Fréttablaðið - 30.06.2011, Síða 24

24 30. júní 2011 FIMMTUDAGUR
Sérfræðingahópur sjávarútvegs-ráðherra hefur skilað skýrslu
um áhrif breytinga á fiskveiðistjór-
nun. Þeirra niðurstaða er að bann
við framsali og beinni/óbeinni veð-
setningu dragi úr hagkvæmni sjáv-
arútvegsins og getu hans til að fjár-
magna sig með ódýrasta mögulega
hætti. Ráðherra og aðrir stjórnar-
liðar hafa varist með því að benda
á að huga verði að öðrum þáttum
en bara hagkvæmni greinarinn-
ar. Stjórnarliðar virðast ekki ætla
að svara rökum sérfræðinganna,
heldur halla sér frekar að líffræði-
legum og samfélagslegum rökum
fyrir breytingum á fiskveiðistjór-
nunarkerfinu.
Ég tel að það séu mistök enda eru
ágætis hagfræðileg rök fyrir því að
takmarka brask með aflaheimildir
og möguleika fyrirtækja til að fjár-
magna sig ótakmarkað með ódýr-
asta mögulega hætti.
Eignaverðsbóla frá 2003
Í ársbyrjun 1995 var verð á afla-
hlutdeild í þorski 260 kr/kg og
mátti rekja hækkanir fram til 2001
til bættrar afkomu fyrirtækjanna
og breytingum á úthlutun heildar-
afla. Eftir 2003 fóru einkavæddir
bankar að lána ótæpilega og skuld-
ir sjávarútvegsins margfölduð-
ust um leið. Í júní 2008 náði verð-
ið hámarki í 3.800 kr/kg, sem mátti
fyrst og fremst rekja til offramboðs
á ódýru lánsfé (Hrafn Sævalds-
son, 2007). „Við hrun bankakerfis-
ins hrundi verð á aflahlutdeildum
um meira en helming þrátt fyrir
að mikil lækkun á gengi krónunn-
ar ætti að hafa gert aflahlutdeildir
verðmeiri ef eitthvað er í krónum
talið. Þessi þróun virðist benda til
þess að verð á aflahlutdeildum á
kvótamarkaði hafi ráðist meira af
framboði á lánsfé í bankakerfinu
en raunverulegu verðmæti aflahlut-
deildar.“ (Jón Steinsson, 2010)
Þessar sögulegu staðreyndir
sýna að frá 2003 til 2008 myndað-
ist eignaverðsbóla (e. asset price
bubble) á aflaheimildum. „Þegar
eignaverð hækkar eykst aðgengi
að lánsfé þar sem virði hins undir-
liggjandi veðs hækkar. Hækkandi
eignaverði virðist einnig fylgja til-
hneiging til að vanmeta áhættu
á viðsnúningi eignaverðs og því
skekkt áhættumat og hækkandi
veðhlutföll (e. loan-to-value ratios).
Allt þetta getur síðan fóðrað enn
frekari hækkun eignaverðs sem
kemur af stað vítahring þenslu og
hækkandi eignaverðs sem að lokum
endar með hörðum skelli þegar
eignaverðsbólan springur.“ (SÍ Pen-
ingastefna eftir höft, 2010).
Mat sérfræðinga Rannsókna- og
þróunarmiðstöðvar Háskólans á
Akureyri er að hækkun skulda frá
2003 hafi verið 50-60% vegna kaupa
á aflaheimildum, 20-30% vegna
fjárfestinga í ótengdum rekstri og
afgangurinn, 10-15%, vegna taps
á gjaldeyris- og afleiðuviðskipt-
um. Á sama tíma stóð fjárfesting í
rekstrarfjármunum líkt og skipum,
tækjum og húsum í stað. (Stefán B.
Gunnlaugsson, Ögmundur Knútsson
& Jón Þorvaldur Heiðarsson, 2010)
Ótakmarkað framsal og óbein
veðsetning á aflaheimildum stuðl-
aði þannig að fjármálalegum óstöð-
ugleika og slæmri nýtingu á fjár-
munum í aðdraganda hrunsins.
Hluti af peningastefnu
Sjávarútvegur er undirstöðuat-
vinnugrein á Íslandi. Mikilvægt
er að draga úr núverandi skuld-
setningu og tryggja að aldrei aftur
verði til eignaverðsbóla í greininni.
Lausnin þarf hins ekki að vera boð
og bönn í lögum um fiskveiðistjór-
nun. Seðlabankar hafa í auknum
mæli verið að huga að eignaverðs-
bólum samhliða verðstöðugleika.
Þar duga ekki stýrivextir einir til,
heldur getur verið nauðsynlegt að
taka upp s.k. þjóðhagsvarúðartæki
til að tryggja fjármálalegan stöðug-
leika. Með þeim er horft á samspil
þjóðarbúsins í heild, verðlagningu
áhættu og tengsl fjármálastofnana
og þeirra markaða sem þær starfa
á.
Beiting þjóðarhagsvarúðartækja
kann að leiða til hærri fjármagns-
kostnaðar, en líta megi á það sem
tryggingariðgjald sem þjóðfélagið
greiði til að draga úr líkum á fjár-
málakreppu. Tæki sem mætti inn-
leiða til að takmarka framsal í
stað beins banns væri t.d. einhvers
konar Pigou-skattur á söluand-
virði aflaheimilda. Ef seljandinn
endurfjárfesti ekki söluhagnaðinn
í greininni þyrfti hann að borga
mjög háan skatt. Önnur leið gæti
verið að tengja skatta á fyrirtækin
við þróun verðs á aflaheimildum.
Takmarka mætti veðsetningu með
því að setja þak á veðhlutfall skipa
og miða við kostnað við nýsmíði.
Eða að lán umfram ákveðið viðmið
hefði neikvæð áhrif á eiginfjárhlut-
fall fjármálafyrirtækja og þar með
hvata þeirra til að lána óvarlega til
sjávarútvegsins.
Sjávarútvegur skiptir okkur öll
máli. Við verðum því að vera tilbúin
að ræða efnislega þær ábendingar
sem fram koma til að lokaniðurstað-
an verði til hagsbóta fyrir okkur öll.
Sjávarútvegur og hagfræðin
Sjávarútvegsmál
Eygló
Harðardóttir
þingmaður
Framsóknarflokksins
Stjórnarliðar
virðast ekki ætla
að svara rökum sérfræð-
inganna heldur halla sér
frekar að líffræðilegum
og samfélagslegum rökum
fyrir breytingum á fisk-
veiðistjórnunarkerfinu.
Um þessar mundir eru 60 ár liðin frá því að varnarsamn-
ingur Íslands við Bandaríkin
var undirritaður. Í samræmi við
ákvæði samningsins kom banda-
rískur her hingað til lands og
dvaldi hér á landi til ársins 2006.
Koma hersins á sínum tíma til
Íslands var í kjölfar mikillar ólgu
í öryggismálum í heiminum og
átökum milli austurs (Sovétblokk-
arinnar) og vesturs (samtaka lýð-
ræðisríkja) sem náði hámarki í
Kóreustríðinu árið 1950. Ísland
var stofnaðili NATO árið 1949 og
var koma hersins hingað til lands
tveimur árum síðar byggð á grund-
velli samningsins um NATO.
Koma bandarísks hers til
Íslands 1951 olli hörðum deilum
innanlands og var þjóðin klofin
í afstöðu sinni og dvöl hans ætíð
pólitískt þrætuepli. Árin 1956-
1958 og 1971-1974 sátu ríkisstjórn-
ir á Íslandi sem höfðu á stefnuskrá
sinni að hefja brottflutning banda-
ríska hersins en í bæði skiptin
varð minna um efndir en vonir
stóðu til.
Brotthvarf hersins frá Íslandi
árið 2006 átti sér stað vegna
krafna bandarískra yfirvalda.
Þau töldu veru hersins á Keflavík-
urflugvelli vera tímaskekkju þar
sem engar ógnir stæðu að land-
inu sem réttlættu dvöl hans. Þann
tíma sem herinn dvaldi hér á landi
voru hernaðarleg og efnahagsleg
umsvif hans mikil. Á sínum tíma
námu tekjur af starfsemi hers-
ins um 2% af landsframleiðslu og
ávallt var hér öflug flugsveit.
Með ákvörðun sinni um brott-
flutning hersins gjörbreyttu
bandarísk stjórnvöld inntaki varn-
arsamningsins milli þjóðanna. Nú
hefur samningurinn ekki meiri
þýðingu fyrir Ísland en samning-
urinn um Atlantshafsbandalag-
ið og þá sérstaklega 5. grein þess
samnings, sem fjallar um skyldu
ríkja Atlantshafsbandalagsins til
að koma einu aðildarríki til varnar
sem hefur orðið fyrir árás.
Brotthvarf bandaríska hersins
skildi landið eftir í ákveðnu tóma-
rúmi hvað öryggismál varðar.
Íslensk stjórnvöld hafa brugðist
við með því að gera samninga við
önnur NATO-ríki um loftrýmiseft-
irlit við Ísland og enn fremur gert
samstarfssamninga við Dani og
Norðmenn um samstarf á N-Atl-
antshafi um öryggis- og björgunar-
mál. Að auki höfðu íslensk stjórn-
völd frumkvæði að því að efna til
mikilla umræðna um öryggis- og
varnarmál á N-Atlantshafi meðal
Norðurlandaþjóðanna. Sú umræða
rataði í mikla skýrslu sem kennd
er við Stoltenberg, fyrrverandi
utanríkisráðherra Noregs, þar
sem reifaðar voru ýmsar hliðar
á öryggis-, varnar- og björgunar-
málum á N-Atlantshafi. Í skýrsl-
unni komu fram margar tillögur
sem enn er verið að ræða frekar,
t.d. umsjón Norðurlandaríkja með
loftrýmisgæslu yfir Íslandi og
samstöðuyfirlýsing Norðurlanda-
ríkja í öryggis- og varnarmálum.
Nú hafa íslensk stjórnvöld
ákveðið að sækja um aðild að ESB.
Þó að öryggismál sem slík séu ekki
hluti af aðalstarfsemi ESB tengj-
ast þau starfsemi sambandsins og
geta gefið Íslandi aukið skjól ef af
aðild verður.
Því er ljóst að íslensk stjórn-
völd hafa gripið til margvíslegra
aðgerða til að efla öryggi landsins
út á við vegna brotthvarfs banda-
ríska hersins árið 2006.
Varnarsamningur
í sextíu ár
Varnarmál
Gunnar Alexander
Ólafsson
stjórnmálafræðingur
Landsbankinn fjármagnar
uppbyggingu gagnavers
Við óskum Thor Data Center til hamingju