Morgunblaðið - 05.06.2012, Blaðsíða 19

19
MORGUNBLAÐIÐ ÞRIÐJUDAGUR 5. JÚNÍ 2012
Vatnaleikur Unga fólkið er duglegt við að nota góða veðrið til að skemmta sér og í gær voru nokkrir krakkar að leika sér á hjólum við Hvaleyrarvatn og sumir létu vaða á hjólunum út í vatn.
Ómar
Sum lög eldast
hraðar en önnur. Ár-
ið 2003 setti Alþingi
ný barnalög en að-
eins fimm árum síðar
hófst endurskoðun
laganna sem nú sér
fyrir endann á. Tím-
arnir hafa kallað á
breytingar. Réttindi
barna hafa verið sett
í forgrunn, a.m.k. í
umræðu, en ekki
endilega alltaf í framkvæmd.
Ein stærsta áskorun sem lög-
gjafi, framkvæmdavald og dóms-
vald standa frammi fyrir í þessum
efnum er staða barna við skilnað
eða sambúðarslit foreldra, þegar
foreldrar deila. Blessunarlega er
það undantekning fremur en
regla. Langflestir foreldrar ná
samkomulagi um forsjá, um-
gengni og lögheimilisskráningu,
stundum með aðstoð sérfræði-
ráðgjafar á vegum sýslumanna
eða annarra, stundum án slíkrar
ráðgjafar.
Með því frumvarpi sem nú ligg-
ur fyrir Alþingi og bíður þriðju
umræðu og afgreiðslu er gert ráð
fyrir að stórauka sáttameðferð á
vegum hins opinbera fyrir for-
eldra sem deila um forsjá og um-
gengni og gera hana að beinni
skyldu áður en ráðist er í málaferli
eða úrskurða krafist. Með þessum
hætti geta fagaðilar aðstoðað for-
eldra við að ná sátt, enda er sátt
foreldra barni ávallt fyrir bestu.
Með breytingum sem frum-
varpið kveður á um er einnig lögð
ríkari skylda á herðar hins opin-
bera að líta til þess við ákvarðanir
hvort barn eða einhver á heimili
barns hafi orðið eða kunni að
verða fyrir ofbeldi. Þetta er ekki
úr lausu lofti gripið. Í framkvæmd
hefur börnum stundum verið
komið fyrir hjá ofbeldisfullu for-
eldri án nokkurs eftirlits, á þeirri
forsendu að foreldrið hafi ekki að
því er vitað er beitt barnið ofbeldi,
þótt vitað sé um ofbeldi gagnvart
öðru fjölskyldufólki! Þessi breyt-
ing leiðir vonandi til farsælli og
skjótvirkari ákvarðana í erfiðum
forsjárdeilum sem má rekja til
heimilisofbeldis.
Lögregla geti náð í börn
Alþingi hefur að frumkvæði vel-
ferðarnefndar gert veigamiklar
breytingar á frumvarpinu frá því
sem var þegar ég lagði það fram.
Þannig hefur Alþingi
ákveðið að heimila
eigi dómurum að
dæma sameiginlega
forsjá og að ekki sé
ástæða til að fella
heimild til aðfarar úr
barnalögum, þ.e. að
hægt sé að senda
lögreglu inn á heimili
barns til að koma á
ákvarðaðri um-
gengni við foreldri
sem ekki hefur notið
hennar. Sjálfum hef-
ur mér alla tíð fund-
ist óréttlætanleg með öllu að taka
barn út af heimili með lög-
regluvaldi af þessu tilefni. En
meginástæða þess að ég gerði að
tillögu minni að taka þessa heim-
ild úr lögum var sú að mannrétt-
indasamtök og samtök um réttindi
barna höfðu gert alvarlega at-
hugasemd við þessa heimild og
framkvæmd hennar. Íslensk
stjórnvöld þurftu að svara fyrir
þetta á vettvangi barnarétt-
arnefndar Sameinuðu þjóðanna í
fyrirtöku á barnasáttmálanum og
áréttað var að gæta ætti í hvívetna
að hagsmunum barna. Þá vaknar
sú spurning: Getur það einhvern
tímann verið barni fyrir bestu að
það sé tekið út af heimili sínu með
lögregluvaldi?
Svar Alþingis er já. Svar mitt er
nei. Ég tel að þvingunarráðstöf-
unum sé hægt að beina gegn for-
eldrum en aldrei gegn barni. Í
barnaverndarlögum eru þó eftir
sem áður heimildir til aðgerða til
verndar börnum, verði þau fyrir
ofbeldi eða vanrækslu á heimilum
sínum. Slíkar aðgerðir tel ég rétt-
lætanlegar.
Varnaðarorð um
dómaraheimild
Ástæða þess að ég lagði ekki til
að farin yrði sú leið að heimila
dómurum að dæma sameiginlega
forsjá er sú að ég taldi rétt að láta
reyna á hina stórauknu sátta-
meðferð sem boðuð er í frumvarp-
inu. Hvers vegna? Jú, vegna þess
að sátt er betri en þvingun.
Staðreyndin er sú að afar fá
forsjárdeilumál enda fyrir dómi. Í
flestum þeirra næst sátt á ein-
hverju stigi. Sameiginleg forsjá á
að sjálfsögðu að vera megin-
reglan. Barn á að geta notið
beggja foreldra sinna og bæði for-
eldri eiga að geta notið barna
sinna. En sameiginleg forsjá
krefst ríkrar samvinnu, sem má
spyrja hvort geti yfirleitt átt sér
stað ef deilur foreldra eru svo hat-
rammar að á endanum þurfi dóm-
ari að taka ákvörðun um forsjá
barns. Hættan er sú að dómstólar
hér á landi falli í sömu gryfju og
dæmi sýna annars staðar frá og
dæmi sameiginlega forsjá í málum
þar sem góð samvinna er ólíkleg.
Við þessu hef ég varað og vona
sannarlega að þau varnaðarorð
nái eyrum sem flestra nú þegar
Alþingi er í þann mun að heimila
dómurum að dæma sameiginlega
forsjá.
Hann er góður pabbi
Samkvæmt rannsókn sem gerð
var í Danmörku í kjölfar setningar
laga, sem heimila dómara að
dæma sameiginlega forsjá, hafa
um 28% foreldra, sem hafa verið
dæmd til að fara saman með
forsjá barns síns, alls ekkert sam-
band sín á milli og 43% þeirra
ræða ekki saman um málefni sem
tengjast daglegum foreldra-
skyldum – sem hlýtur að vekja
spurningar um líðan barns í slíkri
stöðu.
Sú sáttmeðferð sem teflt hefur
verið fram sem valkosti við dóm-
stólaleiðina er hins vegar að mín-
um dómi, raunverulegt úrræði til
bóta. Það á að forðast það sem
heitan eldinn að barn verði sett í
þá stöðu að lögmenn hvors for-
eldris um sig keppist við að finna
veika bletti á hinu. Sátta-
meðferðin byggir á því gagn-
stæða, að finna jákvæðan grunn
til að byggja á.
Einhvern tímann var mér sagt
frá foreldrum í öðru landi sem
deildu um forsjá yfir barni sínu og
höfðu fundið hvort öðru allt til for-
áttu frammi fyrir dómara. Síðan
voru þau spurð hvort í sínu lagi
hvort þau gætu sagt eitthvað já-
kvætt um hitt. Faðirinn sagði eftir
nokkra umhugsun að hann gæti
sagt það jákvætt um barnsmóður
sína að hún væri góð móðir. Og
þegar móðirin var spurð svaraði
hún: „Jú, hann er góður pabbi.“
Eftir Ögmund
Jónasson »… mannréttinda-
samtök og samtök
um réttindi barna
höfðu gert alvarlega
athugasemd við þessa
heimild og fram-
kvæmd hennar.
Ögmundur
Jónasson
Höfundur er innanríkisráðherra.
Sátt er betri en þvingun
Margt er fróðlegt í
nýju frumvarpi mennta-
og menningarmálaráð-
herra um fornleifar sem
komið er hálfa leið í gegn-
um þingið. Sem dæmi má
nefna kvaðir um tilkynn-
ingaskyldu vísinda-
manna. Ekki dugar að
fornleifafræðingar sæki
sí og æ um rannsókn-
arleyfi vegna uppgraftar
á minjum, afhendi rann-
sóknargögn sín og sæti eftirliti á meðan
á uppgrefti stendur. Nú skal þeim gert
að tilkynna yfirvöldum um allar sínar
rannsóknir hvaða nafni sem þær nefn-
ast. Er þessi harka ríkisvaldsins rétt-
lætt með þeim rökum að eftirlit sem
þetta auðveldi stjórnvöldum að öðlast
yfirsýn á vettvangi fornleifafræði. Yf-
irsýnin sé jafnframt forsenda þess að
stuðla megi að varðveislu menningar-
arfsins.
Yfirsýn eða yfirsjón
Það er ánægjuleg stefnubreyting að
stjórnvöld minjamála vilji öðlast heild-
arsýn yfir störf fornleifafræðinga. Þó er
skrýtið að gera ráð fyrir að yfirsýn verði
ekki fengin nema með lagaboðum. Að
því leyti er frumvarpið merkileg heimild
um skilning embættismanna á eðli þekk-
ingarleitar. Hingað til hafa þeir sem leit-
ast við að öðlast yfirsýn yfir tiltekin mál-
efni getað bjargað sér, t.d. með því að
mæta á ráðstefnur, lesa fagrit og jafnvel
skrifast á í vinsemd við sérfróða ein-
staklinga.
Samkvæmt nýja frumvarpinu ber
mér m.a. að tilkynna ef ég skrepp upp í
sveit og slæ málbandi á þúst sem gæti
mögulega verið dys eða tóft, eða sit
heima og geri bókfræðilega rannsókn á
áhrifum stalinisma á norræna forn-
leifafræði. Ef ég tek sýni, ber mér að
skila því, jafnvel eftir að það hefur verið
lagt í sýrubað, skotið með innrauðum
leysigeislum, leyst upp í frumeindir og
varnalega eytt. Þetta er löggjöf sem býr
til nýjan og spennandi
tilvistarspekilegan vanda.
Enn sem stendur hefur ekki komið
fram að ráðuneytið hafi áform um að
auka miðstýringu á öðrum vís-
indasviðum. Ef heldur sem horfir mega
fleiri stéttir eiga von á samsvarandi að-
gerðum. Þarf ráðuneytið ekki yfirsýn yf-
ir fornsagnarannsóknir? Í þeim fræðum
ganga margir lausir og stunda allskonar
rannsóknir, en fornritin eru jú mik-
ilvægur hluti menningararfsins. Hvað
um þá vísindamenn er stunda rann-
sóknir sem varða enn alvarlegri málefni,
t.d. öryggi og heilsu almennings? Er
ekki rétt að skikka jarðeðl-
isfræðinga með lögum til að
gera grein fyrir sér þegar
þeir eru að rannsaka jök-
ulhlaup og aðrar hamfarir?
Þarf ekki að herða eftirlit
með rannsóknarstarfi
sjálfseignarstofnunarinnar
Hjartavernd? Nú svo eru
stjórnmálafræðingar, eftir-
litslaust og sjálfstætt starf-
andi við Reykjavík-
urakademíuna, að rannsaka
hegðun þeirra sem stjórna
efnahags- og velferð-
armálum þjóðarinnar. Hver
hefur yfirsýn yfir störf guðfræðinganna
eða þeirra sem leita að lífi á öðrum
hnöttum?
Lög til gagns
Í frumvarpi ráðherra eru um 20 atriði
sem sérfræðingar hafa lengi reynt að fá
ráðuneytið til að breyta eða bara sleppa.
Það er óþarfi að semja lög sem draga
kraftinn úr kortlagningu fornleifa um
landið, eða veikja faglega stöðu forn-
leifasjóðs. Tregðulögmál innan ráðu-
neyta er verðugt rannsóknarefni, ekki
síst í þessu tilfelli, þegar jafn sund-
urleitur hópur og íslenskir fornleifa-
fræðingar og allrahanda minjavinir hef-
ur tekið höndum saman.
Þessar einlægu ábendingar snerust
um að fá ráðuneytið til að gera fyrst
heiðarlega úttekt á málaflokknum og
síðan setja saman nýja löggjöf. Þekking
og yfirvegun myndi áreiðanlega draga
úr tortryggni ráðuneytis gagnvart fólk-
inu sem starfa á eftir lögunum. Þá sæju
menn að lögin eiga jú að snúast um op-
inbera minjastjórnun en ekki sífellt
strangara eftirlit með ímynduðum óvin-
um menningararfsins í hópi vísinda-
manna.
Lagasetning er vandasamt verk. Ef
vel er að gáð, þá blasir við að ekki er
nauðsynlegt að taka upp opinbera vís-
indastefnu og umfangsmikið eftirlit með
fámennum hópi fræðimanna, herða öll
hugsanleg þvingunarúrræði, setja
óraunhæf tímamörk um athafnir þeirra,
beita þá háum dagsektum eða hafa af
þeim öll gögn sem til verða og nýtast
munu í þeirra starfi, landi og þjóð til
heilla.
Miðstýring og minjar
Eftir Adolf
Friðriksson
Adolf
Friðriksson
» Lögin eiga jú að snúast
um opinbera minja-
stjórnun en ekki sífellt
strangara eftirlit með
ímynduðum óvinum
menningararfsins.
Höfundur er fornleifafræðingur.