Sjómannablaðið Víkingur - 01.02.1957, Side 7

Frakklandi og Belgíu. I samvinnu við Rumold,
son sinn, bætti hann í hana Evrópukortinu frá
1554. Við þetta bætti hann kortum af Ítalíu,
Grikklandi, Krít o. fl. Önnur kort í þessa bók
fullgerði Rumold, sonur hans. Mercator var nú
tekinn að eldast. Árið 1590 fékk hann slag, sem
reið honum þó ekki að fullu, en hann náði sér
aldrei eftir það, sem ekki var heldur við að bú-
ast um jafn aldraðan mann.
Þann 5. des. 1594 andaðist Gerardus Mercator
og var grafinn í Duisburg; fór vel á því, þar ól
hann lengi aldur sinn. Hann vann mannkyni öllu
mikið gagn með þrotlausu starfi um langa ævi
við vísindalegar landfræðirannsóknir og korta-
gerð. Hann hjálpaði til við að létta oki hinna
Ptolemysku kenninga af vísindalegri hugsun.
Snilli hans kemur skýrt í ljós í kortunum, sem
hann var höfundur að. Allir siglingafróðir menn
eru heima í Mercatorkortunum, en ekki eru allir
menn sigiingafróðir. Stutt lýsing á helztu eigin-
leikum þeirra fer hér á eftir.
Mercatorkortið er stærðfræðileg aflögun af yf-
irborði jarðar. Iiið kúlulaga yfirborð jarðar er
gert að sléttum fleti. Breiddarbaugarnir á jörðinni
eru samsíða hringlínur. Á kortinu eru þeir beinar
samsíða línur. Lengdarbaugarnir eru hálfir stór-
baugar á jörðinni, sem nálgast hver annan eftir
því sem nær dregur jarðskautunum og ganga að
lokum gegnum þau. Á kortinu eru lengdarbaug-
arnir beinar samsíða línur, sem mynda rétt horn
með breiddarbaugunum. Við Miðjarðarbaug er
ekki um neina aflögun í kortinu að ræða. Aflög-
un kortsins kemur til skjalanna strax og Mið-
jarðarbaug sleppir og fer vaxandi eftir því sem
fjær dregur honum. Ekki er hægt að láta Mer-
catorkort ná alla leið til jarðskautanna. Þar verð-
ur aflögun kortsins allt of mikil og það ónothæft.
Galdurinn við Mercatorkortið er meðal annars
sá að hlutfallið milli breiddarbaugsmínútna og
lengdarbaugsmínútna er alls staðar hið sama í
kortinu og á samsvarandi stað á jörðinni. Miðað
við hina takinörkuðu þekkingu manna á jörðinni
á 16. öld er Mercatorkortið merkilegt afrek. Fleiri
gerðir korta hafa verið fundnar upp síðan. Þrátt
fyrir það eru sjómenn hvarvetna um heim þéirr-
ar skoðunar að framlag Mercators í kortagerð sé
það þýðingarmesta.
Þýtt úr ensku: Grímur Þorkelsson.
Doiíufiskarar
ÞaS var um miðnætti og það voru vaktaskipti um
borð í skipinu okkar, fjórmöstruðu s'konnortunni „Arg-
us“, sem var á leið frá Lissabon til Grand banka við
Nýfundnaland 2000 sjómílur í burtu. Úfinn og órakað-
ur Portúgali gekk til lúkarsdyranna og kallaði niður
til hinna sofandi:
Oh. Lofið þið drottinn og tilbiðjið hann ávallt.
Blessað sé skip okkar og öll áhöfn þess.
Fljótlega bröltu skuggalegar verur út á dekkið.
Nýr rormaður kom afturá, tók ofan húfuna og
mælti: „Lofaður sé drottinn og Jesú frelsari", síðan
tók hann við stýrinu, til að stýra „Argusi“ gegnum
ógnandi marznóttina.
Mér fannst erfitt að trúa því, að það væri árið
1950, því það var eins og bergmál frá ferðum Col-
umbusar í hinum guðræknislegu siðum um borð í
Argusi.
Menn okkar voru þátttakendur í fyrirtæki, sem
staðið hafði algjörlega óbreytt gegnum aldirnar. Þeir
voru doríumenn; menn, sem fóru með doríum um
þorskamið, aleinir á opnum árabátum. Eins og sjó-
mönnum Columbusar var trúin þeirra eina hjálp. Á
síðustu tímum hefur þróun í fiskveiðum stórlega
fjarlægzt doríuveiðiaðferðina. Nú kemba kraftamiklir
togarar sjóinn með afkastamiklum botnvörpum. En
Portúgalarnir, þeir hjá „Guild of Codfish Shipowner"
stofnsett árið 1500, nota ennþá hinar gömlu aðferðir.
Yfir svæði af Grandbankanum og Davis Short banka
nærri Grænlandi, þar sem hinn hrjúfi harði botn myndi
rifa botnvörpur togaranna, finna þessir fiskimenn
þorskinn. Það er efnahagsleg nauðsyn, því 5000 fjöl-
skyldur í 50 portúgölskum bæjum eiga velferð sína
undir að svo sé.
Argus var eitt hinna 63 skipa, sem Porúgalar gera
út á 6 mánaða sumarvertíð. Þó hann væri að vísu
seglskip, var hann nýtizku skip. Undir þiljum var
stór dieselvél ásamt hjálparvélum til ljósa, upphit-
unar, ennfremur knúðu þær kæliklefa, akkerisvindu
og dælur. Einnig hafði skipið bergmálsdýptarmæli,
svo og talstöð, til að halda sambandi við hin skipin
í flotanum. — Hátalarakerfi flutti útvarpsdagskrána
um hvern krók og kima, svo allir gátu hlustað á út-
varp.
Jafnvel með slíkum þægindum er þessi grófa sjó-
sókn sennilega sú erfiðasta í okkar nýtízku veröld.
Útbúnaði doríumannanna var staflað á þilfarið. 60
litlum doríum, sem hver um sig var um 14 fet á
lengd, þóftu og stýrislausar. Þær virtust eins og
stækkuð mynd af því, sem smádrengir smíða í bað-
herbergisflotann sinn. — Það var lygilegt, að menn
skyldu bjóða sjálfu Atlantshafinu birginn á svona
fleytum.
„Argus“ náði til Grand Banka í maí, og veiðarnar
hófust á gráum, köldum degi. Um leið og fór að skima
af degi, söfnuðust doríukarlarnir í biðröð, til að fá
afhenta beitu, en hún var geymd undir lás í frysti-
klefanum. Beitan var dýrmæt, því skipverjum var
greitt eftir aflahlut. (Hér er sennilega átt við, að
beitan sé dregin frá hlut hvers og eins).
Þegar lokið var við að beita línuna og búið að
koma henni fyrir voru þær hífðar útbyrðis. Doríu-
.7