Tímarit iðnaðarmanna - 01.03.1963, Side 12

HELGI HALLGRÍMSSON, KENNARI:
Framtfð iðnaðar á íslandi
Fundarefni það, er hér liggur fyrir í dag, er það
yfirgripsmikið, að það mundi kosta mjög langt mál, að
gera því skil frá öllum hliðum til nokkurrar hlítar.
Um þetta efni, „Framtíð iðnaðar á !slandi“, hef ég
því ákveðið í erindi þessu að gera mér ákveðinn
ramma, sem er í höfuðatriðum á þessa leið:
1. Að fara örfáum orðum um undirstöðuna, þ. e. upp-
haf iðnáðar hér á landi.
2. Stikla lauslega yfir þróunarsöguna, og minnast þá
helzt þeirra afla, sem hnikað hafa iðnaðinum fram
á við á fyrri árum.
3. Að athuga stöðuna í dag af almennum sjónarhóli.
4. Hvaða aðferðir og leiðir, sem nú eru efst á baugi,
eru líklegastir til þess að auka hagsæld og hróður
ísl. iðnaðar í framtíðinni.
Ég mun ekki minnast hér neitt á stóriðju, heldur
aðeins á þær greinar iðnaðar, sem nú orðið krefjast
iðnnáms og sveinsbréfs af þeim, er þær stunda. Tel ég
titil efnisins ótvírætt setja því þau takmörk.
Iðnaður á Islandi er að sjálfsögðu jafngamall byggð
landsins. Jafnskjótt og hinir hraustu og frjálshuga
landnámsmenn hafa stigið hér fæti, hafa þeir farið að
líta í kringum sig eftir heppilegum stað fyrir hús sín.
Og er sá staður var fundinn, hefur verið hafizt
handa um húsbygginguna. Þar hafa því verið unn'n
hin fyrstu handtök iðnaðar á landi okkar.
Næst hefur svo komið smíði innanstokksmuna,
enda flest húsgögn samtengd húsinu sjálfu, að þess
tíma venju. Þá kom ullar- og tóiðnaður ýmislegur. Og
líklegt má telja, að báta- og skipasmíði hafi mjög
snemma tíðkazt, svo framarlega sem Norðmenn stóðu
i þeirri grein iðnaðar á þeim tímum.
Lengi fram eftir öldum hefur þó eingöngu verið um
heimilisiðnað að ræða, sem gaf landsmönnum þó
stundum drjúgar tekjur í aðra hönd. Til gamans má
geta þess, að samkvæmt skýrslum frá árinu 1624 hafa
verið flutt út 72.231 par af sokkum, 12.232 pör af vettl-
ingum og 12.251 alin vaðmáls. Hæst kemst þessi tala
árið 1743, þá eru útflutt sokkapör 213.697, vettlingar
110.507, en vaðmálsútflutningi er þá farið mjög aftur;
.hann er aðeins 876 álnir.
Þó að vissir menn hafi sjálfsagt valizt öðrum frem-
ur til smíða og annarra iðnaðarstarfa fyrr á tímum,
sökum sérhæfileika sinna, sem oft gengu í erfðir, svo
sem títt er enn í dag, þá myndaðist hér engin eiginleg
iðnaðarmannastétt með þeim hætti, sem nú er, fyrr en
á seinni hluta 19. aldar.
Framfarir voru því sáralitlar öld eftir öld, hvað
varðaði iðnað landsmanna. Ekki er þó hægt annað en
geta eins merks framfaramanns, er gerði tilraun til að
hefja landsmenn úr niðurlægingu síns tíma. Á ég þar
við Skúla Magnússon, er hóf hér rekstur Innrétting-
anna svo nefndu um miðja 18. öld. Að vísu var hér
frekar um iðju að ræða en iðnað, sem því miður stóð
stutt, af ýmsum ástæðum, er ekki verða raktar hér.
Þessi tilraun hins ágæta manns, hefur þó eflaust
orðið til þess að hvetja þær kynslóðir, sem á eftir
komu, til dáða og stórhugar á sviði iðnaðar og breyttra
iðnaðarhátta.
Guðmundur Gamalíelsson, hinn merki iðnaðarfröm-
uður, segir svo í grein, er birtist í Tímariti iðnaðar-
manna árið 1945: „Stofnanir Skúla voru í raun og veru
stórfelldir iðnaðarskólar! Þangað komu menn til starfa
víðsvegar að af landinu og dreifðu nytsamri þekkingu
og nýjum áhöldum út um sveitirnar og knúðu menn til
breytingar á aldagamalli venju.“ Þá getur Guðmund-
ur þess einnig í sama tímaritshefti, að fyrstu iðnnem-
ar, er lokið hafi fullnaðarnámi hér á landi, samkvæmt
gerðum samningi við iðnmeistara, hafi verið prentarar
og bókbindarar á Hólum í Hjaltadal á árunum 1580-
1587.
Lítið mun þó hafa verið um eiginlegt iðnaðarnám
ungra manna, þangað til um miðja 19. öld, enda iðn-
aðarmannastéttin fámenn fram til þess tíma, eins 03
ég gat um áðan.
Árið 1850 eru t. d. í Reykjavík taldir 14 snikkarar,
5 snikkaranemar, 2 múrarar og 1 timburmaður.
En frá þessum tíma mun mega telja, að regluleg
iðnmenntun hefjist hér á landi.
Með stofnun Iðnaðarmannafélagsins í Reykjavík
1867 (sem þá hét að vísu Handiðnaðarfélagið) má
segja, að framfaraalda hafi risið meðal iðnaðarmanna.
Félagar Iðnaðarmannafélagsins komu fljótt auga á þá
staðreynd, að til þess að hér mætti blómgast dugmikil
32
TÍMARIT IÐNAÐARMANNA