Morgunblaðið - 23.02.2012, Blaðsíða 20

20
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 23. FEBRÚAR 2012
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
DómarHæsta-réttar kalla
á mismikla athygli.
Þeir, sem að efni til
fjalla um atvik sem
æsifréttamenn láta
helst til sín taka,
lúta sérstökum lögmálum. Og
svo eru það stóru málin sem
tengjast bönkum og fjármála-
lífi. Þar eru einatt stórar upp-
hæðir á ferðinni, en það ræður
þó ekki öllu um athyglina. Hún
verður eðlilega mest þegar nið-
urstaða réttarins snertir hags-
muni margra venjulegra borg-
ara og getur jafnvel ráðið miklu
um hvort þeir haldist efnahags-
lega á floti og sjái til lands, þótt
enn sé drjúgt í fast.
Umræðan um dóma Hæsta-
réttar snýst nær alfarið um það
álit dómsins sem meirihluti
hans styður hverju sinni. Það
er fullkomlega eðlilegt. Þeim
megin liggur hin formlega nið-
urstaða, hið eina sem ræður því
hvernig með ágreiningsmálin
verður farið eftir birtingu
dómsins. Málsaðilar, stefn-
endur og stefndu hljóta því að
sökkva sér ofan í niðurstöðu
meirihlutans, þegar þeir meta
hverjar afleiðingar dómsins
verða fyrir sig. Og það gera
miklu fleiri en beinir aðilar
máls, því dómurinn getur
stundum skipt miklu fyrir fjár-
hagslega stöðu fjölda manna,
heimila og fyrirtækja, sé for-
dæmisgildi hans ótvírætt og
augljóst.
Lögfræðingar og aðrir slíkir
áhugamenn skoða á hinn bóg-
inn sératkvæðin einnig vel, því
sagan sýnir að vönduð og vel
rökstudd sératkvæði í Hæsta-
rétti með sterkum lög-
fræðilegum þankagangi geta
með tíð og tíma haft áhrif á
réttarþróunina, þótt hin form-
legu fordæmisáhrif í bráð verði
auðvitað aðeins sótt í nið-
urstöðu meirihlutans.
Áhugamenn um úrlausnir
Hæstaréttar Íslands, sér-
staklega þeir sem byggja á
nokkurri lögfræðilegri þekk-
ingu og þjálfun velta einatt fyr-
ir sér hvort tiltekin niðurstaða
Hæstaréttar sé rétt eða röng
að þeirra mati. Slíkar vanga-
veltur skipta litlu fyrir aðra og
þýða ekki að það svo mikið sem
flögri að viðkomandi að ekki
beri að virða niðurstöðuna í
hvívetna.
Lögfræðijöfur benti eitt sinn
á, sjálfsagt bæði í gamni og al-
vöru, að hvergi væri tekið fram
í skrifuðum lagatexta að lög-
gjafinn ætlaðist til þess að
Hæstiréttur kvæði jafnan upp
lögfræðilega rétta dóma. Því
væri léttvægt þótt einhver
héldi því fram að tilteknir dóm-
ar réttarins væru efnislega
rangir. Og oft hafa
menn talið að
Mannréttinda-
dómur Evrópu hafi
„sannað“ slíka nið-
urstöðu. En það er
þó fjarri því að
vera rétt því engin
trygging er fyrir því að slíkir
dómar séu „réttari“ en dómar
Hæstaréttar Íslands. Engu að
síður er enn almennt horft á
dóma Mannréttindadómstóls-
ins þeim augum að falli þeir
öndvert niðurstöðu Hæsta-
réttar felist í því verulegt áfall
fyrir réttinn.
En þar sem ekki er þannig
hægt að gera þá fortakslausu
kröfu um að æðsti réttur lands-
ins, sjálfur Hæstiréttur, kveði
jafnan upp dóm sem ekki megi
efast um að sé réttur, hvaða
kröfu má þó að lágmarki gera
til hans. Auðvitað þá að sérhver
dómari geri sitt besta og stand-
ist ágang og þrýsting fjölmiðla
og ærubrjótandi blogghópa,
sem reyna að knýja á um til-
tekna niðurstöðu. Með öðrum
orðum að Hæstiréttur verði
aldrei staðinn að því að hleypi-
dómar og utanaðkomandi há-
vaði villi honum sýn. Ekki er
frítt við að stundum flögri það
að mönnum, með réttu en þó
vonandi oftast röngu, að ekki sé
öruggt að slíks hafi ekki gætt.
En ef samkvæmt fram-
ansögðu er ekki hægt að gera
þá óskilyrtu og fortakslausu
kröfu að Hæstiréttur kveði upp
hinn eina sanna dóm, þótt hon-
um sé örugglega skylt að leit-
ast við að gera það, hvaða kröfu
má þá gera? Hinn gamli jöfur,
sem áður var nefndur til sög-
unnar, sagði að þegar Hæsta-
rétti tækist best upp hefði hon-
um lánast að láta niðurstöðu
sína verða endi allra deilna, og
að auki gert það með galla-
litlum forsendum.
Í hinum nýja dómi Hæsta-
réttar um vaxtaauka vegna nið-
urfallinnar gengisbindingar
virðist ekki hafa svo vel tekist
til, enda málið vissulega snúið.
Dómurinn sýnist þvert á móti
hafa vakið upp fleiri spurn-
ingar og deiluefni en hann
leysti úr. Hann virðist raunar
enda eina afmarkaða deilu, en
með rökstuðningi sínum og fyr-
irvörum fleyta fjölda spurninga
og óljósra álitaefna af stað. Til
þess hefur hann væntanlega
ekki viljað stofna. Þá hafa að
auki vaknað upp mjög áleitnar
spurningar, um hvort í einu og
sama dómsmálinu geti afstaða
til vanhæfis einstakra dóm-
enda, sem allt virðist af sömu
rót og sama toga, verið metið
og meðhöndlað eftir hent-
ugleikum hvers og eins, þannig
að eitt stangist á annars horn.
Hvernig má það gerast?
Í því mikla umróti
sem nú gengur yfir
gegna dómstólar
ábyrgðarmiklu
hlutverki}
Dómur vekur
spurningar
R
íkisstjórn Íslands hangir saman á
þrjóskunni einni. Það má reynd-
ar stundum komast óvenjulangt
á þrjósku, eins og þeir vita
mætavel sem hafa beitt henni
fyrir sig, en þegar hún er eina vopnið í erfiðri
baráttu þá er einungis spurning um tíma hve-
nær ósigur er orðinn að óumflýjanlegri stað-
reynd. Vinstri stjórnin getur reynt að þrauka
fram að kosningum á næsta ári, en þeir sem
hafa sæmilegt jarðsamband vita að líf hennar
er að fjara út. Ráðherrar ríkisstjórnarinnar,
þótt þrjóskir séu, geta ekki verið svo
óraunsæir að ætla að þjóðin muni klappa þá
upp. Ljóst er að þjóðin mun leita á önnur mið,
og þar er sannarlega ýmislegt í boði.
Ný framboð spretta upp eins og gorkúlur
og lofa öllu fögru. Okkur er sagt að við eigum
skilyrðislausan rétt á niðurfellingu skulda og afnámi
verðtryggingar, auk alls kyns leiðréttinga á þeim kostn-
aði sem við þurfum að bera vegna þess að við neyddumst
til að taka lán til að kaupa okkur húsnæði. Hver vill ekki
losna við kostnað og vexti? Þannig að í fljótu bragði
mætti ætla að fram á svið væru komin draumframboð
allra þeirra sem andvarpa um hver mánaðamót vegna
þess að þeir þurfa að borga reikningana sína.
Ríkisstjórnin var á sínum tíma bæði sein og treg til að
taka á skuldavanda heimilanna. Aðgerðir hennar hafa
verið máttlausar og tilviljanakenndar og einkennst af
áberandi ráðleysi. Ráðherrar segja eitt í dag og annað á
morgun og þjóðin finnur að þeim er ekki
treystandi. Einn daginn er svigrúm til að-
gerða varðandi skuldavanda heimila. Næsta
dag fyrirfinnst ekkert svigrúm. Ráðherrar
tala út og suður, í eilífri mótsögn við sjálfa
sig.
Ríkisstjórnin hefur verið staðin svo oft að
ósannindum að það er ekki nokkur leið fyrir
landsmenn að treysta henni. Um leið skapast
nægt rými fyrir nýja stjórnmálaflokka sem
mæta galvaskir með ævintýraleg yfirboð:
„Skuldaniðurfellingu á línuna!“ „Afnemum
verðtryggingu hið snarasta!“ „Niður með hið
fyrirlitlega auðmagn!“ Auðvitað er garg af
þessu tagi einungis lýðskrum sem ætti að
vera auðvelt að sjá í gegnum. En ríkisstjórnin
bauð upp á þessi óp. Hún var sein og sinnu-
laus, ráðalaus og dómgreindarlaus, og gerði
hluti með hangandi hendi, loksins þegar hún nennti á
annað borð að gera eitthvað. Dugandi ríkisstjórn sem
hefði haft til að bera skerpu og skynsemi hefði strax hug-
að að velferð þegnanna og sent þeim skýr og rétt skila-
boð um hvað væri hægt að gera og hvað væri óraunsætt
og óskynsamlegt. Hún hefði ekki látið hæstarétt fella yf-
ir sér áfellisdóma. Nú trúir vart nokkur maður orði af því
sem ráðherrar ríkisstjórnarinnar segja.
Með sauðshætti hefur ríkisstjórnin svo vakið upp ótal
lýðskrumara sem vilja komast á þing, og telja ekki eftir
sér að lofa þjóðinni skuldlausu lífi, bara ef hún merki við
réttan bókstaf í næstu kosningum. kolbrun@mbl.is
Kolbrún
Bergþórsdóttir
Pistill
Skuldlaust líf eftir kosningar
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjórar:
Davíð Oddsson Haraldur Johannessen
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Útgefandi:
Óskar Magnússon
BAKSVIÐ
Hólmfríður Gísladóttir
holmfridur@mbl.is
Þ
að er ekki nóg að tækifær-
in séu til, einstakling-
urinn þarf að hafa hvata
til þess að sjá þá mögu-
leika sem hann hefur á að
nýta sér þau,“ segir dr. Sigrún Júl-
íusdóttir, prófessor í félagsráðgjöf og
formaður stjórnar RBF, Rannsókn-
arstofnunnar í barna- og fjölskyldu-
vernd við félagsráðgjafadeild Há-
skóla Íslands. Rannsóknarstofnunin
stendur í dag fyrir málþingi í sam-
starfi við Lionshreyfinguna á Íslandi,
undir yfirskriftinni „Framtíð barna:
Forvarnir 1, 2 og 3!,“ en þar verður
fjallað um ýmis málefni er varða börn
og fjölskylduvernd, m.a. það sem Sig-
rún hefur kosið að kalla „óham-
ingjugildruna“.
„Í hverju velferðarsamfélagi, sama
hversu vel það er statt, eru ákveðnir
hópar barna sem eiga undir högg að
sækja og eru í áhættuhópum,“ út-
skýrir Sigrún. „Þau fæðast inn í að-
stæður þar sem foreldrar þeirra hafa
ekki bolmagn eða getu til að veita
þeim stuðning og efla þau og þau
standast ekki samkeppnina í skól-
anum, eru með bjagaða sjálfsmynd
og liggja þar af leiðandi vel við
höggi,“ segir hún.
Ekki teknir út fyrir hópinn
Sigrún mun á málþinginu kynna
verkefnið Læsi á lífið en það miðar að
því að ná til þessara barna og ung-
menna, t.d. með fræðslu og samtals-
hópum. „Oft eru þetta einstaklingar
sem búa yfir seiglu og hafa styrk sem
þó hefur ekki tekist að leysa úr læð-
ingi. En með tiltölulega litlu átaki; að
það sé einhver sem trúir á þau, að
þeim bjóðist þátttaka í verkefnum,
fræðslu eða annarri virkni, þá vaknar
þessi kraftur í þeim,“ segir Sigrún. Ef
ekkert sé að gert sé hins vegar hætt
við því að þau samsami sig við og erfi
félagslegar aðstæður foreldra sinna.
Sigrún segir mikilvægt að í þessari
vinnu séu þessir einstaklingar ekki
teknir út fyrir hópinn. „Þvert á móti
förum við út með almenna fræðslu
eða verkefni og vekjum þau þannig til
meðvitundar. Þá kannski vaknar
áhugi og þau verða sýnileg,“ segir
hún. Þessi nálgun gangi út á að unnið
sé út frá styrk einstaklingsins en ekki
veikleikum. „Og það er alltaf betra en
að setja merkimiða á fólk fyrirfram
þannig að það skilgreini sig út frá ein-
hverjum sjúkdómi eða vangetu,“ seg-
ir hún.
Sem dæmi um fræðslu eða verk-
efni sem geta hjálpað ungmennum að
verða „læs á lífið“ nefnir Sigrún fjöl-
skyldufræðslu í framhaldsskólum,
þar sem ungu fólki er kennt hvað felst
í því að stofna fjölskyldu, verða for-
eldri og axla ábyrgð. Hún leggur
áherslu á að í þessari vinnu sé sam-
vinna lykilatriði, sérstaklega þegar
margir aðilar koma að málefnum eins
einstaklings en þetta sé nokkuð sem
rík áhersla sé lögð á í námi í fé-
lagsráðgjöf, bæði hvað varðar þver-
faglegt samstarf en einnig samstarf
milli ólíkra kerfa og stofnana.
Samvinna lykilatriði
„Svokölluð samsmíð er sú hug-
myndafræði sem er nú ráðandi í allri
velferðarþjónustu en hún gengur út á
að fagfólk komi saman úr ólíkum átt-
um og stilli saman strengi sína varð-
andi málefni einstaklingsins. Þetta er
lýðræðisleg nálgun og í staðinn fyrir
að einhver einn taki ákvörðun fyrir
Jón Jónsson þá er hann hafður með í
vinnunni, efnt er til samstarfsfunda
og byggt upp prógramm þannig að
hann fái stuðning úr mörgum áttum.
Þetta tekur meiri tíma og kostar
meiri peninga en við teljum að þessi
leið skili meiri ánægju og árangri,“
segir Sigrún.
Málþingið er haldið í Öskju í Há-
skóla Íslands og hefst kl. 16.30.
Börn og unglingar í
„óhamingjugildru“
Morgunblaðið/Skapti Hallgrímsson
Möguleikar Öll ungmenni þurfa að fá tækifæri til þess að blómstra.
9.233
tilkynningar bárust til barnavernd-
arnefnda árið 2010, flestar vegna
vanrækslu varðandi umsjón og
eftirlit eða 26,1%.
12,6%
barna yngri en 18 ára bjuggu á
heimilum undir lágtekjuviðmiði árið
2010.
102
ungmenni undir 18 ára aldri lögðust
inn á Vog vegna vímuefnavanda árið
2010.
80.682
var fjöldi Íslendinga undir 18 ára aldri
árið 2010.
‹ UNGA FÓLKIÐ ›
»