Faxi - 01.01.1995, Blaðsíða 23

Ávarp skólameístara Hjálmars
Ágætu, fyrverandi nemendur!
Um þessar mundir má segja að líf í náttúrunni
sjálfri liggi að miklu leyti í dvala. Frost og snjór hafa
tekið höndum saman við myrkrið og lagt kalda hönd
sína yfir gróandina og lífríkið. En innan tíðar mætast
Ijós og myrkur í lokahríð sinni og þar mun Ijósið
bera sigur - við l'etum okkur að nýju í áttina til birtu
og sumars. Brátt mun dag lengja fet fyrir fet og fyrr
en varir byrjar náttúran sjálf að láta á sér kræla. Við
lylgjumst spennt með því hvemig líllð kemur undan
vetri. Vatn leysir, blóm kvikna og vonir okkar eru
bundnar við að hvert blóm, hvert dýr og að hver
einstaklingur í lífríkinu nái fullum þroska.
Svipað má segja um ykkur, kæru fyrrverandi
nemendur. Við upphaf skólagöngu ykkar hér má
segja að þið hafið lagst í dvala að sumu leyti - a.m.k.
hvað ykkar nánustu varðar. Hvað hafið þið verið að
gera hér innan veggja? í dag má segja að leysingar
séu að hefjast í ykkar tilveru. Skírteinin bera vott um
;,ð þið koniið þokkalega undan vetri og nú bíðum við
spennt eftir framhaldinu. Þið eruð rétt byrjuð að
bruma. En framundan geta verið sviptingar í veðri,
rétt eins og mannlífinu. Menntun ykkar hér innan
Ve8gja er vörn okkar fyrir lítil blóm gegn kali og
nóthcti. Nú reynir fyrst á hvernig til var sáð, nú
keniur í Ijós hvort þið eruð orðin menntuð. Og
sannarlega mun á margt reyna í þeim fjölbreytileika
sem líftð sjálft er. Og þá gildir að halda í trúna -
vonina.
Og hvað tekur svo við? Líkt og söknuður og gleði
lylla í senn hjörtu okkar er eftir sitjum í kotinu þá
Mást ég jress fullviss að einhver kvíði bærist í
Ut'jóstum ykkar. En það er bara hollt. Kvíðann má
^isla sér til framdráttar svo fremi hann gerist ekki
húsbóndi okkar. Ykkur líður sennilega ekki ólíkt
Nm cr lært hefur að synda og svamlar í sjónum með
kút til öryggis en er í raun fullur ótta við vatnið.
Hvað getur gerst?
Við skulum ekki trega hið liðna. Það kemur aldrei
allur. Nýir kostir standa sérhverju ykkar nú til boða.
Veljið ávallt þann kostinn er best gefst hverju sinni.
Hikið ekki við að halda ótrauð áfram og stefna
óttalaus til móts við hið óþekkta - til móts við óljósa
framtíð.
Tœkifæríð gríptu greitt,
Siftu mun það skapa,
Mrnið skaltu hamra heitt,
hika er sama og að tapa.
Þannig hvetur skáldið Steingrímur Thorsteinsson
samferðarfólk sitt til dáða. Vinnan ykkar hér við
skóla hefur skilað ykkur að þessum krossgötum. í
oial ykkar eiga að hvíla þau úrræði er duga til
1 "nmunnar við framtíðina óræðu og óljósu. Ráð sem
Þci að ylja með vonina góðu að vopni.
Vonin styrkir veikan þrótt,
v°nin kvíða hrindir,
v°nin hverja vökunótt,
v°narljósin kyndir.
Segir góðskáldið Páll Ólafsson og brýnir okkur til
dáða - missum aldrei vonina og bjartsýnina.
Nú eruð þið sem sagt frjáls. Frelsi er eitt
göfugasta hugtak mannkyns. Frelsi er eftirsóknarvert
ástand sem nánast allir drjúpa liöfði fyrir í lotningu.
En líkt og með öll mikilsverð hugtök þá er frelsið
vandmeðfarið. Sumir virðast misskilja merkingu
þess. Sumir halda að frelsi feli í sér takmarkalausa
og óhefta athafnagleði og framkvæmdafár. Frelsi sé
óbeislaður vilji til hvers sem vera skal, óháð
afleiðingum. Sorglegt er að sjá og heyra hvemig
þetta viðkvæma en fallega hugtak hefur þannig verið
mislagt og rangtúlkað. Hin öfgakennda notkun
frelsishugtaksins leiðir okkur út í yfirgang og jafnvel
miskunnarleysi þar sem engum er eirt og engum
hlíft. Óaðskiljanlegur fylgisfiskur frelsisins er
nefnilega ábyrgðin. Frelsi og ábyrgð verða ekki
skilin að fremur en líftð frá lífsandanum. Frelsið er í
raun tæki til að þroska sjálfan sig - gefur
möguleikann á að velja og hafna - og þroskast
þannig við að velja á niilli þess sem rétt er og rangt.
Þannig getur einstaklingurinn notað frelsið til að efla
dómgreind sína og siðferði - svo fremi að hann sé
sjálfum sér meðvitaður um að valinu fylgi full
ábyrgð. Þannig styrkist einstaklingurinn sem
sjálfstæð vera er jafnframt þátttakandi í stærri heild.
Þátttaka hans í hópnum, val hans og ábyrgð, örva
næmi hans og virðingu fyrir grönnum sínum, vinum
og fjölskyldu. Hann verður þá fyrst frjáls að hann
skilur og kann að velja fyrir sig í ljósi hinna. Frelsi
án ábyrgðar slævir gildi þroskans og siðferðisins.
Það elur af sér lausung og hömluleysi þar sem
síngimi og yftrgangur verða ráðandi í stað ábyrgðar,
samkenndar og mannkærleika. Frelsið byggir m.ö.o.
á manngildinu og þeim fallegu hugsunum er það
byggir á. Virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum.
Ágætu nemendur. Standið því vörð um frelsið og
ábyrgðina - vísið á bug hömluleysi og þeirri
þröngsýni er fylgir því - þröngsýni sem eflir síngimi
og dregur úr mannkærleika. Það er skylda okkar -
þannig fylgjum við hjartanu og barninu í okkur
öllum.
Frelsi í skjóli ábyrgðar fylgir líka heilbrigði og
djörfung. Djörfungin til að vera heiðarlegur, til að
vera maður sjálfur. Það þarf nefnilega nokkra
Árnasonar
djörfung til að vera trúr eigin sannfæringu. Á
stundum kann hún að rekast á við tíðarandann og
geta þar orðið harkalegir árekstrar. Tíðarandinn
getur verið afskaplega varasamur förunautur.
Vissulega getur verið freistandi að hrífast með í
ljóma hans. En hann getur líka verið vágestur.
Minna má á að í Persaflóadeilunni og í stríðsrekstri
fyrrum Jugóslavíu hefur bandarískur almenningur,
samkvæmt skoðanakönnunum, svarað því játandi að
beita skuli kjamavopnum til að binda endi á stríð.
Slíkar fréttir hljóta að vekja okkur ugg. Bandarískur
almenningur er hvorki betri né verri en annar
almenningur. En hvað getur þá fengið skynsamt og
hjartahlýtt fólk til að móta svo ógeðfellda stefnu
rúmum 40 árum eftir hörmungarnar í Hírósíma?
Hvergi í heiminum, hvergi í veröldinni er tjölmiðlun
jafn öflug sem þar vestra þannig að þekking og
upplýsing öll ættu að vera með ntikilli reisn. Svo
virðist sanit ekki. Ályktanir, sem draga má af þessum
dæmum, eru m.a. þær að einhvers staðar hefur
ábyrgð og frelsi fjölmiðlunga brugðist nteð þeini
afleiðingum að tíðarandinn verður vágestur og
fjölmiðlun breytist í fár. Manngildið, samkenndin og
virðingin víkja fyrir öðrunt sjónarmiðum.
Þessi santi förunautur, tíðarandinn, birtist líka
okkur hér suður nieð sjó svo sent mörg dæmi sanna
þó í annari ntynd sé. I hinu ísnteygilega veldi
fjölmiðlunar gerist of oft að manngildinu er vikið til
hliðar fyrir skælingi, níði og annarlegum hvötum.
Afleiðingin verður oft harmleg. Þá má ekki
gleyma þætti fjölmiðla í mótun tíðaranda með
áherslum í fréttaflutningi. Neikvæðni og dýrkun
forgengileikans gengur á stundunt úr hófi. Eru
tískustraumar í fatnaði og kroppsdýrkun þau mál er
færa okkur hamingjuna? Hvað má rekja mörg
vandamála okkar til þess mælikvarða er byggir á
dauðum hlutum uinfrant andlega lífsfyllingu? Og þá
spyr ég enn aftur hvort tíðarandinn sé ekki varasamur
förunautur. Um leið og ég minni aftur á frelsið og
ábyrgðina. Frjáls fyrir hverju? Frjáls undan hverju?
Getum við nokkum tíma anað fram í nafni frelsisins
án þess að spyrja um afleiðingar á gjörðum okkar.
Því segi ég við ykkur, kæri aðall: Varðveitið
manngildið - styrkið barnið í ykkur og hafið
djörfungina til að takast á við hégómann - bjóðið
reisn tíðarandanum birginn. Ykkur er styrkur að
sjálfsstjórn. í mótlæti skuluö þið freinur leita til
ykkar sjálfra fremur en halla ykkur að mislyndum
tíðarandanum. Spyrjið ávallt hvaða mannkostum
megi tefla fram gegn mótlætinu. Svarið ftnnið þið í
baminu sem okkur hefur vonandi tekist að rækta
nteð ykkur hér innan veggja. Hver sent námsbraut
ykkar er þá lítum við svo á að veganestið hið besta sé
sú merking er hér hefur verið lýst: Djörfungin,
kjarkurinn, frelsið og ábyrgðin til að vera trúr
sjálfum sér í sátt og virðingu samferðafólks - m.ö.o.
að byggja á manngildinu. Megið þið fara héðan
ríkari af því en þegar skólagangan liófst. Þá
þykjumst við þess fullviss að hið litla blóm muni
blómstra í vindum vonar og framtíðar. Hafið þökk
fyrir samveruna. Megi gæfan ávallt fylgja ykkur.
FAXI 23