Morgunblaðið - 03.01.2006, Side 4

4 ÞRIÐJUDAGUR 3. JANÚAR 2006 MORGUNBLAÐIÐ
FRÉTTIR
LARS Lönnroth, prófessor í bók-
menntafræði við háskólann í Lundi,
fékk í gærmorgun að kanna skjöl
sænsku akademíunnar um veitingu
Nóbelsverðlaunanna í bókmenntum
árið 1955. Hann segist ekki sjá nokk-
ur merki um að raunverulega hafi
komið til greina að Gunnar Gunn-
arsson fengi verðlaunin en íslenskir
andstæðingar hans hafi komið í veg
fyrir það.
„Ég get sagt strax að það er eng-
inn fótur fyrir því sem fram hefur
komið í yfirlýsingum ættingja Gunn-
ars,“ sagði Lönnroth. „Það er ekki
neitt símskeyti frá Sigurði Nordal,
Jóni Helgasyni eða hinum. Ég las
nokkur bréf frá Jóni Helgasyni og
Sigurði Nordal sem voru í skjalasafn-
inu. Það var ekkert neikvætt um
Gunnar Gunnarsson í þessum bréf-
um.
Það er augljóst að ekki var rætt
um Gunnar í þessu sambandi fyrr en
seint í ferlinu. Stungið var upp á Hall-
dóri Laxness fyrst árið 1948, aftur
1949, einnig 1950, 1951, 1952 og
1953. Aldrei var stungið upp á Gunn-
ari Gunnarssyni þessi ár. En nokkrir
liðsmenn akademíunnar voru andvíg-
ir Laxness vegna róttækra stjórn-
málaskoðana hans og þess vegna
reyndi Anders Österling að þreifa
fyrir sér um málamiðlun. Myndu þá
Gunnar Gunnarsson og Halldór Lax-
ness deila verðlaununum.
En þetta kom fram býsna seint í
ferlinu, árið 1955, og hinum félögum
akademíunnar leist ekki á hugmynd-
ina. Þeim fannst rangt að skipta verð-
laununum, þeir
voru almennt á
móti því að skipta
bókmenntaverð-
laununum. Þeir
sögðu ekkert nei-
kvætt um Gunnar,
voru almennt já-
kvæðir í hans
garð en töldu ein-
faldlega að Lax-
ness væri meiri rithöfundur. Þess
vegna ákváðu þeir að hann fengi
verðlaunin einn.“
Lönnroth sagði að nokkrar deilur
hefðu verið í akademíunni á loka-
sprettinum en það hefði verið vegna
þess að margir vildu taka spænska
skáldið Jimenez fram yfir Laxness
sem hefði að lokum sigrað naumlega.
Jimenez fékk síðan verðlaunin næsta
ár, 1956.
„Ég held að öll þessi saga um að
Gunnar Gunnarsson hafi fengið að
vita að hann hefði hlotið verðlaunin,
sagan um símskeytið, um póstmeist-
arann sem sagði Gunnari frá því, sé
ekki annað en goðsögn. Þetta er
skáldskapur.
Ég er ekki með þessu að segja að
ættingjar Gunnars Gunnarssonar
hafi skrökvað vitandi vits. Það getur
verið að þeir hafi ímyndað sér að
hlutirnir hafi gerst með þessum
hætti. Þeir hafa kannski misskilið
eitthvað og hugmyndin þannig orðið
til. En eftir að hafa séð skjölin tel ég
að hægt sé að segja að ekki sé
minnsti fótur fyrir þessari sögu,“
sagði Lars Lönnroth prófessor.
„Enginn fótur
fyrir sögunni“
Lars Lönnroth
Árið 1955 barst Sænsku akademíunni
aldrei formlegt skeyti frá Jóni Helga-
syni, Sigurði Nordal, Peter Hallberg
og Ragnari Jónssyni þar sem mælt
var gegn því að Gunnar Gunnarsson
fengi nóbelsverðlaun það ár. Alltént
er ekkert slíkt skeyti í vörslu aka-
demíunnar.
Þetta kemur fram í svari akademí-
unnar við fyrirspurn Halldórs Guð-
mundssonar, ævisagnaritara Hall-
dórs Laxness, en í gær var fimmtíu
ára leynd lyft af skjölum akademíunn-
ar um aðdragandann að því að Hall-
dóri Laxness voru veitt nóbelsverð-
launin árið 1955.
Halldór Guðmundsson fékk skjöl
akademíunnar send í gærmorgun eft-
ir nokkra eftirgangsmuni en aðalrit-
ari akademíunnar, Horace Engdahl,
hefur ekki svarað formlegu erindi
Morgunblaðsins um að fá aðgang að
gögnunum.
Gunnar Björn Gunnarsson, barna-
barnabarn Gunnars skálds, hélt því
fram í samtali við Morgunblaðið fyrir
skömmu að umrætt skeyti hefði verið
sent akademíunni. Hann sagði einnig
frá símtali sem langafi hans hefði
fengið frá akademíunni þar sem hon-
um hefði verið tilkynnt að hann fengi
verðlaunin.
Í bók Matthíasar Johannessen
Málsvörn og minningar, sem kom út í
fyrra, kemst hann meðal annars svo
að orði: „Gunnar Gunnarsson sagði
mér á sínum tíma að það hefði verið
hringt í hann og honum skýrt frá því
að hann fengi nóbelsverðlaun ... ég
man ekki hver hringdi í hann, held þó
Gunnar hafi sagt mér það. En það var
áhrifamikill nefndarmaður í akademí-
unni.“
Matthías sagði í samtali við Morg-
unblaðið í gær að sá sem hringdi í
Gunnar hefði um leið óskað honum til
hamingju með verðlaunin og sá Matt-
hías ekki betur en að Gunnar hefði á
sínum tíma verið sannfærður um að
hann fengi þessi verðlaun. En það
hefði svo breyst.
Matthías sagði hins vegar að Gunn-
ar hefði aldrei minnst á neitt sím-
skeyti við sig. „Ég heyrði hann aldrei
nefna neitt símskeyti, né sýndi hann
mér það.“
Lagt til að Halldór og Gunnar
skiptu verðlaununum
Í gögnum akademíunnar, sem op-
inberuð voru í gær, kemur fram að 23.
september 1955 hafi Nóbelsnefndin,
sem er þriggja manna undirnefnd
akademíunnar sem á endanum velur
verðlaunahafann, lagt til að Gunnar
Gunnarsson og Halldór Laxness
myndu skipta með sér verðlaununum
þetta ár. Í nefndinni sátu Anders
Österling formaður, Sigfrid Sivertz
og Hjalmar Gullberg. Til vara lagði
Österling til að belgíski rithöfundur-
inn Eugène Baie fengi verðlaunin og
þriðji til vara yrði spænski höfund-
urinn Juan Ramón Jimenez sem hlaut
verðlaunin árið 1956. Sivertz studdi
tillögu Österlings en Gullberg skilaði
séráliti og lagði til að Halldór fengi
verðlaunin einn.
Ekkert kemur fram í gögnunum
um að tillaga Österlings hafi hlotið
hljómgrunn í akademíunni. Halldór
Guðmundsson segir það staðfesta nið-
urstöðu rannsókna sinna sem byggj-
ast meðal annars á lestri bréfa með-
lima akademíunnar frá þessum tíma.
Halldór fékk tíu atkvæði og
fimm tilnefningar
Í gögnunum kemur einnig fram að í
lokaatkvæðagreiðslu akademíunnar
um verðlaunahafann hlaut Halldór tíu
atkvæði, spænski málfræðingurinn
Ramón Menendez Pidal hafi fengið 3
og einnig Juan Ramón Jimenez. Tvö
atkvæði skiluðu sér ekki, annað þeirra
vegna þess að einn meðlima akademí-
unnar var annar látinn og ekki búið að
skipa í hans stað. Akademían upplýsir
ekki hverjir sátu fundinn.
Einnig kemur fram að fimm til-
nefndu Halldór til verðlaunanna þetta
ár, Elías Wessén, sem var sænskur
fræðimaður og meðlimur akademí-
unnar, Sverker Ek, prófessor emerti-
tus í bókmenntasögu við Gautaborg-
arháskóla, auk Jóns Helgasonar,
Sigurðar Nordal og Steingríms J.
Þorsteinssonar sem allir voru pró-
fessorar í íslenskum bókmenntum og
höfðu þess vegna rétt til að tilnefna.
Tveir tilnefndu Gunnar Gunnars-
son, Henry Olsson bókmenntafræð-
ingur og Harry Martinson rithöfund-
ur.
Eins og fram hefur komið áður til-
nefndi Stellan Arvidson hjá sænska
rithöfundasambandinu Gunnar og
Halldór saman til verðlaunanna.
Umsagnir um
Gunnar og Halldór
Í greinargerð Österlings með til-
lögu sinni um að skipta verðlaununum
á milli Gunnars og Halldórs segir
hann kost og löst á höfundunum
tveimur. Hann segir að Gerpla teljist
ekki til mikilvægustu verka Halldórs
og segir hana skopstæla fornsögurn-
ar. Bendir Halldór Guðmundsson á
því til skýringar að á þessum tíma hafi
margir verið talsvert á móti því verki.
„Það þótti ekki góð latína á þessum
tíma að gera grín að Íslendingasög-
um.“ Österling segir ekki hægt að
horfa fram hjá Gerplu þegar höfund-
arverk Halldórs sé skoðað í heild.
„Hins vegar er því ekki að neita að
ótæmandi náttúrulegar frásagnargáf-
ur Laxness hafi gætt sögu og lynd-
iseinkunn Íslendinga lífi með þeim
hætti að réttlætanlegt sé að viður-
kenna hann, jafnvel þótt ekki sé hægt
að setja hann að fullu jafnfætis öðrum
norrænum verðlaunahöfundum sem
frumlegt skáld.“
Österling segir að Gunnar hafi ver-
ið tilnefndur á þriðja áratugnum en
ekki hlotið mikinn hljómgrunn. Hann
hafi síðan þá flutt heim til Íslands árið
1939 og skrifi nú á íslensku. „Ásamt
yngri landa sínum Laxness, en
kannski að vissu leyti í skugga hans,
má jafnvel líta á hann (Gunnar) sem
hina íslensku epísku meistara.“ Öst-
erling segir að nýjar rannsóknir á um-
fangsmiklu höfundarverki Gunnars
sýni að það verði að líta á sögulegar
skáldsögur hans, Fóstbræður frá
1918 og framhald hennar Jón Arason
frá 1931, sem merkilegt framlag og
fyrstu skipulögðu tilraunina til að lýsa
leið íslensku þjóðarinnar til réttarrík-
is og þjóðarvitundar.
Einnig nefnir Österling Fjallkirkj-
una sem hann segir virðingarverða,
fulla af erfiðum, félagslegum reynslu-
heimi og mannlega grípandi ljóð-
rænu. Vandamálaskáldsöguna Sælir
eru einfaldir segir hann vott um ær-
lega sálkannandi sagnalist Gunnars
eins og hjarðsöguna litlu og ógleym-
anlegu, Aðventu.
Österling segir það óréttlátt að
verðlauna einungis Halldór á meðan
Gunnar sé enn starfandi höfundur,
auk þess sem höfundarverk Gunnars
rími ótvírætt betur við þau mannúð-
argildi sem verðlaunin standi fyrir.
Hann segir að hugsanlega muni álit
fjölmiðla snúast á sveif með Halldóri
en til lengri tíma litið sé affarasælast
að veita þeim báðum verðlaunin.
Leynd létt af skjölum Sænsku akademíunnar um nóbelsverðlaun Halldórs Laxness
Skeyti fjórmenn-
inga ekki í vörslu
akademíunnar
Morgunblaðið/Ólafur K. Magnússon
23. september 1955 lagði þriggja manna Nóbelsnefnd til að Gunnar Gunn-
arsson og Halldór Laxness myndu skipta með sér verðlaununum árið 1955.
Myndin er tekin í móttöku er Gunnari var veitt Fálkaorðan.
Eftir Þröst Helgason
throstur@mbl.is
Halldór
Guðmundsson
Matthías
Johannessen
Skáldbræður stinga saman nefjum
„EINS og ég sagði í viðtalinu við
Morgunblaðið [17. des. sl.] gerði ég
ekki ráð fyrir því að það mundu
finnast einhver skerandi skjöl eða
sönnunargögn. Þetta var alltof við-
kvæmt málefni til þess,“ segir
Gunnar Björn Gunnarsson, barna-
barnabarn Gunnar Gunnarssonar
rithöfundar þegar hann var inntur
eftir viðbrögðum við því að sím-
skeyti frá fjórmenningunum hafi
ekki fundist.
Hann segir að þó að skeytið hafi
ekki fundist sé ekki þar með sagt
að þessi samskipti hafi ekki átt sér
stað og hann sé enn fullviss um að
svo hafi verið. „Enda kom það
skýrt fram í viðtalinu við Halldór
[Guðmundsson í Kastljósinu í gær-
kvöldi] að menn töluðu sín á milli.
Eftir stendur að meirihluti þriggja
manna nób-
elsverðlauna-
nefndarinnar
hafði ákveðið að
tilnefna þá sam-
an en það er far-
ið á móti meiri-
hlutanum. Af
hverju gerist
það? Segir það
ekki meira en
nokkur orð?“
Gunnar Björn segist ekki geta
sagt annað um málið en að það sé
satt og rétt, sem fram hafi komið
að Gunnari hafi verið boðin verð-
launin.
Hann segir að eflaust megi velta
þessu máli fram og aftur en að
Halldór Guðmundsson hafi nálgast
alla umræðuna í Kastljósinu í gær-
kvöldi mjög vel og eins og sannur
fræðimaður.
„Hann tók það skýrt fram að
þótt þetta bréf hefði ekki fundist
væri ekki þar með sagt að það
hefði aldrei farið. Hann er að reyna
að halda sig við staðreyndir og ég
skil það vel. Ég get leyft mér að
tala öðruvísi, sem hluti af fjöl-
skyldu Gunnars,“ segir Gunnar
Björn.
Aðspurður hvort það hafi komið
honum á óvart að skeytið umrædda
hafi ekki fundist segir Gunnar
Björn svo ekki vera. „Ég held að
svona stuttu eftir heimsstyrjöldina,
1955 þar sem Svíar höfðu verið
hlutlausir, hafi þeir verið dauð-
hræddir við allt sem mætti túlka á
þann veg að þeir væru hallir undir
nasisma.“
Efaðist um að sterk gögn fyndust
Gunnar Björn
Gunnarsson
„GUNNAR Gunnarsson kom vissu-
lega til greina hjá sænsku akademí-
unni 1955 og það kemur skýrt fram
í bréfum milli manna í akademí-
unni,“ segir Hannes Hólmsteinn
Gissurarson um þær niðurstöður
Lars Lönnroths prófessors að
Gunnar hafi aldrei komið til greina
sem Nóbelsverðlaunahafi í bók-
menntum það ár. „Auðvitað var
Gunnar aldrei formlega tilnefndur
til verðlaunanna, heldur var hug-
myndin, eins og kemur fram í
þriðja bindi bókar minnar um Hall-
dór Laxness, að skipta verðlaun-
unum milli Gunnars og Halldórs
Laxness. En það var tvímælalaust
gerð tillaga um
Gunnar og nægir
að benda á til-
lögu Sænska rit-
höfundafélagsins
í þeim efnum og
þriggja manna
undirnefndar
sænsku akademí-
unnar,“ segir
Hannes.
„En niður-
stöður Lönnroths koma mér ekkert
á óvart. Ég er sannfærður um að
símskeytið sem Gunnar frétti af í
gegnum Andrés Þormar, hafi verið
sent. En það er auðvitað ekki í
gögnum akademíunnar. Lars Lönn-
roth getur því ekki fullyrt að sagan
um símskeytið sé skáldskapur. Ég
tók þá afstöðu í bókinni að trúa sög-
unni um símskeytið því ég tel enga
ástæðu til að rengja hana. Ég er
líka sannfærður um að það hafi ver-
ið unnið gegn því að Gunnar fengi
verðlaunin. En eins og ég rek í bók
minni var ekki mikill stuðningur við
Gunnar í akademíunni. Um þetta
vitna bréfaskipti Stens Selanders
og Dags Hammarskjölds. Þar kem-
ur fram að vissulega hafi verið
gerðar tillögur um Gunnar 1955 en
þær hlutu ekki miklar undirtektir í
akademíunni.“
„Gunnar kom vissulega til greina“
Hannes Hólm-
steinn Gissurarson