Tíminn - 10.05.1990, Blaðsíða 6

Tíminn - 10.05.1990, Blaðsíða 6
6 Tíminn Fimmtudagur 10. maí 1990 Tíminn MÁLSVARI FRJÁLSLYNDIS, SAMVINNU OG FÉLAGSHYGGJU Otgefandi: Framsóknarflokkurinn og Framsóknarfélögin (Reykjavík Framkvæmdastjóri: Ritstjórar: Aðstoðarritstjóri: Fréttastjórar: Auglýsingastjóri: Kristinn Finnbogason Indriði G. Þorsteinsson ábm. Ingvar Gíslason Oddur Ólafsson Birgir Guðmundsson Eggert Skúlason Steingrímur Gíslason Skrifstofur: Lyngháls 9, 110 Reykjavík. Síml: 686300. Auglýsingasími: 680001. Kvöldsiinar: Askrift og dreifing 686300, ritstjórn, fréttstjórar 686306, íþróttir 686332, tæknideild 686387. Setning og umbrot: Tæknideild Tfmans. Prerrtun: Oddi h.f. Mánaöaráskrift kr. 1000,-, verð i lausasölu kr. 90,- og kr. 110,- um helgar. Grunnverð auglýsinga kr. 660,- pr. dálksentimetri Póstfax: 68-76-91 1940-1990 í dag er þess minnst að hálf öld er liðin frá því að Bretar hernámu Island. Ekki er vafi á því að þá verða kaflaskil í sögu íslensku þjóðarinnar. Þetta var í fyrsta sinn að hlutleysi íslands væri brotið með marktækri beinni hertöku þótt þess væru dæmi úr fyrri Evrópu- styrjöldum að íslendingar yrðu að lúta valdi Breta um stundarsakir að því er varðaði siglingar til og frá land- inu. Það hafði gerst í Napóleonsstyrjöldunum á fyrstu árum 19. aldar og ekki síður í heimsstyrjöldinni 1914- 1918. Hins vegar höfðu Bretar aldrei gert alvöru úr því að ná landinu undir sig til langframa sem þeim hefði vafalaust verið í lófa lagið ef tekið er tillit til hernaðarmáttar þeirra á höfunum og landvinninga- stefnu yfirleitt. Breskt hernám á íslandi getur ekki talist furðuefni miðað við styrjaldaraðstæður á þessum tíma. Hitt er e.t.v. íhugunarverðara að Bretar reyndust ekki hafa áform um að koma sér fyrir á íslandi til frambúðar, frekar en að svo væri fyrr á tíð. Eiginlegt hernám Breta stóð eitt ár, því að 1941 gekk í gildi samningur milli íslands og Bandaríkjanna um að Bandaríkja- menn tækju að sér hervarnir íslands. Bretar höfðu eft- ir sem áður nokkurt herlið hér og þau hernaðarafnot af landinu sem þeir þörfnuðust. Með hernámi Breta 1940 og ekki síður hervarnar- samningnum við Bandaríkjamenn hefst nýr kafli í varnar- og utanríkismálum íslands sem þróast hafa með sínum hætti fram á þennan dag. Sú saga er öllum kunn. Þótt ísland væri að formi hlutlaust í síðari heimsstyrjöld var svo ekki í reynd. Þaðan af síður hefur ísland verið hlutlaust í stórveldadeilum eftir að styrjöldinni lauk, enda aðili að Atlantshafsbandalag- inu síðan 1949 og bundið af nýjum varnarsamningi við Bandaríkjamenn síðan 1951. Öll verður þessi saga rakin til heimsstyrjaldarinnar, þar með hernáms Breta, fyrir hálfri öld. Ekkert vafamál er sem oft er á orði haft, að með heimsstyrjöldinni og hersetunni var einangrun ís- lands í norðurhöfum endanlega rofín. íslendingar hafa dregist inn í hringiðu alþjóðastjórnmála og hern- aðarbandalaga og verða að kunna þar fótum sínum forráð. Þrátt fyrir deilur um þau efni eins og hlýtur að yerða í svo vandasömum málum, skal það fullyrt að íslendingum hefur til þessa tekist að rata meðalhófið á þessu sviði stjórnmála. I því er fólgin mikil gæfa sem vonandi endist framvegis þótt enn sé veröldin í breytingadeiglu, sem ísland er ekki ósnortið af og ýmsar hugmyndir uppi um hvernig við skuli bregðast. Svo áhrifamikil sem styrjaldarárin urðu á utanríkis- og öryggismálastefnu íslendinga er ekki síður vert að minnast þess að aðstæður þessara ára flýttu fyrir því að þjóðin varð einhuga um að eyða síðustu leifum stjórnmálatengsla við Dani eins og þau voru sam- kvæmt sambandslagasáttmálanum frá 1. desember 1918. Akveðið var að slíta konungssambandinu og stofna lýðveldi í landinu 17. júní 1944. Lokaskrefið í sjálfstæðisbaráttunni við Dani var því stigið á styrj- aldarárunum. Þá hófst lýðveldistíminn sem með höppum sínum og glöpum hefur í rauninni verið gull- aldarskeið og verður vonandi áfram. f GARRI 10. maí 1940 Þann 10. tnaí gekk breskur her á land i Rcykjavik og ekkert var lengur eins og það hafði verið á Islandi. Sögulega séd býr þjóðin við margvísleg ártoi, eins og ártal krisinitiiku á íslandi, undiniiun Ganila sáttinála og liofliistociðu vió norskan kóng, Útgáfu Guð- brandsbibliu, ræðu Friðriks 8. á Kolviðarhóli 1907 um ,.de to ri- ger", fullveldið 1918 og lýðveldis- tðkuna 1944. ÖU hafa þessi ártöi fesf í ininni sem örlagaár í ís- landssögunni og uppbaf lima- niótu. 10. mai 1940 var eitt þess~ ara örlagaára Íslandssögunnar. Þaun dag var einangrun Islands rofin að liillu og henni verður aldrei til að dreifa framar. Tiu ár- um sirtar sárn núiusinenn á kaffl- liúsiini suður um aila Evrópu og spáðu i það að verða skáld, þegar heim kæmi, og sumir urðu pað með niisjöfnum árangrí eins og gengur. Aður hefði einkum verið dvalirt við nám í Kaupraanna- höfn, sera lengi hafði veríð eins- konar bofuðstaður landsins og á siiiðsarumini fóru menn tíl náms i Bandai ikjunurn. En cl'tir stríðið f jölntcrmti ungt l'ólk á slóðir, sem jafnvel höfðu ekki veríð í munni manna sírtan á dögum Sæmundar frórta. Þannig var ekki um ao rxðu, art einangrun ukkar væri rofin af þcioi scm hingað koinii einvðrðungu. liún var Sika rofin af þeint sera ferðuðúst vítt og breitt uni liciininn, eins og nokk- urskonar Jórsaiafarar, ýmist til glðggvunar eða náms. Um loftsins vegu Islcndingar höfðu að visu stol'n- að flugfélag fyrir strið, en i striðs- lok var éinsýnf að við itiyndun imian skannns fima, og niiðað vlð mannfjolda, verða cin af helstu flugþjððum hciins. Við áttum þá tvo góða flugvelli i Reykjavík og á Miðnesheiði. Á stríðsárunum varö flugið stöðugt aimeanara, en í fyrstu brugðusi menn þannig við að þeir skrífuðu menningar- legar ritgerðír um flug yfir landi sem farþegar. Frœg varð grero um þetta efhi eftir Sigurð Gnð- ntundssnn, skólantcistara á Ak- ureyri. Þótt ðflugt flug væri eitf af sýni- legu mcrkjum um algjöra bylt- ingu í landinu scm einangrunar- roiið hafði fært okkur færðj það okkur Uka fjiíldii af smávægilegrf breytingum sem verkuðu hægar. Frara á þessa íild bjuggu menn við tré og járn og fóru sér hægt i ftllimt nýmælum, nema á fclugs- máia og samtaka sviði. Við iifðum kreppuna og notuðum tækifæríð fil að leggja vegi um alit okkar viðlenda land, enda tókum við snemma ástfósfrí við bílinn. En raeð hernáminu jókst atvinna í bæjum skyndilega og peuinga- streymið jafnhlíóa. Miðað við l'á- tækí alls þorra fólks áður tirðiim viö sæmllega efnuð á skömmum tima. Það þýddi að við gátum bú- ið licimili okkar margvíslegum þægindura og innflutningur jókst hraðfara á þvottavclum, isskáp- um og öðrura liciinilistakjuiu, sera okkur bafði ekki dreymt ura að eignasf fyrir 10. maí. Ómeðvituð velsæld En auðvitað gekk þetta nýja ís- land, scm lá svo galopið fyrir um- heiminum að stríðslokum, ekki óhappalaust. Við þurftum cðli- lega að biiu við skömtntun á stríðsárunum, en vegna mislaku urrtutti við aflur uö taka upp sköiiuní un áríð 1947. Dýrtíð varð Strax mikifl örlagavaldur, og þótt yið ættum digra sjoði erlendis í striðslok tðkst í Óðagotí og af lit- illi forsjá að cyrtu þcim iillun) á undraskðmmum tíniu. Keyptir voru li) laudsins togarar, sem raargir vom kolakyntjr cius og iim 1920, og unnað var eftir þvi i írafúriuu við að nota peningatia. Skiiiiimtunin 1947 stóð sem bclur fcr ekki lengi, en þð eymdi eftir af hcnni, þvi át'vani þurfti að fá leyfí fyrir biltim og tækjum og lauk því ckki fyrr en tiu árum siðar. l'lcsl :if þvi scui við liöluni um höttd i dag á rætur að rekja til breytingarinnar sem varð 10. maí 1940. Þeir sem þekkja til ásfands- ins i þjððfélaginu fyrir þann timu, blöskrur bverju tekist befur að koma i verk á flmmtiu arurn. Hér á landi er i raunlnni alli tíl uils. Fóik liflr í velsæld ómeðvitað vegna þess að það hefur enga reynslu aðra en reynslu samtím- ans. En þó að ísland sé hálfgert Gósenland án einangrunar þarf þjóðin að gæta sín fyrir óæskileg- ura álirifum á menningarsviðinu, sciu hafa tilhneigingu tii að draga okkur f átt til alþjððlegrar kenndar og fráhvarfs frá þelra eigindum, setn hafa gert okkur aö sérstakri þjóð. Þetia gæslustarf verður að vinna á hvcrjum degi, áii þcss að það megi kosta ol' iiiikla einangrun. Fólk sem ricður yfir raargvíslcgri raiðlun ér ekki nógu nicðviiuð iim þær skyidur sem þjóð leggur þeim á herðar. Aðstöðn sína og fraragang í iíflnu hafa þcir af þvi að vera af einni þjóð, en ekki nokkurs konar greinarmerki i sðgu miiljóna þjóða. Okkur á að þykja vænt um tunguna og ullt annað sem Island gctur lagt til flóru heimsbyggðar- innar, án jtcss að ganga hciins- byggðinni á bönd 10. maí 1940 var örlagadagur, sem ekki má þýða í aldanna rás, að þá hafl ís- lcndingar byrjað að kyrja Út- gönguversið. Garri VITT OG BREITT BJARGVÆTTUR IÐNAÐARINS? Spakur maður um efnahagsmál, Guðmundur Ólafsson í Háskólan- um, lét þau boð út ganga fyrir skemmstu, að smásöluverslunin ein hafi staðið undir þeim kjarabótum sem landslýður hefur notið nokkur undangengin ár. Rökstuðningurinn er sá að vegna virkrar samkeppni þurfi kaupmenn að halda álagningu í skefjum og neytandinn leiti við- skiptanna þar sem þau eru hvað hagstæðust. Önnur svið efhahags- lífsins hafa ekki létt almúganum lífsbaráttuna samkvæmt útreikning- um Guðmundar I Tímanum sl. laugardag er sýnt fram á að heildsalakerfíð kosti neyt- endur um 5 milljarða á ári vegna þess hve óhagkvæmt það er í rekstri. 1100 íslenskir heildsalar þurfa að leggja 25-30% á vöruna en í nálæg- um löndum er heildsöluálagning 9- 10%. Bróðurparturinn af álagningu innflytjendanna fer í snúninga og óþörf umsvif vegna þess að í grein- ina vantar bærði verks- og við- skiptavit. Þess vegna bera heildsalar mun minna úr býtum en ætla mætti og er sóun í greininni mikil, eins og sumum öðrum atvinnuvegum. Það liggur í augum uppi að þau innflutningsfyrirtæki sem búa yfir lágmarksþekkingu á viðskiptum og verðgildi fjármagns ganga vel. Oft er hnjóðað í kaupmannastétt- ina fyrir að taka sinn hlut heldur ríf- lega í viðskiptunum. Sjaldnast er þó skilgreint hvaða þættir verslunar- innar það eru sem hækka vöruverð upp úr öllu valdi og gera efhalitlu fólki lífið leitt og stundum óbæri- legt. En séu ummæli Guðmundar Ólafs- sonar um kjarabæturnar makleg og fréttaflutningur Tímans af slaklegri frammistöðu heildsölunnar ómót- mælanleg, er augljóst að þjóðin á smásalanum og umsvifum hans talsvert upp að unna. Þangað sækir hún kjarabæturnar, en ekki til þeirra sem þiggja vilja sigurlaunin fyrir „kjarabaráttuna". Ein er samt sú verslun sem hlotið hefur ríflega viðurkenningu fyrir að halda vöruverði niðri. Það er Hag- kaup. En svo vill til að margar aðrar verslanir selja síst ódýrara og iðju- sami kaupmaðurinn á horninu ligg- ur ávallt óbættur hjá garði og fæstir fást til að leggja honum gott orð þótt hann selji ódýrt og skrift hjá vi- skiptavinunum án kostnaðarauka lántakans og geri aðrir betur í nú- tímaviðskiptum. Ofloftð um Hagkaup á sér margar hliðar og leggja ólíklegustu aðilar orð í þann belg. Nú síðast telja iðn- rekendur sig þurfa að auglýsa Hag- kaup sérstaklega upp fyrir að selja íslenska vöru, rétt eins og það sé eina verslunin sem það gerir. Sigrún Magnúsdóttir, kaupmaður á horni og borgarfulltrúi, fékk bráf þar sem henni var boðið að aðstoða við- skiptavini Hagkaups í auglýsinga- herferðinni sem iðnrekendur og fleiri efha til Hagkaupi til upphefðar. Þetta þótti kaupmanninum í Rangá skrítið boð, sem von er, og sendi af- boð með þeim skilaboðum að hún haft í verslun sinni, á þingi og í borgarstjórn stutt íslenskar fram- leiðsluvörur i orði og verki, en aldr- ei hugkvæmst að efna til lúðrablást- urs af því tilefhi eða auglýsa sig og verslun sína sérstaklega fyrir jafh- sjálfsagt framtak. I svari sínu sýnir Sigrún Magnús- dóttir fram á að hér sé ekki á ferð- inni neinn sérstakur stuðningur við islenskan iðnað á ferðinni, heldur aðeins stuðningur við eina verslun og sé vafasamt að hún standi undir því oflofi sem auglýsingaherferðin gefur tilefhi til. Stórverslunin er bæði innflytjandi vöru og smásali og jafhvel framleið- andi einstakra vörutegunda. Ekkert verslunarfyrirtæki hefur knúið eins fast á um að fá að flytja inn erlendar framleiðsluvörur til að keppa við ís- lenska framleiðslu og heimtað að öll vernd sem koma á íslenskum fram- leiðendum til góða verði afnumin. Fyrir þetta auglýsa íslenskir iðn- rekendur og aðrir mektaraðilar Hag- kaup upp sem þann bústólpa sem einn og sér er bjargvættur íslenskrar iðnaðarframleiðslu. Hagkaup er vissulega meðal þeirra fyrirtækja sem stuðlað hafa að kjarabótum samkvæmt kokkabók- um Guðmundar hagfræðings. En allir hinir smásalamir eiga þar einn- ig hlutdeild og Sigrún Magnúsdótt- ir, kaupmaður, þarf ekki að fara í neinn stórmarkað til að setja ís- lenskar iðnaðarvörur í poka fyrir viðskiptavini. Það gerir hún í eigin verslun - og þykir engum mikið. OÓ

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.