Morgunblaðið - 28.08.2005, Qupperneq 32

32 SUNNUDAGUR 28. ÁGÚST 2005 MORGUNBLAÐIÐ
26. ágúst 1975: „Í svoköll-
uðum velmegunarríkjum
hins vestræna heims hefur
það verið mjög áberandi hve
hlutur sá, sem hið opinbera
hefur tekið í sinn hlut af þjóð-
artekjum, hefur vaxið ört.
Sérstaklega hefur þetta ein-
kennt mjög alla þróun á
Norðurlöndunum og bersýni-
lega höfum við Íslendingar á
undanförnum árum fylgt
mjög stíft í kjölfarið. Að sjálf-
sögðu ganga þeir fjármunir,
sem hið opinbera tekur í sinn
hlut, til þess að standa undir
vaxandi framkvæmdum og
þjónustu við hinn almenna
borgara um leið og hluti
aukningarinnar rennur til
þess að standa undir sívax-
andi rekstrarkostnaði op-
inbera báknsins, sem tútnar
viðstöðulaust út.“
. . . . . . . . . .
25. ágúst 1985: „Sjónvarpið
sýndi ekki alls fyrir löngu
skopþætti sem gengu undir
samheitinu „Löður“. Þeir
kitluðu hláturtaugar þeirra
sem höfðu nægjanlegt skop-
skyn til að njóta þeirra. Ekki
höfðu allir „neytendur“ þátt-
anna kímnigáfu í þeim mæli.
Sama máli gegnir um skiln-
ing á því „bjór-löðri“, sem
birtist á stefnuskrá dóms-
málaráðherra og löggjafans í
áfengismálum.
Það viðgengst innan op-
inberrar stefnumörkunar í
áfengismálum, eða fram-
kvæmdar á þeirri stefnu, að
Íslendingar, sem fara á milli
landa, en utanlandsferðir
voru nær 90.000 á sl. ári, fái
að koma með ákveðið magn
áfengs öls (bjórs) til síns
heima. Sama gildir um far-
menn og flugliða. Sá hluti
þjóðarinnar, sem hér um
ræðir, hefur því forréttindi
umfram heimasitjandi hvað
bjórkaup varðar. Sú meg-
inregla, að þegnarnir skuli
jafnir gagnvart landslögum,
er sniðgengin.
Auk framangreinds fást
bjórgerðarefni – hafa lengi
fengist – í fjölmörgum verzl-
unum.
Hér við bætist að bjórlíki,
þ.e. léttöl styrkt með sterku
áfengi, má áfram selja á veit-
ingastöðum, ef drykkurinn
er blandaður fyrir framan
kaupendur.“
. . . . . . . . . .
27. ágúst 1995: „Vandamálið
hefur ýmsar hliðar. Úr-
vinnsla búvöru sem og iðn-
aðar- og verzlunarþjónusta
við sveitir landsins eru gildir
þættir í afkomu og atvinnu
fjölmargra þéttbýlisbúa.
Beinir ríkisstyrkir til mjólk-
ur- og sauðfárbúskapar
nema 4,7 milljörðum króna
samkvæmt fjárlögum 1995.
Það er því eðlilegt að vandi
landbúnaðarins sé íhugunar-
efni landsmanna allra.“
Fory s tugre inar Morgunb laðs ins
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
Þ
egar tíu ný ríki gengu í Evr-
ópusambandið fyrir rúmu ári
voru það merkileg tímamót,
vegna þess að þá gerðust
átta fyrrverandi kommún-
istaríki aðilar að þessu nána
samstarfi kapítalískra lýð-
ræðisríkja. Hin viðtekna
mynd, sem við höfum af aðdraganda þess að ríki á
borð við Eystrasaltsríkin, Pólland, Tékkland og
Ungverjaland gerðust aðildarríki ESB er sú að
Evrópusambandið hafi gert tilteknar kröfur til
þeirra um umbætur í efnahagsmálum, stjórnmál-
um og mannréttindamálum, sem þau hafi sam-
vizkusamlega uppfyllt og þannig orðið gjaldgeng-
ir félagar í klúbbnum. Með öðrum orðum hafi þau
lagað löggjöf sína að þeirri fyrirmynd, sem var að
finna í Vestur-Evrópu.
Vita Vesturlönd
bezt?
Staðreyndin er hins
vegar sú að eftir að
ríkin, sem fyrir aðeins
hálfum öðrum áratug
voru enn undir oki miðstýringar, ríkisrekstrar og
áætlunarbúskapar, gengu til liðs við ýmis af
helztu iðnríkjum heims í Vestur-Evrópu, eru
margir Vestur-Evrópumenn farnir að horfa til
þeirra sem fyrirmyndar. Þótt lífskjör í þessum
löndum jafnist enn ekki á við það, sem gerist í
vesturhluta álfunnar, er hagvöxtur mun hraðari
og alþjóðleg stórfyrirtæki keppast nú við að fjár-
festa í ríkjum Austur-Evrópu. Það er ekki aðeins
lægri launakostnaður, sem þar ræður ferðinni,
heldur ekki síður frjálslegra lagaumhverfi,
sveigjanlegri vinnumarkaður og lægri skattar. Æ
fleiri viðurkenna nú að Vestur-Evrópa stendur
frammi fyrir samkeppni frá hinum nýju banda-
mönnum sínum, sem hafa, eftir reynsluna af
sósíalismanum, gengið enn lengra í að tryggja
efnahagslegt frjálsræði en gömlu aðildarríkin.
The Stockholm Network, samtök yfir 130
rannsóknastofnana og hugveitna, sem leggja
áherzlu á frjálst markaðshagkerfi, efndu fyrr á
árinu til ráðstefnu í Brussel í samtarfi við Centre
for New Europe, þar sem þessi nýi veruleiki var
til umræðu. Fyrirlestrar á ráðstefnunni hafa ver-
ið gefnir út á bók, sem út kom í Bretlandi fyrir
skömmu og kallast Does the West know best? eða
Vita Vesturlönd bezt? Svar fyrirlesaranna er í
stuttu máli nei; Vestur-Evrópuríkin í Evrópu-
sambandinu eru þrátt fyrir ríkidæmi sitt að
mörgu leyti á rangri leið. Þau hafa byggt upp of
umsvifamikið ríkiskerfi, of örlátt velferðarkerfi,
of ósveigjanlegan vinnumarkað og of umfangs-
mikið regluveldi. Ríki á borð við Þýzkaland og
Frakkland eiga í verulegum efnahagserfiðleik-
um, hagvöxtur er lítill, atvinnuleysi mikið og
svartsýni meðal almennings. Það er kominn tími
til að horfa til Austur-Evrópu og taka sér til fyr-
irmyndar þær gríðarlegu efnahagslegu og fé-
lagslegu umbætur, sem þar hefur verið hrint í
framkvæmd á skömmum tíma og með jákvæðum
árangri.
Ýmsir bókarhöfunda benda raunar á að aðild
Austur-Evrópuríkjanna hafi nú þegar hreyft við
Vestur-Evrópuríkjunum. Martin Bruncko, hag-
fræðingur og ráðgjafi Ivans Mikloš, fjármálaráð-
herra Slóvakíu, segir þannig að það viðskiptaum-
hverfi, sem mörg nýju aðildarríkin hafi byggt
upp, hafi vakið athygli vestrænna fyrirtækja og
ýtt við gömlu aðildarríkjunum að endurskoða eig-
in regluverk og skattakerfi. „Önnur aðildarríki
standa frammi fyrir nýrri samkeppni og eru nú
undir þrýstingi að koma á umbótum,“ segir hann.
Bruncko segir að andinn innan Evrópusam-
bandsins hafi líka breytzt á undanförnu ári. „Á
fundum fjármálaráðherra sambandsins eru nú 25
manns við borðið í stað 15. Af þeim koma margir
frá ríkjum, sem hafa hrint í framkvæmd verulega
afgerandi og drífandi umbótum. Þetta hefur
raunverulega breytt andanum umhverfis fund-
arborðið,“ segir hann.
Í þriðja lagi, segir Bruncko, horfa gömlu aðild-
arríkin til jákvæðrar reynslu nýju ríkjanna af
þessum umbótum. „Við högnumst á þeim. Við
sjáum að ný störf verða til. Það er hagvöxtur og
fólk er bjartsýnt. Ef litið er á ýmsa mælikvarða á
almenningsálitið, fer það stöðugt batnandi, að
minnsta kosti í Slóvakíu.“
Bruncko bendir á að í Vestur-Evrópu sé til-
hneiging til að líta á samkeppni frá Austur-Evr-
ópu sem neikvætt fyrirbæri. Hann bendir hins
vegar á það, sem oft er horft framhjá í þeirri um-
ræðu; að „flutningur starfa til nýrra aðildarríkja
mun þýða að vel menntað vinnuafl landa á borð
við Frakkland og Þýzkaland getur snúið sér að
verkefnum, sem hafa meira efnahagslegt gildi.
Mest af fjárfestingum fyrirtækja í nýju aðildar-
ríkjunum skapar störf fyrir ófaglært eða lítið
menntað vinnuafl. Það eru störf, sem eldri og rík-
ari aðildarríki mega við að missa.“
Skatta-
samkeppni
Það er forvitnilegt að
grípa ofan í umfjöllun
bókarhöfunda um tvö
efni, annars vegar
skattamál og hins vegar vinnumarkaðinn, og bera
saman við umræður hér á landi. Það má til sanns
vegar færa að hér á landi séu hugmyndafræðileg
átök í báðum þessum málaflokkum, á milli annars
vegar þeirra, sem vilja fara leiðina sem gömlu rík-
in í Evrópusambandinu hafa farið og hins vegar
þeirra, sem vilja fremur skipa Íslandi í hóp með
þeim ríkjum í austurhluta álfunnar, sem hafa gert
hvað róttækastar breytingar í þessum efnum.
Bandaríski þjóðhagfræðingurinn Dan Mitchell,
sem starfar hjá Heritage-stofnuninni, fjallar um
skattasamkeppni og umbætur í skattamálum,
sem hann segir leið til að bjarga „gömlu Evrópu“
úr þeim efnahagslegu ógöngum, sem hún er kom-
in í. Hann segir að um samkeppni í skattamálum
eigi ósköp einfaldlega það sama við og um sam-
keppni á benzínmarkaði. Í bæ, þar sem sé ein
benzínstöð, sé verðið hátt, þjónustan léleg og af-
greiðslutíminn óþægilegur. Í bæ, þar sem benz-
ínstöðvarnar séu fimm, geti neytendur valið á
grundvelli ýmissa þátta, sem þeir láta sig máli
skipta; verðs, þjónustu og afgreiðslutíma, og
benzínstöðvareigendurnir verði að gjöra svo vel
að keppa sín á milli. Það sama þurfi að eiga við um
skattlagningarvald ríkisstjórna. „Of lengi hafa
ríkisstjórnir hagað sér eins og einokunarfyrir-
tæki,“ segir Mitchell. „Þær hafa farið með við-
skiptavini sína, skattgreiðendurna, eins og þeir
væru stríðaldir kálfar á leið til slátrunar. Nú ættu
stjórnmálamenn að fara að óttast að skattgreið-
endur séu ekki lengur fangar þeirra og að gæsin,
sem verpir gulleggjunum, geti flogið burt.“
Innan Evrópusambandsins hefur lengi verið
ákveðin hreyfing, sem hefur barizt gegn skatta-
samkeppni og þrýst á um samræmingu skatta
innan sambandsins, ekki sízt fyrirtækjaskatta.
Rök þeirra, sem hafa haldið skattasamræmingu á
lofti, hafa verið í ætt við þau, sem danskur lög-
fræðiprófessor setti fram í viðtali við Viðskipta-
blað Morgunblaðsins í fyrra: „Smátt og smátt
munu menn samræma skatta, a.m.k. á fyrirtæki.
Að því er stefnt innan Evrópusambandsins af því
að menn eru með það á hreinu að samkeppnin, þar
sem skattar stefna á núllið, gengur ekki til lengd-
ar. Þá tapa menn möguleikunum á að afla skatt-
tekna fyrir sjúkrahús og skóla.“
Er þetta svona einfalt? Höfundar bókarinnar,
sem hér er til umfjöllunar, benda á að lækkun
skattprósentu fyrirtækjaskatts í Rússlandi hafði í
för með sér tvöföldun skatttekna. Írar lækkuðu
fyrirtækjaskatta úr um 50% í 12,5%. Hagvöxt-
urinn, sem fylgdi í kjölfarið, hefur gert gott betur
en að bæta fyrir það tekjutap, sem ríkissjóður
varð fyrir í byrjun. Reynslan frá Slóvakíu og Eist-
landi er sú sama. Og sömu sögu er raunar að segja
á Íslandi. Eftir að tekjuskattar á fyrirtæki voru
lækkaðir, fyrst úr tæplega 50% í 33% og síðan í
18%, hafa tekjur ríkisins af þeim vaxið stórlega.
Með því að leggja lægri skatta á framtakssemi
manna, leysast ný öfl úr læðingi og skapa meiri
verðmæti, sem standa undir framtíðartekjum
sameiginlegs sjóðs skattgreiðenda.
Þeir, sem ekki bregðast við samkeppninni,
munu hreinlega missa skattstofninn úr landi.
„Setjið ykkur í spor stjórnmálamanns í Frakk-
landi eða Þýzkalandi,“ segir Dan Mitchell. „Eftir
einhvern tíma, kannski tvö ár, kannski fimm ár –
ég veit ekki hversu lengi menn halda út – munu
fjárfestingar, verksmiðjur og peningar hverfa út
úr þessum löndum og fyrr eða síðar neyðast þau
til að gera umbætur.“
Flatir skattar
Rúmeninn Andrei
Grecu, sem starfar við
Adam Smith-stofn-
unina í London, fjallaði í erindi sínu á ráðstefn-
unni um flata skatta. Þar á hann við kerfi, þar sem
eitt og sama tekjuskattshlutfallið gildir, gjarnan
bæði fyrir fyrirtæki og einstaklinga, en einstak-
lingar geta nýtt sér persónuafslátt, sem er föst
upphæð. Undanþágum og frádráttarliðum er hins
vegar að mestu leyti útrýmt. Grecu segir að níu
lönd Austur-Evrópu (sem ekki eru öll í ESB) hafi
nú tekið upp flatskattakerfi af þessu tagi. Eistland
var fyrst, árið 1994, en síðan hafa m.a. Rúmenía,
Slóvakía, Georgía og Litháen siglt í kjölfarið.
Hæst er skatthlutfallið í Litháen, eða 33%, en í
Georgíu aðeins 12%. Þau sex ríki, sem hafa tekið
upp flatskattakerfi eftir árið 2000, hafa ekki farið
yfir 20% markið.
Grecu leitar skýringa á því hvers vegna þetta
hafi gerzt í Austur-Evrópu og segir að annars
vegar hafi menn talið flatan skatt henta aðstæðum
eftir hrun kommúnismans; hann hvetji einka-
framtakið til dáða, efli erlenda fjárfestingu og
dragi úr skattsvikum. Hins vegar hafi verið auð-
FRIÐSAMLEGRI MIÐBORG
Skýrsla sú um ofbeldisbrot í mið-borg Reykjavíkur, sem lögregl-an kynnti í fyrradag, rennir
stoðum undir þá skoðun lögreglu og
borgaryfirvalda að lenging afgreiðslu-
tíma skemmtistaða hafi dregið úr
skálmöld og ofbeldi í miðbænum. Of-
beldisbrotum á svæði 101 fækkaði
þannig um 40% á árunum 2000 til 2004.
Í skýrslunni eru nefndar fleiri útskýr-
ingar á þessu en breyttur afgreiðslu-
tími, t.d. forvarnargildi eftirlits-
myndavéla og fækkun næturferða
strætisvagna í miðborgina.
Skýrsluhöfundur, Bogi Ragnarsson
félagsfræðingur, hefur ákveðnar efa-
semdir um að það sé rétt, sem eigend-
ur skemmtistaða hafa m.a. bent á hér í
Morgunblaðinu, að lengri afgreiðslu-
tíma fylgi meiri fíkniefnaneyzla,
vegna þess að fólk haldi sér gangandi
fram undir morgun á örvandi efnum.
Hann telur a.m.k. einkennilegt að
samhliða aukinni fíkniefnaneyzlu hafi
ofbeldisbrotum í miðborginni fækkað,
og ekki aðeins á götum úti heldur einn-
ig inni á skemmtistöðunum sjálfum.
Þetta er sennilega einn þeirra þátta,
sem þarfnast nánari rannsókna. En
árangurinn, sem náðst hefur, er mik-
ilsverður. Það má þó ekki gleymast að
enn er ofbeldið í Reykjavík of mikið og
við þurfum áfram að vinna að því að
fækka glæpum.
GJAFMILDI OG GÓÐGERÐARMÁL
Laufey H. Helgadóttir sker sig úrí neysluhyggju samtímans. Fyr-
ir helgi gaf hún eina milljón króna í
hjálparstarf í Níger í Afríku. „Ég
las það í blöðunum að Rauði kross-
inn ætlaði að gefa börnum sem eru
fimm ára og yngri mat og ég vildi
styrkja það,“ segir hún í samtali við
Morgunblaðið í gær.
Þetta er ekki í fyrsta skipti, sem
Laufey gefur fé til góðra málefna. Í
byrjun árs gaf hún eina milljón
króna til stuðnings fórnarlamba
flóðbylgjunnar í Asíu og í fyrra gaf
hún hálfa milljón í söfnunina Göng-
um til góðs. Hún segist ekki hafa
hugmynd um hvað hún hafi gefið
mikið fé og varla muna til hvaða fé-
laga. Laufey er 82 ára og segist geta
lifað ágætlega af ellilífeyrinum. Hún
lætur peninga, sem hún fékk fyrir að
selja jörð, renna til góðgerðarmála.
Neysluhyggjan fer stöðugt vax-
andi á Vesturlöndum og Ísland er
þar engin undantekning. Það er því
ánægjulegt að lesa um fólk eins og
Laufeyju, sem lítur á sig sem hluta
af þeim heimi, sem við lifum í og
ákveður að leggja sitt af mörkum.
Fleiri mættu og gætu tekið sér gjaf-
mildi hennar og nægjusemi til eft-
irbreytni.
ÞRÓUN TUNGUNNAR OG TÖLVUNNAR
Nýtt Tölvuorðasafn var gefið út íliðinni viku. Þetta er fjórða út-
gáfa Tölvuorðasafns og er hún þriðj-
ungi stærri en næsta útgáfa á undan.
Smíði nýyrða í Íslensku er mikilvæg,
en ekki skiptir síður máli að nýjum
orðum sé komið á framfæri þannig að
forsendur skapist fyrir því að þau
breiðist út og festi sig í málinu.
Tölvuorðasafnið er dæmi um mark-
visst starf í þessa átt. Á því sviði eru
breytingar örar og sennilega óvíða
jafnmikil þörf á að uppfæra orðasafn
og í tölvugeiranum. Hefur orðanefnd
Skýrslutæknifélagsins þar unnið gott
starf. Að fjórða útgáfa Tölvuorðasafns
skuli nú vera að koma út ber því vitni
að útgefendur þess, sem eru Hið ís-
lenska bókmenntafélag í samvinnu við
Skýrslutæknifélag Íslands, gera sér
grein fyrir því að það þarf ekki aðeins
að fylgja þessari öru þróun eftir á
tæknisviðinu heldur einnig í tungu-
málinu.