Tíminn - 08.01.1975, Qupperneq 8

8
TÍMINN
Miövikudagur 8. janúar 1975.
Hlusfað ettir
hjartslætti
landsins
Sigurður Þórarinsson:
VÖTNIN STRÍÐ
Saga Skeiðarárhlaupa
og Grimsvatnagosa
254 bis.
Bókaútgáfa Menn-
ingarsjóðs 1974.
ÍSLAND er land mikilla and-
stæöna. ts og eldur, hreggbarin
fjöll og skjólsælir dalir hafa
myndaö og mótað ásjónu þess.
Vföa steypast beljandi vatnsföll
fram til sjávar og sýnast ófær
öllum nema fuglinum fljúgandi,
allt frá upptökum til ósa. Villu-
gjarnir eyðisandar og bruna-
hraun láta ekki sinn hlut eftir
liggja, en til mótvægis þeim má
tefla sjálfum framtiðardraumi
margra islenzkra ræktunar-
manna, skóginum, og hefur þó
hans þáttur i náttúru tslands
áreiðanlega verið meiri fyrr á
timum en nú er.
Þessa upptalningu væri hægt
aö lengja að miklum mun enn,
en hér var aldrei ætlunin að tina
til allar hinar mörgu andstæður
lands okkar. Hins vegar var
óhjákvæmilegt að þessar hugs-
anir yröu áleitnar, þegar að þvi
kom að segja skyldi fáein orð á
prenti um hina ágætu bók
Sigurðar Þórarinssonar, Vötnin
striö.
Eins og nafnið, eða öllu heldur
undirtitill bókarinnar, ber meö
sér, er hér um að ræða sögu
Skeiðarárhlaupa og Grims-
vatnagosa, og er hún æriö girni-
leg til lestrar, jafnvel fyrir
þann, sem annars er ekki neinn
sérstakur áhugamaður um
jarðfræðileg efni. En bókin hef-
ur upp á margt fleira gott að
bjóöa en þessa sögu, svo ágæt
sem hún er, út af fyrir sig.
t fyrsta kafla ræðir höfundur
um nafnið Grimsvötn og sögu
Grimsvatnarannsókna. Hann
byrjar á þvi að segja frá Sviun-
um tveimur, Hakon Wadell og
Erik Ygberg, sem komu ,,að
mikilli öskju inni á miðjum
Vatnajökli i norður frá Græna-
fjalli ... siðasta dag ágúst-
mánaöar áriö 1919.” Þeir
skildu, aö hér voru þeir staddir
við eldstöö, og gáfu henni nafnið
Sviagigur, likt og þegar landi
þeirra fann ísland foröum og
kallaði Garðarshólma eftir
sjálfum sér. Fékk það þó ekki
haldizt til lengdar, fremur en
Garðarshólmsnafnið á sinum
tima.
Þessu næst ræðir dr. Sigurður
Þórarinsson um nafnið Grims-
vötn. Hann rekur þjóösögur,
sem þvi eru tengdar (söguna af
Vestfjarðagrimi), en kemst að
þeirri niðurstöðu, að Grims-
vatnanafnið komi fyrst fyrir,
,,svo vitaö sé, i bréfi frá ólafi
Einarssyni (föður Stefáns
skálds ólafssonar) til Þórðar
stúdents Björnssonar, sem þá
dvelst i Kaupmannahöfn.” Tel-
ur Sigurður bréfið „örugglega
skrifað á árunum 1598-1608.”
Þessi kafli, þar sem getið er
þeirra manna, sem fyrstir nefna
Grimsvötn i ritum sinum, og
sagt, hvenær þau koma fyrst
fyrir á tslandskorti (1721), er
allur hinn fróðlegasti og mjög
skemmtilegur aflestrar.
Næsti kafli heitir Landfræði-
legtyfirlit. Hann hefst á þessum
orðum:
„Grimsvötn eru inni á miðj-
um Vatnajökli vestanverðum.
Fjarlægðin þangað stytztu leið
frá jaöri Tungnárjökuls við
Jökulheima er um 45 km., frá
jaðri Dyngjujökuls við Holu-
hraun um 50 km. Stytzta leið i
Grimsvötn af jökulvana landi er
frá Grænafjalli norðan Græna-
lóns, röskir 20 km.” (Bls. 31).
Og siðar þetta:
„Er kemur fram á sumar er
venjulega autt vatn nokkru
svæði fram með Vatnshamri
(11. mynd) og niður af Depli og
fyrir kemur einnig, að sjái i
vatn við Stórkonuþil, en hugsan-
Iegt er, að meira hafi verið um
autt vatn i Grimsvötnum forð-
um tiö, er þau hlutu nafn sitt.
Kann jarðhiti að hafa valdið
einhverju þar um. Grimsvatna-
svæöið er að likindum mesta,
eöa annað mesta, jarðhitasvæði
landsins.”
Hér vantar ekki fjölbreytnina,
og skilst nú ef til vill, hvers
vegna talað var um andstæður.i
upphafi þessa greinarkorns.
Það þykir að visu ekki tiðindum
sæta, þótt eldstöðvar séu undir
jökli, en hins vegar er ekki vist
aö allir lesendur þessarar bókar
hafi vitaö það fyrr, að stööuvötn
Dr. Siguröur Þórarinsson jarö-
fræöingur.
sé aö finna inni á miðjum
Vatnajökli, þótt auð séu þau
ekki nema um hásumariö, og þá
trúlega aðeins einhver hluti
þeirra.
Liklega hefur verið einna
erfiðast að skrifa þriðja kafla
þessarar bókar. Hann heitir Gos
og hlaup fyrir 1800. Höfundur
segir lika, að gossaga Grims-
vatna sé „næsta torrakin.”
„Veldur þvi bæði lega þessarar
gosstöðvar inni á miðjum
Vatnajökli og einnig það, að
viðar hefur gosið I jöklinum en
þar, og stundum erfitt eða
ómögulegt að vita með vissu,
um hvaða eldstöö er að ræða.”
(Bls. 46). Höfundur kannar mik-
inn fjölda heimilda og leggur
mat á gildi þeirra, en hins er
ekki að dyljast, að lengi framan
af eru þær af skornum skammti.
Þó getum við ekki annað en dáð
gömlu mennina, sem björguðu
margvislegum fróðleik frá glöt-
un með þvl að skrifa annála,
þótt auðvitað væri þekkingu
þeirra stundum ábótavant, og
þótt þeir misskildu lika sumt.
Slikt er sizt að undra.
En þegar nær dregur
nútlmanum, verða heimildirnar
fjölskrúðugri, og loks er svo
komiö, að höfundurinn getur
stuðzt við eigin dagbækur og
hefur sjálfur flogið yfir þau
svæði, þar sem tiðindin gerast.
Það munar óneitanlega miklu,
hvort menn eru uppi á tuttug-
ustu öld eða til dæmis þeirri
átjándu, svo ekki sé farið lengra
aftur I timann.
Það er jafnan vinsælt, þegar
vlsindamönnum er sú gáfa gefin
að kunna að skrifa um fræöi sin
á ljósan og alþýðlegan hátt.
Þessa nýtur bók Sigurðar
Þórarinssonar mjög. Still hans
er ljós og lipur og hin timatals-
lega uppsetning efnisins gerir
það ákaflega aðgöngugott. Mál-
fariö er lika gott, þótt varla sé
hægt að segja, að það sé með
öllu hnökralaust. Höfundur not-
ar mjög sögnina „að staðsetja”,
enda býður efni bókarinnar
heim sliku eða þviliku orðalagi.
En þótt „staðsetning” sé sjálf-
sagt Islenzkt orð, þá finnst mér
það alltaf ljótt. Ekki kann ég
heldur við að segja og skrifa ,,af
og til”. Mér finnst fegurra að
segja „öðru hverju”, „við og
við” eöa „annað slagið.” Á bls.
79 er sagt, „að menn hafi kinok-
aö sér við það aö fara i heyhirö-
ingu á helgum degi...” Satt að
segja finnst mér þessi setn-
ingarhluti ósamboðinn hinum
snjalla höfundi, Sigurði
Þórarinssyni, auk þess hef ég
vanizt þvi að menn tali um að
„kinoka sér við þvi,” en ekki
„það”, og svo mikið er vist, aö
Sigfús Blöndal notar þágufall
með sögninni að kinoka i orða-
bók sinni.
A bls. 21 stendur eftirfarandi:
„„Arið 1883 varð gos I Vatna-
jökli. Voru eldstöðvarnar þá i
fyrsta skipti staðsettar með
nokkurri nákvæmni útfrá upp-
lýsingum um stefnu á gosmökk-
inn frá ýmsum stöðum. Segir
svo um þetta I grein i Fróöa 2.
jan. sama ár: „Eldur sá, er uppi
var I Vatnajöídi i vetur fyrir
páska...”” o.s.frv. Hér er eitt-
hvað málum blandað. Menn
geta ekki skrifað það 2. janúar,
sem verða mun um páska sama
veturinn. Annað hvort er prent-
villa I nafni mánaðarins (ein af
þessum vondu prentvillum, sem
brengla merkingu) eða þá aö
alls ekki er miðað við
almanaksárið, heldur hitt, að
ekki hafi verið ár liðið frá þvi að
eldgosið varð. En ef átt er viö
það, hefði þurft að taka það
fram.
Það, sem hér hefur verið
drepið á i aðfinnslutón, kann að
virðast harla smátt. Vist er það
rétt, að snillingur eins og
Sigurður Þórarinsson hefur efni
á þvi að leyfa sér nokkurt frjáls-
lyndi I meðferð máls og stils, en
á hitt er llka að lita, að almenn-
ur lesandi gerir miklar kröfur
til bókar eftir slikan mann. Og
þessi bók hefur yfir sér svo mik-
inn þokka, að okkur finnst ein-
hvern veginn sjálfsagt, að
hvorki sé á henni blettur né
hrukka.
Segja má, að Hannes á Núp-
stað sé upphaf og endir þessarar
nýju bókar dr. Siguröar
Þórarinssonar, þvi að fremst i
bókinni er stór mynd af
Hannesi, og höfundur lýkur
eftirmála með þvi að minnast
hans á ejnkar hlýlegan og virðu-
legan hátt, svo sem verðugt er.
Frá því að land byggðist hafa
Skaftféllingar kynnzt stórvötn-
um og lært að umgangast þau,
öðrum landsmönnum fremur,
enda þeim margt fært, sem öðr-
um mönnum var ófært.
Nú hafa stórar og nýtizkuleg-
ar brýr tekið við þvi verki, sem
Hannes á Núpstað og aðrir
Skaftfellingar unnu með hestum
sinum áður: að skila ferða-
mönnum slysalaust yfir jökul-
vötn, sem ókunnugum gátu virzt
með öllu ófær.
En þrátt fyrir alla tækni er
okkur full þörf á að þekkja land
okkar. Við berum óskoraða
virðingu fyrir mönnum, sem
skara fram úr I þekkingu á
landinu, hvort sem það eru
veðurglöggir vatnamenn I
Skaftafellssýslum eða jarð-
fræöingar I Reykjavik. Og við
tökum fegins hendi við bókum
einsog þeirri, sem nú hefur ver-
ið að okkur rétt, og hér hefur
litillega verið minnzt á.
FÆREYJAR
Ð
1 næstu tveim þáttum verður
gerð grein fyrir frimerkjaút-
gáfu Færeyinga, en danska
póststjórnin hefir tilkynnt, að
hún muni verða um mánaða-
mótin janúar-febrúar 1975. Er. i
tilkynningunni getið um að
merkin gildi eftir 31. janúar
1975.
t þessum þætti mun ég þvi
gera nánari grein fyrir merkj-
um þeim, sem þá eiga að koma
út, og birta myndir af þeim, en I
næsta þætti ætla ég svo að ræða
nokkuð um þær tillögur, sem á
undan voru komnar um færeysk
frimerki, og birta myndir af
þeim tillögum. Geta menn þá
boriö saman, hvernig tekizt hef-
ir.
Hinn 30. janúar var ákveðið,
að út skyldu gefin I fyrsta sinni
færeysk frimerki með nafni
landsins á „FÖROYAR”. Þau
eru sem hér segir:
5 aura grátt, 50 aurar grænt
og 90 aurar rautt. Stærð merkj-
anna er 31.08x23.60 millimetrar.
Mynd merkisins er tekin úr bók-
inni „Færoæ et Færoa reser-
ata”, eftir Lucas Jacobsön
Debes, sem gefin var út 1673.
10 aurar, 60 aurar, 80 aurar og
1 króna og 20 aurar, litur ekki
ákveðinn, nema hvað þau veröa
marglit. Stærð merkjanna
23,60x31,08 millimetrar. Sama
stærð og áður, en liggjandi.
Myndefnið veröur hluti af korti
Abrahanís Ortelius af norður-
hveli frá 1573.
70 aurar og 2 krónur, marglitt.
Sama stærð og næstu merki á
undan. Myndefni merkjanna
verður ljósmynd Ásmundár
Poulsen af vésturhluta Sandeyj-
ar.
2 krónur og 50 aurar og 3
krónur, marglitt. Enn er sama
stærö og áður. Myndefni merkj-
anna er ljósmynd Ásmundar
Poulsen af Straumey.
öll þessi merki eru grafin af
Czeslaw Slania, nema tölur og
letur er gert af Lydiu Laksafoss.
Þessi frimerki eru öll prentuð i
stálstungu i dönsku frimerkja-
prentsmiðjunni.
Þá eru eftir 3 merki, sem eru
prentuð i djúpprentun i seðla-
prentsmiðju Finnlandsbanka.
Tölur og bókstafir eru prentuð i
Offset og unnið af Lydiu Laksa-
foss. Þessi merki eru:
3.50 marglitt. « Stærð
32.13x40.82 millimetrar. Mynd
frá Viðey og Sviney eftir mál-
verki Eyvindar Mohr.
4.50 marglitt i sömu stærð.
Mynd frá Nesi eftir málverki
Ruth Smith.
5.00 marglitt i sömu stærð.
Mynd frá Hvitanesi og Skála-
firði eftir málverki S. Joensen-
Mikines.
Við óskum frændum okkar
Færeyingum til hamingju með
aö vera komnir i hóp þeirra
þjóða, sem gefa út frimerki, enn
eitt framfaraspor til sjálfstæöis
og aukinna kynna þjóðarinnar
meðal rikja heims. Vonandi
koma margir tslendingar til
með að safna þessum merkjum.
Sigurður H. Þorsteinsson.