Tíminn - 30.04.1972, Blaðsíða 8

Tíminn - 30.04.1972, Blaðsíða 8
TÍMINN Sunnudagur 30. april 1972 IZHHHTIlBnflii 1. maí þjóðfylkingar- dagur að þessu sinni Sumar snemma áferð Við höfum kvatt óvenjulega mildan vetur — enn eitt vitni um þaö, hve öröugt er að spá um - islenzkt veðurfar, og hve veður- vlsindi, þótt mikilvæg séu og ómetanleg hjálp, eru enn litlu lengra komin en alþýöuspádómar byggðir aö hálfu úr efniviö llfs- reynslunnar og að hálfu af hindurvitnum, þegar lengra er litiö en til næstu daga. Samt vinna vlsindin slfellt á, og nálgast án efa þaö mark að geta sagt fyrir um veöurfar komandi vetrar eöa sumars meö hokkurri vissu I megindráttum. Fáum þjóöum yröu slíkir vlsindasigrar eins mikil Hfsbót og Islendingum. Undir Eyjaf jöllum og I Austur- Skaftafellssýslu, voru tún vlöa græn allan veturinn eins og á Ir- landi og heita má, aö jörö sé klakalaus i lægstu sveitum hringinn I kringum landiö. Og meö sumarkomu er gras tekiö aö vaxa eins og I júni. Vetrarhlý- indin urðu ekki gróðri a6 skaoa. Þó er of snemmt ao fagna al- gerum sigri yfir kuldanum á þessu vori. Engu er hægt aö spá, engu er enn a& treysta. En menn fagna hverjum hlýjum degi eins og góðum gesti. Vorstörfin i byggðum landsins hefjast snemma I ár. Stofnar falla En á þessum hlýju og gróður- riku vordögum hefur sláttu- maðurinn verið á ferð og gerzt þunghöggur og stórvirkur og fellt á nokkrum dögum þrjá gilda stofna i menningarhelgi þjóBarinnar — þrjá ástmegi hennar. Útför Jóhannesar S. Kjarvals erum garðgengin, Þaðkom vel i ljós, hve mikill ástmögur þjóð- arinnar hann var, og hve stór- brotinn listamaður i augum hennar. Verk hans veröa þó vafalitið enn meira metin I framtiðinni, og þýBing sliks lista- manns fyrir sambúð þjóðarinnar og landsins er meiri er unnt er að meta á nokkurn mælikvarða. Þá lézt Jakob skáld Thoraresen, skáld, háaldraður maður fyrir nokkrum dögum. Kvæði hans voru mikils metin og dáð á þriðja og fjórða tugi aldar- innar, og hafa varanlegt gildi sakir efnis og þróttmikils skáldskaparstils sinnar tiðar, byggðum á bjargi sagna og hefðar, en þó með nýrri áferð á margalund. Safinn ogsiðmatið i skáldskap Jakobs var viðhorf náttúrufólks i harðri lifsbaráttu við stúrbrotið og harðbýlt land. Loks féll Jóhannes skáld úr Kötlum i valinn fyrir þremur dögum. Jóhannes úr Kötlum var öndvegisskáld og sókn- djarfur baráttumaður, sem stundum virtist harður sem steinn, en I beztu ljóðum sinum var mannleikinn, heit ást á land- inu og náttúru þess, sögunni og málinu, sterkasti og hljómrikasti strengurinn I hörpu hans, og samúð hans blæddi fyrir lítil- magnann. Allir þessir þrir sterku stofnar I Islenzkri menningarhelgi á þessari öld áttu það sameiginlegt að vera postular mannleikans, vaxnir úr þjóðarsálinni,móta8ir af landinu og náttúru þess og sóttu innar og heim allan sinn styrk. Fráfall þessara þriggja ágætu listamanna I sama mund ætti að verða þjóðinni tilefni þess að gera sér grein fyrir þvl, hvers virði miklir listamenn eru i menningarheimi svo fámennrar þjóöar. Hátíðisdagur verkalýðsins A morguner l.mai, og launa- stéttir landsins halda hann hátlðlegan, og að verulegu levti þjóBarinnar, ef til vill fremur nú en áður vegna þess málefnis, sem hann helgast, landhelgismál- inu. Vegna þess verður hann með öðrum brag en oft áður. Að sjálfsögðu eiga þessar stéttir og munu ætíð eiga nóg baráttumál aðminnaá, og þeim verður auð- vitað ekki gleymt á þessum degi. Þær eiga lika margra sigra frá liðnu ári að minnast og góðum áföngum að fagna. 1. mai i fyrra voru efst á baugi kröfur um leiðréttingu ýmiss þess.sem launafólk taldi sig eiga að sækja i garð rikisstjórnar, sem ekki bar hag þessara stétta nægilega vel fyrir brjósti, og skammt var þá til þess, að þjóðin skipti um stjórn. Þær stéttir, sem helga sér 1. mai, munu hafa átt meginhlut að þeim skiptum. Síðan hefur ýmislegt áunnizt. Launastéttirnar hafa fengið rétt- mæta dýrtiðaruppbót, sem fyrir þeim var haldið. Sjómenn fengu bættan hlut fyrir hið erfiða og hættusama starf sitt. Trygg- ingarbætur auknar og lifeyrir með launatryggingu. Heildar- samningar geröir með margvis- legum leiðréttingum og kjarabót- umogafmeiri framsýni enáður. Loks geta verkamenn, sjómenn og iðnaðarmenn fagnað þeim áfanga, sem þeir hafa haft á oddi I baráttunni árum saman, að fá lögfesta 40 stunda vinnuviku. Þetta hefur allt saman gerzt á tæpu ári, árangur stjórnarskipt- anna, sem þessar stéttir komu á. Þó er auðvitað fráteitt að segja, að allt sé fengið. Baráttu- mál mun aldrei skorta I augum manna á framfarabraut, og fólkið gerir sér ljóst, að stjórnar- skipti eru ekki nóg til þess að öllu verði borgið. Mörg vandamál kalla að, og ekki minni vandi a& gæta þess.sem áunnizt hefur. Til þess þarf rikan skilning og stundum fórnarlund. Ymislegur vandi af þvi tagi blasir nú við. Þjóðarkröfu- ganga Þegar óréttlæti rlkisvalds herðir að fólki, er eðlilegt aB kjarabarátta þess verBi hörB og afmörkuB viB tilteknar kjara- bætur stéttanna, en þegar þing og stjórn hefur jákvæB viBhorf til þeirra mála, stækkar hringur- inn og sjónarmiBin stækka. Þar er forsenda þess, aB baráttan verBi þjóBinni alíri hagstæB og jákvæB, og þaB verBur hún ævin- lega viB slikar aBstæBur. Þetta sýnir l. mai vel núna. VerkalýBsstéttir sjá sér fært aB helga málefni þjóBarinnar allrar baráttudag sinn, og þess vegna gengur þjóBin öll I þá bar- áttu meB þeim. Kröfugangan I dag ætti þvi aB geta veriB þjóBarganga. Þvi ber mjög aB fagna, aB verkalýBsstéttirnar skuli hafa þann stórhug aB taka landhelgismáliB eitt á dagskrá aB þessu sinni, og vonandi verBa þær ekki látnar gjalda þess i kjaramálum. Hálmstrá Breta Sjónvarpsþáttur sá.sem fram fór um landhelgismáliB i vikunni sem leið, birti mönnum ýmis ný sjónarhorn þess máls og skýrði ákveðna drætti þess. Hafi Islendingar verið i einhverjum vafa um það, hvert væri það haldreipi, sem Bretar ætla aB hanga i, þá dylst þaB væntanlega ekki lengur. Útlendingarnir, og þá fyrst og fremst brezki þing- maBurinn, skirskotaBi aftur og aftur til nauBungarsamningsins, sem gerBur var í lok þorska- strlBsins. Þeim samningi hefur aldrei veriB veifaB eins rækilega framan i þjóBina sem snöru. ViB höfum aldrei fengiB hann eins vel túlkaBan frá sjónarmiði Breta. Þegar þingmanninum var hvað eftir annað á það bent, að þessi. samníngur væri nauðung, honum h efði veriB neytt upp á okkur meB herskipum og fallbyssum, og þvi gæti hann ekki veriB bind- andi, sagBi þingmaðurinn, að þá mætti einnig lita á alla samninga I lok strlðs sem ógilda. Þetta virtist sterk röksemd I fljótu bragði, en bregður nýju ljósi á málið, sé það skoðað betur frá þessu sjónarhorni. Vilji Bretar láta þennan samning hafa sama gildi og friðarsamning eftir strið, verður það að liggja fyrir, að þeir hafi upphaflega lýst formlega yfir striði á hendur íslendingum. Þvi hreinlyndi var ekki að heilsa á sinum tima. Samllking ráð- herrans felur samt I sér játn- ingu á þvi, að sending herskip- anna á tslandsmið hafi veriB strlB frá hans sjónarmiBi og Breta, eBa striðsofbeldi án strlð- syfirlýsingar. Sú yfirlýsing er nokkurs virði, og samningur, sem neytt er upp á þjóð með slikuofbeldi.hefur hvorki siðlegt né löglegt gildi milli nokkurra frjálsra þjóða. Hann er aðeins að bæta gráu ofan á svartasta of- beldi. Eftir þessar umræður sér þjóðin betur, hvers eðlis þessi samningur er og hve fráleitur hann var. Frjáls þjóð hefur þvl ekki aðeins rétt heldur beinllnis skyldu til þess að segja honum upp, og um þá uppsögn hljóta að gilda almennar alþjóðareglur um upphafningu samninga, þegar hvorki eru I honum upp- sagnarákvæði né ákvæði um að gildistimi skuli vera óákveðinn. Túlkun brezka þingmannsins um það, hvers konar vopn þessi samningur er I augum Breta gegn tslendingum, skýrði mjög glögglega háska hans og eðli I augum íslendinga. Landnýting og náttúruvernd Uhdanfarin missiri hafa stjórnmið náttúruverndar mjög skýrzt fyrir þjóðinni. Margt hefur til þess borið, bæði innanlands og utan, að áhugi manna og kröfur um.að þessi mál verði tekin nýjum og virkari tökum.hefur mjögaukizt. Ensú sko&un var aðeins sem liössöfnun. Nú sjást þess merki, að sókninni sé stefnt að ákveðnum mark- miðum og tekin upp skipulegri vinnubrögB til þess aB ná þeim . Jafnframt lita menn á máliB frá fleiri hliBum og sjá, aB land- nýtingin sjálf er ein hlið þess. Starfandi er nefnd sérfróðra mánna til þess aö kanna þessi mál sainan og gefa bendingar. Ný náttiiruverndarlög eru spor i rétta átt. Náttúruverndarþing, þar sem sjónarmiðum er stefnt saman til skynsamlegrar sam- fylkingar að yfirveguðum mark- miðum, er komið á laggir og orðiðað fastri stofnun. Hér eftir ætti að verða greiðari leið og skjótfarnari til ráðstafana, sem gerðar séu i tima til björgunar náttúruverðmætum. Eitt er vlst, að alveg ný sjónarmið hafa þegar unnið sér viðurkenningu, og ýmsir hlutir, sem hafa gerzt, gerast ekki aftur. Laxár- og Mývatns- svæðið Átök um virkjanir I Laxá og mannvirkjagerð við Mývatn hafa verið i brennipunkti slð- ustu missiri og leitt af sér hat- rammari og illvigari deilu, en þekkzt hefur áður um þau mál, Vonir standa til, aö einhvers konar sættir takist fyrir milli- göngu rikisvaldsins um virkjana- deiluna sjálfa, en jafnframt veröur ljósara, að þetta mál er miklu stærra og viðtækara. Þaö kom greinilega fram á fundi, serií náttúrufræðinemar í Háskólanum og stúdentafélagið Verðandi efndu til um verndun Laxár- og Mývatnssvæöisins á dögunum, þar sem rætt var um þetta mál allt I stærri hring en oftast áður. Þar kom fram, og var um það sammæli, að Mývatns- og Laxársvæðið væri alveg ein- stakt Hfríki hér á landi og ætti sér vart hliðstæ&u á sömu breiddargráöu á noröurhveli. Þessi náttúruver&mæti mundu tortimast, ef ekki væru gerðar alveg sérstakar ráðstafanir I sambúð manna og tækni við það. Meö vaxandi fólksfjölda þar, og svo tilkomu nýrra mengunarefna I fylgd mannsins, kæmu miklar hættur til. Ollunotkun þar til kyndingar og iðnaðar væri þessu Hfriki slfelld og yfirþyrmandi hætta. Gera yrði sérstakar ráð- stafanir til hreinsunar frá- rennslisefna. Heitt jarðvatn til að mynda úr hitaveitu eða frá rafmagnsstöð stofnaði Mývatni og lifkeðju þess I bráða hættu. Verndun Mývatns- og Laxár- svæðisins er ekki aðeins fólgin i þvi að bægja frá stórvirkjunum eða fullvirkjun með vatnaflutn- ingum og stlflum, heldur I al- hliða og viðtækum ráðstöfunum, byggðum á visindalegum rann- sóknum. Um þetta voru ræðumenn á fundinum ýmist alveg sammála, eða það átti sér mjög sterka for- mælendur, og þa& mun samdóma álit nátturufræðinga. Þegar Laxárdeilan er leyst, sem vonandi veröur á þessu ári, er næst aö setja lög eöa reglur um þetta sérstæ&a náttúrusvæöi. Þær reglur veröur aö samræma e&lilegri biisetu fólks I Mývatns- sveit og hafa þa& með öllum rá&um, enda mun fólkið við Laxá hafa í'ullan vilja og skilning á þessu. Sl&an veröur aö koma upp rannsóknarstöð og eftirliti á svæðinu, þar sem vlsindamenn geta fylgzt me& þvi, sem þar er aö gerast I náttúrunni, komið I veg fyrir mistök og uppgvötvaö hættur á frumstigi, svo aö ráðrúm gefist til þess a& giröa fyrir illar aflei&ingar. Þetta er ekki a&eins mál fólks- ins, sem býr á þessum slóBum, heldur þjóðarinnar allrar, og þess vegna veröur hún I heild aö bera e&lilegan hlut kostna&ar viB þessa varBstöBu, og Ibúum svæBisins þarf a& bæta það upp, ef á þ;f leggst kostna&ur vegna varnarráöstafana og er um fram þa& sem fólk annars staðar verður að þola. Ráðstafanir til náttúruverndar þarf auðvitað að gera miklu víðar, þótt dæmið hafi hér verið tekið þarna vegna þess, hve um- rætt það er um þessar mundir. —AK

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.