Lesbók Morgunblaðsins - 30.09.2006, Síða 7

MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 30. SEPTEMBER 2006 7
Eftir Hjörleif Guttormsson
hjorleifur@eldhorn.is
E
kkert málasvið er jafn áleitið og
loftslagsbreytingar af manna-
völdum sem nú gera vart við
sig með æ áþreifanlegri hætti
en eru samt smámunir í sam-
anburði við það sem er í vænd-
um haldi fram sem horfir. Í Lesbók 9. sept-
ember sl. staðhæfði ég að núverandi sigling á
alþjóðavísu leiði fyrr en varir í strand og hrein-
an voða fyrir mannkynið og aðeins ný hugsun,
gjörbreytt gildismat og hnattræn endursköpun
framleiðslu- og fjármálastarfsemi geti komið í
veg fyrir hrun siðmenningar og gífurlegar
mannfórnir. Hér á eftir verður staldrað við
nokkur atriði sem renna stoðum undir þessi orð
mín og að íslensk stjórnvöld séu á röngu spori í
loftslagsmálum.
Viðbrögð í sögulegu ljósi
Um fjórir áratugir eru frá því að farið var að
birta niðurstöður mælinga á koldíoxíði í and-
rúmsloftinu en þær hófust árið 1958 (sjá mynd
1). Stokkhólmsráðstefna Sameinuðu þjóðanna
1972 hafði að yfirskrift „Umhverfi mannsins“ og
í ályktunum hennar var m.a. lögð áhersla á að
safna öruggum upplýsingum um umhverfisáhrif
af völdum mengunarefna frá orkuframleiðslu og
orkunotkun, þar á meðal koldíoxíðs.1 Með þessu
var grunnurinn lagður að víðtæku starfi Sam-
einuðu þjóðanna sem bar ríkulegan ávöxt á Ríó-
ráðstefnunni 1992, m.a. með alþjóðasamning-
unum um loftslagsbreytingar og líffræðilega
fjölbreytni. Í síðasta lagi frá þeim tíma áttu
ábyrgir aðilar að geta gert sér grein fyrir hætt-
unni af skaðlegum loftslagsbreytingum af
mannavöldum og að grípa þyrfti til aðgerða.
Kyótóbókunin 1997 var næsta skref en það tók
heil 5 ár að fá hana staðfesta og þá stóðu enn ut-
an við mestu mengunarvaldarnir eins og
Bandaríkin og Ástralía. Fyrirfram var gengið
út frá að þróunarríkin yrðu fyrst um sinn und-
anþegin lagalega bindandi takmörkunum.
Allan þennan tíma hefur af ýmsum verið alið
á tortryggni og andstöðu við að taka loftslags-
málin föstum tökum. Fremst í flokki hafa verið
olíuframleiðsluríki og auðhringar í olíuiðnaði
sem greitt hafa stórar fúlgur í skipulegan and-
róður. Síðast í þessum mánuði sá talsmaður
Bresku vísindaakademíunnar (Royal Society),
Bob Ward, sig tilknúinn að afhjúpa falsanir
bandaríska olíurisans Exxon Mobil og fjár-
stuðning hans við fjölmarga sem rangtúlka vís-
indalegar niðurstöður í loftslagsmálum.2
Ríkisstjórn Davíðs Oddssonar bar kápuna á
báðum öxlum í aðdraganda Kyótóbókunarinnar
og gerði að skilyrði, þrátt fyrir heimild til 10%
aukingar í losun þegar flest önnur iðnríki tóku á
sig niðurskurð, að fá sérstaka undanþágu til los-
unar frá orkufrekum iðnaði. „Íslenska ákvæðið“
margfræga er ásamt lágu orkuverði meginskýr-
ingin á áhuga erlendra fjárfesta á áliðnaði hér-
lendis. Forsætisráðherrann þáverandi ól á efa-
semdum um vísindalegan grundvöll
loftslagsmálanna og fyrrum aðstoðarmaður
hans er ekki sannfærður um að aukningin sé
öðru fremur af mannavöldum.3 Það er ekki síður
alvarlegt að íslenska ríkisstjórnin gaf til kynna
við upphaf samningaviðræðna um næsta los-
unartímabil eftir 2012 að hún muni sækjast eftir
frekari sérkjörum hvað losun varðar. Með því
væri Ísland sem þjóðríki að skerast öðru sinni
úr leik varðandi það skuldbindandi verkefni
samkvæmt Lofslagssamningnum frá 1992 að
draga stórlega úr mengun gróðurhúsalofts hér-
lendis til að hamla gegn loftslagsbreytingum.
Jöfnuður forsenda samstöðu
Baráttan við loftslagsbreytingar af völdum
mengunar er langstærsta og vandasamasta við-
fangsefni sem alþjóðasamfélagið hefur staðið
frammi fyrir. Aðeins varðveisla heimsfriðar og
hættan af kjarnorkuvá getur staðist samjöfnuð
og kannski eru þessir þættir tengdari en ætla
mætti við fyrstu sýn. Verkefnið er að koma
mengun lofthjúpsins frá mannlegum athöfnum
og framleiðslustarfsemi sem fyrst niður fyrir
augljós hættumörk, sem ESB hefur sett við 2°C
hækkun meðalhita á jörðinni frá því sem var
fyrir tíma iðnbyltingar. Á 20. öld nam mæld
hækkun meðalhita í Evrópu 0,95°C, nokkru
meira en 0,7°C hækkun á jörðinni í heild. Það
auðveldar ekki glímuna að fjöldi jarðarbúa er
talinn muni aukast um 50% á fyrri hluta þess-
arar aldar og verða 9 miljarðar skömmu eftir
2040. Meginhluti þessarar fjölgunar verður í
þróunarlöndum þar sem þörfin fyrir bætt lífs-
kjör er knýjandi. Vonlaust er að mínu viti að ná
þeirri samstillingu sem til þarf meðal ríkja
heims nema að leiðarljósi sé hafður jöfnuður
milli þjóða í aðgangi að lofthjúpnum sem líta
verður á sem sameign mannkyns.
Athyglisverð er sú hugmynd sem Global
Commons Institute hóf kynningu á fyrir rösk-
um áratug undir heitinu „Samdráttur og sam-
leitni“ (Contraction and Convergence).4
Hún gengur út frá því sem forsendu að jafnað
verði smám saman bilið í losunarheimildum
ríkra þjóða og fátækra að teknu tilliti til fólks-
fjölda. (sjá mynd 2). Tillaga GCI gerir ráð fyrir
að heildarmagn gróðurhúsaloftttegunda frá ko-
lefnaeldsneyti í andrúmslofti verði, eftir að tek-
ist hefur að stöðva aukna losun, dregið saman
um helming stig af stigi og verði komið niður í
450 ppm (parts per million) á rúmmálseiningu
árið 2100. Nú er þessi tala að nálægt 380 ppm,
um 100 ppm hærri en fyrir iðnbyltingu en mun
hækka verulega á næstunni vegna aukinnar los-
unar, ekki síst í þróunarríkjum.
Ósjálfbær efnahagsvöxtur
Margar hugmyndir hafa komið fram á vettvangi
Loftslagssamningsins og frá öðrum aðilum um
það hvernig hamla megi gegn og draga úr losun
gróðurhúsalofts, m.a. með nýjum og umhverf-
isvænum orkugjöfum, bindingu í gróðri, skatt-
lagningu, sölu losunarheimilda, þróunaraðstoð í
hreinni tækni og niðurdælingu á koldíoxíði.
Slíkar hugmyndir eru góðra gjalda verðar en
hætt er við að þær hrökkvi skammt á meðan
ósjálfbær efnahagsvöxtur og skefjalaus neyslu-
hyggja er driffjöður efnhagsstarfsemi á heims-
vísu. Víða eru einnig á kreiki hugmyndir um að
auka raforkuframleiðslu með kjarnorku sem er
í senn áhættusamur og ósjálfbær orkugjafi, m.a.
vegna geislavirks úrgangs. Af þeim sökum er
nú sums staðar verið að loka kjarnorkuverum,
m.a. í Svíþjóð og Þýskalandi.
Sívaxandi hluti hagvaxtar á Vesturlöndum,
borinn uppi af jarðefnaeldsneyti, er ósjálfbær
þar eð hann felur jafnframt í sér að varanlega er
gengið á náttúruauðlindir og lífsgæði núverandi
og komandi kynslóða. Verg þjóðarframleiðsla
sem einhliða mælikvarði á hagvöxt segir ekkert
til um hvort vextinum er náð á sjálfbæran hátt
eða hvort og að hve miklu leyti um er að ræða
ósjálfbæra og umhverfisskaðlega starfsemi.5
Þannig er kynt undir ranghugmyndum um að
slíkur óskilgreindur hagvöxtur sé eftirsókn-
arvert markmið og eins konar allrameinabót.
Með auknum hagvexti stækki „kakan sem sé til
skiptanna, láglaunamaðurinn geti huggað sig
við að fá einhverja mola í sinn hlut, þótt meirip-
arturinn komi í hlut hátekjufólks og fjármagns-
eigenda. Vikulega birtast hrikalegar tölur um
vaxandi ójöfnuð, ofurtekjur og svimandi gróða
þeirra sem ekki vissu aura sinna tal fyrir. Á
hinu leitinu kúrir miljarður manna í þróun-
arlöndum sem ekki á til hnífs og skeiðar.
Þessi öfugþróun á sér langa sögu en hnatt-
væðing viðskipta samhliða óhindruðu flæði fjár-
magns, og nú í vaxandi mæli einnig vinnuafls,
bætir gráu ofan á svart. Með hnattvæðingunni
er kynt undir ósjálfbærum efnahagsvexti og
fjölþjóðafyrirtækjum og fjármagnseigendum
gefið færi á að sniðganga mengunarvarnir og
skattgreiðslur og þrýsta niður launum. Vald
þessara afla fer stöðugt vaxandi á sama tíma og
máttur þjóðríkja til að setja þeim skorður í al-
mannaþágu og umhverfis hefur veikst. Við
þessar aðstæður er erfitt að sjá hvernig komið
verði böndum á sívaxandi mengun lofthjúpsins
og aðra umhverfiseyðingu.
Ört vaxandi mengun frá samgöngum
Ört vaxandi losun gróðurhúsalofts frá sam-
göngum er bein afleiðing hnattvæðingar og
samruna, sem áróðursmeistarar tengja við hug-
takið „frelsi“ eins og svonefnt fjórfrelsi Evrópu-
sambandsins er lýsandi dæmi um. Nú glímir
ESB við afleiðingar þessa frelsis þar sem losun
gróðurhúsalofts frá flutningum og sístækkandi
bílaflota gerir meira en éta upp ávinninga á öðr-
um sviðum.6 Loftgæði í mörgum evrópskum
borgum uppfylla ekki settar kröfur með alvar-
legum afleiðingum fyrir heilsufar fólks en nú er
talið að um 370 þúsund manns látist árlega í
Evrópu vegna loftmengunar.7 Hér á landi er
ekki ósvipað uppi á teningnum þar sem vega-
samgöngur valda allt að þriðjungi af heild-
arlosun gróðurhúslofts. Vaxandi bílaeign lands-
manna og þungaflutningar á vegum hafa meira
en vegið upp eldsneytissparnað í nýrri árgerð-
um bíla. Þróunin á þessu sviði veldur hvarvetna
áhyggjum þar eð bílum fjölgar enn ört, þar á
meðal í nýiðnvæddum ríkjum.
Svo slæm sem mengunin frá bílaflotanum er
þá er losun gróðurhúsalofts í flugsamgöngum
enn meira í brennidepli þessa stundina. Vöxtur í
farþegaflugi innan EES-svæðisins jókst um
96% á tímabilinu 1990–2002, m.a. með tilkomu
lággjaldaflugfélaga. Flug leggur nú til 3,5% af
heildarlosun í heiminum en því er spáð að hlutur
þess vaxi í 5% um miðja öldina, meira en nokkur
annar þáttur efnahagsstarfseminnar. Vegna út-
blásturs margra tegunda mengunarefna frá
flugvélum eru heildaráhrifin á hlýnun andrúms-
lofts frá flugsamgöngum talin 2–4 sinnum meiri
en sem svarar til losunar koldíoxíðs eingöngu.8
Umreiknað á farþega er alþjóðaflug því afar
óvistvænt og nemur losun CO² t.d. 1,2 tonnum á
mann á leiðinni London–New York en meðaltal
heildarlosunar á mann að meðaltali á ári í ESB
var um 11 tonn árið 2004. Flugsamgöngur milli
landa eru ekki inni í losunarbókhaldi Kyótóbók-
unarinnar en mjög er knúið á um að á því verði
breyting.9 Það getur síðan haft mikil áhrif á
stöðu flugs í samgöngum milli landa og heims-
hluta, þar á meðal til og frá Íslandi.
Ísland á alröngu spori
Engin innistæða er fyrir sjálfumgleði eða and-
varaleysi af Íslendinga hálfu þegar kemur að
loftslagsmálum. Hvert land hefur vissulega sína
sérstöðu og staða okkar er um margt jákvæð
sem fámennrar og velmegandi eyþjóðar í stóru
landi. Lífríkið bæði til lands og sjávar hefur hér
sem annars staðar lagað sig að umhverf-
isaðstæðum sem lítið hafa breyst um árþús-
undir. Það er því viðkvæmt fyrir miklum sveifl-
um og breyting á hafstraumum getur haft
víðtækar afleiðingar fyrir þjóðarhag. Þótt
óvissa ríki um áhrif hlýnunar, m.a. á bráðnun
hafíss og jökla, þar á meðal Grænlandsjökuls,
verðum við nú og framvegis að gera ráð fyrir
slíkri þróun. Hugmyndir um miklar nýbygg-
ingar á landfyllingum á höfuðborgarsvæðinu
ríma illa við hækkun sjávarborðs um allt að 5
metra. Okkur ber að taka fullan og ábyrgan þátt
í alþjóðlegum aðgerðum til að hamla gegn lofts-
lagsbreytingum. Sérstaklega ber okkur að
gjalda varhug við þeirri gullgrafarahugsun sem
einkennt hefur fjárfestingar heima og erlendis
síðasta áratuginn. Stóriðjuframkvæmdirnar
umdeildu á Austurlandi og aðrar slíkar á teikni-
borðinu eru lýsandi dæmi um blinda hagvaxt-
arhyggju án tillits til náttúrufarslegra og fé-
lagslegra afleiðinga. Meira að segja orka
jökulánna, hið margrómaða vatnsafl, dregur úr
hæfni sjávar til að binda gróðurhúsaloft þegar
framburðurinn berst ekki lengur óhindrað til
hafs.10 Íslenskar orkulindir bjarga ekki heimi
sem er á gegndarlausu sólundarspori. Það væri
hrapalleg skammsýni að nýta þær frekar en
orðið er til mengandi stóriðju og fórna í leiðinni
öðrum náttúrugæðum sem gildi hafa fyrir okk-
ur og heimsbyggðina.
Samkvæmt upplýsingum Umhverfisstofn-
unar um losun gróðurhúslofts hérlendis erum
við nú komin rösklega 10% fram yfir losun við-
miðunarársins 1990 og þannig upp undir þak Ís-
lands samkvæmt Kyótóbókuninni. Losun gróð-
urhúsalofts á mann nam hér 12 tonnum að
jafnaði árið 2004 og hefur aukist síðan. Þetta er
tonni meira en hliðstæð tala í Evrópusamband-
inu þetta sama ár. Gangi hugmyndir stjórn-
valda um frekari álvæðingu eftir förum við létt
með að slá Evrópumet í mengun með allt að 20
tonna árlega losun á mann eftir um áratug og
værum þá komin fast á hæla Bandaríkjanna. Ég
efast um að meirihluti Íslendinga vilji taka þátt í
slíkri vegferð.

1 Hjörleifur Guttormsson. Vistkreppa eða náttúruvernd.
Mál og menning 1974, s. 26–30 og 61–75.
2 Bréf Royal Society, dags. 4. september 2006. Guardian 20.
sept. 2006. Sjá slóðina http://www.guardian.co.uk/
3 Illugi Gunnarsson. Hægri grænt – náttúruvernd og nátt-
úrunýting. Lesbók Morgunblaðsins 29. júlí 2006. Sami í
Lesbók 9. september 2006, s. 5.
4 Global Commons Institute. Contraction and Convergence.
A Global Solution to a Global Problem. http://
www.gci.org.uk/contconv/cc.html
5 Sjá m.a.: 1) Herman E. Daly. Uneconomic growth in
theory and in fact. Lecture at Trinity College, Dublin 1999.
http://www.feasta.org/documents/feastareview/daly.htm
2)Jean-Marie Harribey. Growth, the world́s hard drug. Le
Monde diplomatic, August 2004, s. 6–7.
6 European Environmental Agency (EEA). EU greenhous
gas emissions increase for second year in a row. Press re-
lease, Copenhagen 22 June 2006.
7 EEA. Transport growth – an environmental dilemma for
Europe. Press release – Copenhagen 28 March 2006.
8 EU News, 22. maí 2005.
9 George Monbiot. On the flight path to global meltdown.
Guardian Unlimited, 21. september 2006.
10 Sigurður R. Gíslason, Eric H. Oelkers og Árni Snorrason.
Role of river–suspended material in the global carbon cycle.
Geology. Tímarit Bandaríska jarðfræðafélagsins, Vol. 34, I
2006, s. 49–52.
Ósjálfbær hagvöxtur og
loftslagsbreytingar


   


  
 
      
   











!"
#$%& 
'   
) 
'' 

  


  !"
 #$
   !

"#!$!%$
&
' 

#!"

 










 




         




 %  (#&)*
+ 

& 


 &
  

 


    

  !"!#$%& '% 
(
Engin innistæða er fyrir sjálfumgleði eða
andvaraleysi af Íslendinga hálfu þegar kem-
ur að loftslagsmálum, segir greinarhöfundur
sem telur að Íslendingar verði að taka ábyrg-
ari afstöðu til hlýnunar jarðar af völdum
loftslagsbreytinga.
Höfundur er fyrrv. alþingismaður og ráðherra.
» Sérstaklega ber okkur að
gjalda varhug við þeirri gull-
grafarahugsun sem einkennt
hefur fjárfestingar heima og
erlendis síðasta áratuginn.