Morgunblaðið - 28.08.2005, Síða 10

10 SUNNUDAGUR 28. ÁGÚST 2005 MORGUNBLAÐIÐ
F
erðahandbækur ráða frá
því að heimsækja
Eystrasaltsríkin í mars.
Þá er veturinn að hörfa
en vorið varla komið og
hitastig og slabb á göt-
unum eftir því. Ferða-
handbækurnar hafa rétt fyrir sér.
Það er frekar grátt yfir Tallinn í
dymbilvikunni 2005 og umfjöllunar-
efnið er álíka grátt: Sprautufíkn og
HIV-faraldur í Eistlandi. Í stuttu
stoppi mánuði seinna er sólin hærra á
lofti og gamli fallegi miðbærinn iðandi
af lífi. Vonandi þokast velferðin einnig
upp á við.
Þessi 400 þúsund manna höfuðborg
Eistlands hefur einhvern norrænan
miðaldablæ yfir sér en er á sama tíma
full af nýmóðins auglýsingaskiltum
sem bera m.a. vitni um hversu hratt
Eistland hefur vaxið sem sjálfstætt
ríki. Það gera einnig gömul hús í nið-
urníðslu og greinilega lítil efni í op-
inberri stjórnsýslu. Í opinberri sex
hæða byggingu vantar lyftu, sófinn í
afgreiðslunni er ónýtur að mati Ís-
lendings, veggi þyrfti að mála o.s.frv.
En í Eistlandi blómstra viðskipti af
öllum toga, hagvöxtur hefur verið gíf-
urlegur og erlendar fjárfestingar vin-
sælar og þó að allt gerist hægar í
sveitunum er þetta greinilegt í Tall-
inn. Þar gerast hlutirnir innan um
virkisturna, þröngar hlaðnar götur,
gömul og ný hús, sovéskar blokkir í
úthverfum, eitt fallegasta miðbæjar-
torg sem fyrirfinnst, þráðlausa net-
tengingu á hverju horni og rússneska
rétttrúnaðarkirkju sem reist var
beint á móti bleika þinghúsinu á
nítjándu öld í óþökk Eistanna.
Inngróinn aðskilnaður
Nálægðin við Finnland er mikil, 17
mínútur með þyrlu, eins og einn orð-
aði það, bátsferð tekur aðeins lengri
tíma. Frændsemi við Finnana birtist
líka í tungumálinu en eistneska og
finnska eru álíka skyld og íslenska og
færeyska. Lítið minnir á rússnesk
tengsl í Tallinn fyrir utan kirkjuna
fyrrnefndu, og því kemur á óvart sú
staðreynd að 40% íbúa höfuðborgar-
innar eru af rússnesku bergi brotin og
hafa rússnesku að móðurmáli.
Þrátt fyrir að svo stór hluti íbúa
Tallinn sé rússneskur eru engin skilti
á rússnesku og matseðlar á veitinga-
húsum eru í mesta lagi á ensku og
finnsku auk eistnesku. Það er ljóst að
Rússarnir eru minnihlutahópur í
landinu og það á sér sögulegar, menn-
ingarlegar og sálfræðilegar rætur.
„Við vorum undir stjórn Rússanna í
marga áratugi og það var okkur mik-
ilvægt að fá sjálfstæði. Aðskilnaður-
inn er gróinn inn í menninguna í
þessu landi,“ segir Diana Ingerainen,
aðstoðarborgarstjóri Tallinn.
Algengt er að Rússar í Eistlandi
tali aðeins rússnesku en enga eist-
nesku. Einmitt í þessum mun liggur
orsök atvinnuleysis og félagslegra
vandamála sem eru mun algengari
hjá rússneskumælandi hluta þjóðar-
innar en þeim eistneska, að sögn við-
mælenda í Tallinn. Þeir sem ekki tala
eistnesku hafa úr færri störfum að
velja og atvinnuleysi er mikið í þeim
hópi. Félagsleg vandamál geta fylgt í
kjölfarið. „Rússar virðast vera að
sætta sig við þetta og reyna að læra
eistnesku. Við erum orðin háð því að
kunna eistnesku,“ segir Olga Stets,
kennari og umsjónarmaður stuðn-
ingshóps fyrir HIV-smitaðar konur á
vegum sænsku hjálparsamtakanna
Convictus sem starfa í Tallinn.
Olga er rússneskumælandi og að
hennar mati er aðskilnaðurinn á milli
Rússa og Eistlendinga í Eistlandi fal-
Barátta við HIV-faral
Í Eistlandi er opinber tala yfir fjölda HIV-smitaðra 4.442 en íbúar
eru 1,4 milljónir. Sumir telja óhætt að margfalda tölu smitaðra með
þremur eða fjórum. Steingerður Ólafsdóttir var í Tallinn og kynnti
sér forvarnastarf og staðreyndir um alnæmisfaraldur og sprautufíkn
meðal landsmanna, en hvort tveggja er útbreiddara meðal hins rúss-
neska hluta þjóðarinnar en þess eistneska.
’Stærsta vandamálið varðandi HIV í Eistlandi erútbreiðsla veirunnar meðal venjulegra kvenna sem
aldrei hafa stundað fíkniefnaneyslu eða vændi.‘
OLGA Reet er 22 ára rússnesk, HIV-smituð kona
sem hætti í heróíni fyrir þremur árum, þá í fangelsi.
Hún er viljasterk og ákveðin, hætti af sjálfsdáðum
þegar hún hafði fengið að vita að hún væri smituð af
HIV. „Ég var í slæmu ástandi og með mikil fráhvarfs-
einkenni í fangelsinu. Mig langaði að fremja sjálfs-
morð þegar ég frétti að ég væri smituð. Sumir fara
að nota meiri fíkniefni þegar þeir frétta af HIV-smiti
og finnst lífið hvort sem er vera búið. En ég ákvað að
snúa við blaðinu og halda áfram að lifa og miðla af
reynslu minni í staðinn,“ segir Olga dimmri röddu á
rússnesku þar sem hún situr í húsnæði Convictus-
samtakanna í Tallinn með rússneskum enskukennara
sem túlkar fyrir hana. Olga hefur verið félagi í stuðn-
ingshópi fyrir HIV-smitaðar konur á vegum Convict-
us og starfar einnig við að miðla af reynslu sinni í
skólum á vegum samtakanna.
Eins og flestir Rússar í hópi fíkniefnaneytenda
byrjaði Olga að sprauta sig frá fyrsta skammti en
hafði áður aðeins drukkið. Þetta var árið 2000, þeg-
ar hún var 17 ára. „Ég byrjaði af því vinkona mín var í
heróíni og ég var forvitin. Ég hafði misst vinnuna á
markaðnum og byrjaði eftir það. Ég hélt að ég myndi
aldrei fá mér aftur eftir að hafa prófað einu sinni. En
ég var orðin háð heróíni eftir einn skammt,“ segir
Olga sem lítur út fyrir að vera eldri en 22 ára.
Áður en árið var liðið var hún komin í fangelsi í
fjóra mánuði. Það fylgir ekki sögunni hvort það var
fyrir fíkniefnaneyslu, rán eða jafnvel vændi, það vilja
viðmælendur sem minnst um segja. Eftir tæpra
tveggja ára líf sem sprautufíkill var Olga Reet aftur
komin í fangelsi og fór þá í HIV-próf sem leiddi smit í
ljós.
Olga er viss um að hún hafi smitast af sprautunál
sem hún notaði með öðrum. Vinkona hennar var vön
að hjálpa henni að sprauta sig fyrstu mánuðina og
algengt var að nota sömu sprautu. Saman stálu þær
fyrir næsta skammti og þurftu 500–1.000 eist-
neskar krónur á dag á mann, samsvarandi 2.500–
5.000 íslenskum krónum. Vinkona hennar er enn í
fíkniefnum og hefur nú fætt barn. „Ég vona að hún
finni það hjá sjálfri sér að hætta.“
Olga losnaði úr seinni fangelsisvistinni fyrir tveim-
ur árum og fékk vinnu í þvottahúsi, þá laus við eit-
urlyfin. Á síðasta ári var henni boðið í stuðningshóp
Convictus sem hittist þrisvar í viku. „Það er gott að
hitta aðrar í sömu sporum og að hafa fundina í stað-
inn fyrir að fara og fá sér fíkniefni. Við gerum ým-
islegt saman eins og að læra tungumál og teikna og
mála sem hjálpar mér mikið,“ segir Olga og dregur
fram myndirnar sínar sem lýsa angist vegna HIV-
smitsins og hugsunum hennar um framtíðina. Hún
er þakklát fyrir að heilsan er góð og hún þarf ekki
meðferð eða lyf enn sem komið er.
Morgunblaðið/Steingerður Ólafsdóttir
Olga Reet, félagi í stuðningshópi Convictus fyrir
HIV-smitaðar konur í Tallinn. Listmeðferðin
hjálpar henni mikið.
Olga: „Ég byrjaði af því vinkona mín var í heróíni og ég var forvitin“
KATARINA er að koma í fyrsta skipti á fund í Al-
næmisvarnamiðstöðinni og þótt hún sé fyrrverandi
fíkniefnaneytandi er Irina ánægð með að fá hana í
hópinn. „Ég sá strax að það býr mikið í Katarinu.
Hún á að baki sögu um eiturlyfjaneyslu og fangels-
isvist, en hún fellur þó á sinn hátt í hóp með þessum
„venjulegu konum“ sem hittast hér í stuðnings-
hópnum,“ segir Irina.
Katarina er 22 ára og er nýkomin úr fangelsi
þennan dag í lok mars. Hún byrjaði að nota heróín
sextán ára og fékk að vita að hún væri orðin HIV-
smituð 19 ára. Hún sprautaði sig frá fyrsta degi líkt
og Olga og er viss um að hún hafi smitast af
sprautunál.
Hún hætti á hnefanum í fangelsinu og segist
fyrst nú vera farin að hugsa um hvernig lífið með
HIV verði. „Ég hugsaði alltaf sem svo að þetta
myndi aldrei koma fyrir mig,“ segir þessi unga kona
sem virðist ákveðin í að standa sig. „Mig langar að
vera venjuleg og lifa venjulegu lífi eins og ég gerði
áður.“ Hún er byrjuð að vinna í ísgerð og langar í
sálfræðinám í framtíðinni. „En ég þarf að byrja á
byrjuninni. Ég vil hjálpa foreldrum mínum og byggja
upp sambandið við þau aftur til að þau treysti mér
á ný. Eftir sex ára eiturlyfjaneyslu er það erfitt.“
Hún byrjaði í heróíni ásamt vinahópnum. „Nýja
verksmiðjuframleidda heróínið var út um allt og allir
voru í þessu. Allir prófa eitthvað. Mjög algengt er að
margir noti sömu sprautunálar.“ Hún segir að auð-
velt sé að nálgast fíkniefni og þau séu ekki dýr. Einn
heróínskammtur kostar álíka og einn bíómiði.
Hún er af rússneskum uppruna en talar bæði
tungumálin. „Vandamálin eru á meðal Rússanna, en
þó alls ekki eins mikil og hjá þeim sem eru eist-
neskumælandi. Rússarnir eru þeir sem nota eit-
urlyfin.“
Katarina: „Ég hugsaði alltaf sem svo að þetta myndi aldrei koma fyrir mig“
NATALÍA er ein þeirra, sem mæta á fundi stuðn-
ingshóps Alnæmisvarnamiðstöðvarinnar. Hún er
nú 22 ára og smitaðist fyrir tæpum þremur árum
af manni sem hún svaf einu sinni hjá. „Ég er ekki
vön að gera svoleiðis,“ segir Natalía sem lítur út
eins og hver önnur ung kona, vel til höfð og bros-
andi. Hún stundar nú nám í innanhússarkitektúr
og hefur komist yfir versta áfallið en það var erfitt
fyrst.
Natalía er við góða heilsu og þarf ekki að nota
nein lyf. Hún hefur áhyggjur af framtíðinni en
reynir að taka einn dag í einu eins og hún segir.
„Líf mitt hefur auðvitað breyst og sérstaklega í
sambandi við hitt kynið. Ég er sú sama og fjöl-
skylda mín og vinir styðja mig.“ Hún segir ekki
nema góðum vinum frá HIV-smitinu því fordómar
eru miklir að hennar sögn. Með Natalíu á fund-
inum hjá stuðningshópnum á vegum Alnæm-
isvarnamiðstöðvarinnar í þetta skiptið er vinkona
hennar sem vill fræðast meira um líf með HIV.
Natalía segir að ástandið sé að batna hvað
varðar þekkingu almennings á HIV en meira þurfi
að gera. „Það vantar meiri upplýsingar í fjöl-
miðlum og víðar til að fræða fólk. Foreldrar þurfa
líka að fræða börn sín betur um kynlíf en það er
enn of mikið feimnismál hér á landi. Börn verða að
vita hvað HIV er og til hvers smokkar eru.“
Natalía og hinar á fundinum eru sammála um
að til að breyta hugarfarinu þurfi að byrja á fjöl-
skyldunum og skólunum. Fræðslan þurfi að vera
alls staðar og stöðug. „Þegar við vorum í skóla var
eina kynfræðslan þegar heilbrigðisstarfsfólk kom
og kynnti getnaðarvarnir einu sinni.“
Natalía: „Líf mitt hefur auðvitað breyst og sérstaklega í sambandi við hitt kynið“