Morgunblaðið - 14.03.2011, Side 28

28 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 14. MARS 2011
Hjördís Stefánsdóttir
hjordst@hi.is
Psycho segir af einkaritaranum Marion
Crane (Janet Leigh) sem felur sig á af-
skekktu vegamóteli eftir að hafa stolið fúlgu
fjár frá vinnuveitanda sínum. Móteleigand-
inn Norman Bates (Anthony Perkins) er
ekki allur þar sem hann er séður og sam-
fundir þeirra Marion hafa voveiflegar afleið-
ingar.
Myndin var frumsýnd árið 1960 en á þeim
tíma fór að bera á nýju og myrkara raunsæi
í Hollywood. Um svipað leyti slaknaði á
þeirri ægilega afturhaldssömu ritskoðun
sem bandarískar kvikmyndir þurftu að sæta
fyrir almennar sýningar. Segja má að
Psycho gangi alla leið inn í hið myrka
raunsæi með frjálslyndari efnistökum og
marki þar með skýr þáttaskil í sögunni.
Brotið er blað strax í upphafsatriði mynd-
arinnar þar sem hin ólofaða Marion sængar
með elskhuga og striplast um á nærklæðum
en slíkt hispursleysi fór vel yfir velsæm-
ismörk þess tíma. Geðþekki morðinginn
Norman sem þjakaður er af sjúklegri móð-
urást og bregður sér í kvenmannsklæði var
sömuleiðis langtum kynlegri kvistur en
hafði áður sést í kvikmyndum. Marion sést
einnig sturta niður í klósett pappírum sem
sannað gætu sekt hennar, en fram til þessa
hafði klósetti aldrei brugðið fyrir á hvíta
tjaldinu. Þessi atriði áttu þó ekki aðeins að
stuða áhorfendur því að þau gegna lyk-
ilhlutverkum í frásögninni. Hringiðan í kló-
settskálinni er einnig myndrænn fyrirboði
hins fræga sturtuatriðis þar sem blóðugt of-
beldi og sálfræðilegur óhugnaður ruddi sér
af fullum krafti leið inn í meginstraumsk-
vikmyndir.
Hin magnaða sturtusena
Spenna myndarinnar nær hámarki þegar
Marion er myrt í sturtusenunni. Atriðið er
eitt hið frægasta í kvikmyndasögunni en
það er 3 mínútur að lengd, skartar 55 klipp-
ingum og er kvikmyndað frá 77 ólíkum
sjónarhornum. Flest skotin sýna myndefnið
í nærmynd þar sem afmörkuðum líkams-
hlutum bregður fyrir, ásamt niðurfalli og
sturtuhaus. Notast er við aðeins víðara
sjónarhorn í upphafi og enda atriðisins sem
gefur áhorfendum betri tilfinningu fyrir
rýminu og rammar morðið inn.
Samspyrðing þessara nærmynda, tíðar
klippingar og sífelld breyting á sjónarhorni
hefur ágeng áhrif á áhorfendur. Þeir verða
fyrir árás líkt og Marion. Atriðið er svo
listilega útfært að áhorfendur telja sig enn
fremur hafa séð meira en rann þeim fyrir
sjónir. Andliti morðingjans bregður til
dæmis aldrei fyrir en áhorfendur sannfær-
ast um sekt móður Normans. Minna sést í
nakinn líkama leikkonunnar en margan
skyldi gruna og hnífur morðingjans sést að-
eins snerta hold einu sinni þótt taktbundin
klippingin og hljóðsetning gefi annað til
kynna. Hljóðsetningin magnar upp
spennuna og áhorfendur geta ekki skorast
undan henni með því að líta undan. Ískrandi
og hvellt fiðluvælið er skerandi í goðsagna-
kenndri útsetningu Bernards Hermans.
Stjarnan drepin
Áhorfendur hafa í gegnum tíðina lært að
samsama sig við kvikmyndastjörnur og ætl-
ast því til þess að þær lifi raunir af allt til
enda. Hitchcock skýtur þeim skelk í bringu
í Psycho og leiðir skærustu stjörnuna, Ja-
net Leigh, til slátrunar þegar myndin er
innan við hálfnuð. Þar með gaf hann feigð-
inni lausan taum í frásagnarkvikmyndum og
síðan þá hefur engin persóna verið óhult.
Móðir Normans er sömuleiðis veigamikil
persóna og ógnandi drifkraftur en henni
bregður ekki mikið fyrir. Ráðgáta frásagn-
arinnar hverfist um meinta sekt hennar og
hulduferðirnar auka spennuna. Áhorfendur
vita heldur ekki hvar þeir hafa Norman,
sem virðist ýmist geðþekkur eða aumk-
unarverður. Þeir leggjast á gægjur með
honum og samsama sig alfarið sjónarhorni
hans eftir sviplegan dauða Marion.
Raðmorðingja-arfleifðin
Segja má að Psycho sé fyrsta slæging-
arhrollvekjan þar sem hún hverfist um ráð-
gátumorð með óvæntum endi, geðveikan
morðingja sem drepur sjálfstæða, fagra og
kynferðislega virka konu með eggvopni og
skartar kvikmyndatöku og tónlist sem gera
atlögu að áhorfendum.
Hún er einnig fyrsta hrollvekjan þar sem
skrímslið er ekki yfirnáttúrulegt heldur
afar mannlegt og upp að vissu marki við-
kunnanlegt. Persóna Normans byggist á
raunverulegum raðmorðingja, Ed Gain,
sem síðar varð fyrirmyndin að morðingj-
unum í The Silence of the Lambs og The
Texas Chainsaw Massacre. Minning hans
er því orðin ódauðleg en síðan Norman
mundaði kutann hafa raðmorðingjar ver-
ið afar vinsæl viðfangsefni sem sífellt
virðast getað heillað og hrellt vammlausa
áhorfendur. Áhorfendur vilja vita hvað
knýr slíka ódæðismenn og því er gjarnan
rýnt með sálgreiningu í uppvöxt, erfðir
og áföll sem mótað hafa atferli morðingj-
anna. Ekki er dregin dul á að hættur
heimsins leynast víða og váin sem steðj-
ar að gerir iðulega ekki boð á undan sér.
Þrátt fyrir að flestir hafi séð Psycho
og viti nákvæmlega hvað gerist, hvar og
hvenær, heldur myndin áfram að tæla og
trylla. Hún er orðin klassískt meist-
araverk og líkast til flykkjast kvik-
myndaáhugamenn í Háskólabíó í kvöld
þar sem myndin verður sýnd í stóra
salnum.
Síðan Psycho var frumsýnd nægir það
ekki áhorfendum að óþokkinn sé aðeins
skúrkur eða skrímsli sem auðvelt er að
hata. Þeir vilja skilja hann og vita hvað
það er sem drífur hann til ódáða.
Spenna Hljóðin sem heyrast þegar Marion er rist á hol eru átakanleg en þau voru útfærð með því að stinga hnífi ítrekað í safaríka melónu. Þessi
hljóð og tónlistin vekja meiri óhugnað en myndefnið eitt gefur tilefni til.
Ögrandi ágengni Psycho
stenst tímans tönn
 Ein þekktasta kvikmynd Alfreds Hitchcocks, Psycho, verður sýnd í Mánudagsbíói Háskóla Íslands og Háskólabíós í kvöld
 Myndin olli straumhvörfum í Hollywood og er fyrir margt löngu orðin ein sú ástsælasta í kvikmyndasögunni
Arfleifðin Síðan Psycho var frumsýnd nægir það ekki áhorfendum að óþokkinn sé aðeins
skúrkur eða skrímsli sem auðvelt er að hata. Þeir vilja skilja hann og vita hvað það er sem dríf-
ur hann til ódáða.
Stjarnan drepin Hitchcock virti frásagn-
arlögmál að vettugi og leiddi stjörnu myndar
sinnar, Janet Leigh, til slátrunar áður en
myndin var hálfnuð.
Hitchcock er frægur fyrir markaðs-
kænsku sína og færni í að byggja upp
kynngimagnaða eftirvæntingu áhorfenda.
Hann sló ekki slöku við þegar kom að
Psycho og lagði sig í líma við að sjá til
þess að söguþráður myndarinnar kæmi
áhorfendum verulega á óvart. Hann
keypti til dæmis réttinn að skáldsögunni
sem myndin er byggð á og reyndi að
kaupa öll eintök sem voru í umferð af
markaðnum. Hann gerði einnig sjón-
varpsauglýsingu þar sem hann kitlar for-
vitni áhorfenda með því að leiða þá um
húsakynni Normans og ýja með leik-
rænum tilburðum að voðaverkunum sem
þar fara fram. Hitchcock bannaði allar
forsýningar á myndinni og setti upp aug-
lýsingaskilti í anddyri hvers sýning-
arhúss þar sem tekið var fram að engum
yrði hleypt inn í sýningarsalina eftir að
sýning hæfist. Áhorfendur yrðu að sjá
myndina frá upphafi til enda til að fara
ekki á mis við neitt og svo var heitið á
þagmælsku þeirra um framvinduna svo
upplifun seinni áhorfenda myndi ekki
spillast.
Markaðskænska
Hitchcocks
KYNNGIMÖGNUÐ EFTIRVÆNTING