einstök
sveitarfélög um kjör kennara. Eiríkur
Jónsson, formaður KÍ, sagðist líta svo á
að umboð launanefndar sveitarfélaganna
væri úr gildi fallið eftir að lög voru sett
um gerðardóm vegna kjaradeilunnar og
það væri ekki lengur krafa KÍ að samið
væri fyrir alla kennara í heild. Eiríkur
benti á að einstakir sveitarstjórnarmenn,
t.d. Kristján Júlíusson, bæjarstjóri á Ak-
ureyri, og Stefán Jón Hafstein, formaður
fræðsluráðs í Reykjavík, hefðu komið
fram með nýjar hugmyndir til að leysa
deiluna og nú gæti þeim gefizt tækifæri
til að ræða þær við kennara.
Viðbrögð sveitarstjórnarmanna við
þessu hafa verið misjöfn. Gunnar Rafn
Sigurbjörnsson, formaður launanefndar
sveitarfélaganna, sagði hugmyndina frá-
leita og að hún lýsti uppgjöf Kennara-
sambandsins við að ljúka því verkefni
sem því væri ætlað. Vilhjálmur Þ. Vil-
hjálmsson, formaður Sambands ís-
lenzkra sveitarfélaga, lét hins vegar hafa
eftir sér að samningar við einstök sveit-
arfélög kæmu til greina, að því gefnu að
af hálfu kennara væri samningaviðræð-
um þá ekki heldur miðstýrt frá Reykja-
vík. Vilhjálmur kallar það reyndar fram-
tíðarmúsík og telur það ekki koma til
greina í þessari kjaradeilu.
Eins og rakið var í Reykjavíkurbréfi
Morgunblaðsins í gær, eru sterk rök fyr-
ir því að núverandi miðstýring sé ein
helzta undirrót þess að gersamlega
ómögulegt hefur reynzt að ná samning-
um milli sveitarfélaganna og kennara.
Útspil Kennarasambandsins – sem ber
vott um afstöðubreytingu af þess hálfu –
var því engin uppgjöf, heldur fullkom-
lega heiðarleg tilraun til að leysa kenn-
aradeiluna með samningum.
Það er hins vegar ekki óeðlilegt að
sveitarfélögin telji það forsendu fyrir því
að fallast á þessa tillögu, að viðræðunum
verði ekki heldur miðstýrt af hálfu Kenn-
arasambandsins. Eins og bent var á í
Reykjavíkurbréfi í gær, verður að gera
ráð fyrir að semji sveitarfélögin hvert
fyrir sig við sína kennara, séu t.d. ákvæði
um vinnutíma og vinnufyrirkomulag ekki
þau sömu alls staðar. Aðstæður eru mis-
munandi eftir stöðum og sveitarfélögin
hljóta því að sjá sér hag í slíku.
Það er mikið til vinnandi að reyna að
ná friði um skólastarf í landinu, ekki að-
eins í þessari kjaradeilu, heldur til fram-
búðar. Núverandi kjaradeila sýnir að
miðstýrðar samningaviðræður hafa
gengið sér til húðar.
Sveitarstjórnarmenn bera ábyrgð
gagnvart íbúum sveitarfélaganna; ekki
sameiginlega heldur hver sveitarstjórn
gagnvart fólkinu sem kaus hana til valda.
Með því að hvert sveitarfélag axli ábyrgð
á samningum við kennara fær sú spurn-
ing jafnframt meira vægi hvort íbúar
sveitarfélagsins telji æskilegra; að spara
í framlögum til grunnskólans eða leggja
meira af mörkum til þess að geta haldið í
hæfa kennara og laðað nýtt og hæfileika-
ríkt fólk til liðs við skólana. Sveitar-
stjórnarmenn verða að geta horfzt í augu
við kjósendur sína og axlað sjálfir ábyrgð
á því að tryggja sem bezta menntun í
sinni heimabyggð. Það dugir ekki að vísa
ábyrgðinni frá sér til fjarlægrar launa-
nefndar.
ORRUSTAN UM FALLUJAH
Bandarískar og íraskar sveitir kváðustí gær að mestu hafa náð stjórn á
borginni Fallujah, sem barist hefur verið
um undanfarna daga. Orrustan um Fall-
ujah markar ákveðin þáttaskil í Írak. Allt
frá því að Bandaríkjamenn steyptu stjórn
Saddams Husseins af stóli hafa þeir mætt
andspyrnu og hefur hún vaxið jafnt og
þétt. Andspyrnumenn hafa reynst sér-
staklega öflugir í Fallujah og hefur borgin
verið á valdi þeirra frá því skömmu eftir
að öryggismál í Írak voru að nafninu til
látin í hendur Íraka í apríl. Það er því ekki
að undra að borgin hefur verið kölluð
hjarta andspyrnunnar við Bandaríkja-
menn.
Árás á Fallujah hafði legið í loftinu áður
en átökin hófust og hafði straumur flótta-
manna legið úr borginni. Talið er að af um
300 þúsund íbúum hafi á milli 50 og 100
þúsund verið eftir þegar bardaginn hófst.
Erfitt hefur verið að koma hjálpar-
gögnum inn í borgina. Í gær komst lest frá
Rauða hálfmánanum að sjúkrahúsi í Fall-
ujah, en það er lokað af frá borginni og var
hjálparstarfsmönnum meinað að fara
lengra.
Það er ljóst að ekki er hægt að stjórna í
Írak á meðan vopnaðar sveitir halda uppi
andspyrnu og mannrán og sjálfsmorðs-
árásir eru daglegt brauð. Það er hins veg-
ar mikið álitamál með hvaða hætti eigi að
snúa við þeirri þróun, sem átt hefur sér
stað í Írak frá því að stjórn Saddams
Husseins féll. Bandaríkjaher hefur slíka
yfirburði í hernaði að hann tapar ekki orr-
ustu. Það er því engin spurning um það
hvernig bardaginn um Fallujah mun fara
á vígvellinum. Mun stærri og mikilvægari
spurning er hvaða áhrif þessi orrusta mun
hafa á þau markmið að koma á lýðræði í
Írak og byggja þjóðfélag landsins upp á
nýjan leik.
Það segir sína sögu að bandaríski land-
herinn hefur nú í fyrsta skipti síðan í
Víetnamstríðinu gefið út leiðarvísi um það
hvernig eigi að berjast við andspyrnuhópa
og uppreisnarmenn. „Gegni Bandaríkin
bardagahlutverki til langs tíma gæti það
grafið undan lögmæti stjórnvalda [á
staðnum] og skapað hættu á að átökin
breytist í stríð Bandaríkjanna einna,“ seg-
ir í leiðarvísinum, sem greint var frá í
fréttum The New York Times í gær. „Bar-
dagahlutverkið getur einnig gert menn-
ingarhópa, sem eru fjandsamlegir Banda-
ríkjunum, enn andsnúnari.“
Það er full ástæða til að velta fyrir sér
hvort orðin í bæklingnum eigi við um það,
sem nú er að gerast í Fallujah. Haft hefur
verið eftir íröskum embættismönnum að
Fallujah hafi verið „frelsuð“.
Í grein í dagblaðinu Washington Post í
gær spyr Wesley Clark, fyrrverandi her-
foringi, sem meðal annars stjórnaði herj-
um bandamanna í Kosovo, hvort Fallujah
verði eins og þorpið fræga í Víetnam;
„staðurinn sem við munum eyða til þess að
bjarga honum“. Þótt Bandaríkjamenn
geti unnið sigur í hverri einustu orrustu er
ekki þar með sagt að þeir muni vinna
stríðið.