Morgunblaðið - 28.10.2013, Síða 6

6 FRÉTTIRInnlent
MORGUNBLAÐIÐ MÁNUDAGUR 28. OKTÓBER 2013
FRÉTTASKÝRING
Rúnar Pálmason
runarp@mbl.is
Stjórnvöld hér á landi hafa ekki stýrt
fjölda nemenda í einstökum náms-
greinum í háskólum, líkt og hefur
meðal annars verið gert í Danmörku,
Noregi og Svíþjóð. Ómögulegt er að
segja til um hvaða árangur hefði orð-
ið af slíkri stýringu en eitt er þó víst;
nemendur raða sér að mestu með
sama hætti á fræðasviðin og þeir
gerðu árið 1997.
Félagsvísindin hafa raunar bætt
við sig og taka til sín um 37% nem-
enda í stað 31% áður. Hlutfall þeirra
sem stunduðu nám í verkfræði og
raunvísindum þokaðist á sama tíma
upp úr 16% í 18% árið 2011, sam-
kvæmt því sem má sjá á vef Hagstof-
unnar.
Upplýsingar Hagstofunnar ná að-
eins til 2011 og líklega verða tölur
fyrir 2012 ekki birtar fyrr en í des-
ember. Yfirleitt hefur Hagstofan
upplýsingar um fyrra ár í apríl, maí
eða júní en sú deild sem fjallar um
menntamál „missti“ fyrir skömmu
einn starfsmann á eftirlaun og ekki
mátti ráða annan í hans stað. Ís-
lensku háskólarnir sjö hafa nú verið
skikkaðir til að skila meiri upplýs-
ingum og fljótar til menntamála-
ráðuneytisins en áður og mun árang-
urinn af því sjást á næsta ári.
Það hefur þó komið fram að á síð-
ustu tveimur árum hefur orðið veru-
leg fjölgun í tæknigreinum, s.s. í tölv-
unarfræði, og í fyrra var t.a.m. 50%
aukning í umsóknum um tölvunar-
fræði við Háskóla Íslands.
Lengi og mikið hefur verið rætt
um nauðsyn þess að fjölga nem-
endum í verkfræði og raunvísindum.
Skortur hefur verið í einstökum
greinum, ekki síst tölvunarfræði. Ef
eingöngu er miðað við hausatalningu
hefur markmið um fjölgun í sjálfu
sér náðst því fjöldinn sem lagði stund
á þessi fræði óx úr 1.304 árið 1997 í
3.432 árið 2011. Á sama tíma hefur
háskólanemum fjölgað eða úr um
8.100 í um 19.100, að hluta til vegna
þess að sumar greinar hafa færst
upp á háskólastig. Hlutfall þeirra
sem stunda raungreinar og tækni-
greinar hefur því lítið breyst.
Þörfin verði kortlög
Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá
2007 um kostnað, skilvirkni og gæði
háskólakennslu er bent á að stjórn-
völd í Danmörku, Noregi, Svíþjóð og
Bretlandi ákveði hámarksfjölda
nemenda í hverri grein og þurfi um-
sækjendur að keppa um lausu pláss-
in. Í Hollandi geti menntamála-
yfirvöld sett slíka kvóta í ákveðnum
námsgreinum telji þau þörf á, t.d.
vegna offramboðs á háskólamennt-
uðu fólki í tilteknum atvinnugrein-
um.
Ríkisendurskoðun taldi árið 2007
að stjórnvöld þyrftu að taka skýrari
afstöðu til þess hvernig verja eigi
fjárveitingum til háskóla, m.a. með
tilliti til nemendafjölda, námsgreina
og dreifingu kennslu milli skóla.
„Mikilvægt er að kortlögð sé þörf
samfélagsins fyrir menntað vinnuafl
og hugað að því hvort rétt sé að efla
sérstaklega kennslu í greinum þar
sem skortur er á fagmenntuðu fólki,“
segir í skýrslunni.
Skýrslunni var fylgt eftir 2010 og
þá benti Ríkisendurskoðun á að hlut-
fall nemenda sem árið 2009 stunduðu
nám í félagsvísindum, viðskiptafræði
og lögfræði væri 37% sem væri mun
hærra hlutfall en annars staðar á
Norðurlöndunum, þar sem hlutfallið
var 22-24%. Ábending um kortlagn-
ingu á þörf fyrir menntað vinnuafl og
stýringu í námsgreinar var ítrekuð.
„Eðlilegt er að menntayfirvöld hugi
að því hvort rétt sé að hafa áhrif á
þessa þróun með einhverjum hætti,“
mælti Ríkisendurskoðun þá.
Menntamálayfirvöld hafa hins
vegar verið treg til að feta braut
stýringar eða til að meta þörf fyrir
menntun.
Í viðbrögðum menntamálaráðu-
neytisins við þessari ábendingu árið
2010 kom fram að það væri á ábyrgð
háskólanna sjálfra að bjóða nám í
samræmi við eftirspurn á hverjum
tíma og hefðu þeir brugðist við
breyttri aðsókn hver á sinn hátt. Þá
benti ráðuneytið á það árið 2013 að
unnið hefði verið að endurskoðun á
áherslum og skipulagi háskólastarfs-
ins. Um leið voru efasemdir um að
hægt væri að kortleggja þörf sam-
félagsins fyrir menntað vinnuafl á
ókomnum árum ítrekaðar.
Ríkisendurskoðun fylgdi skýrsl-
unni frá 2007 enn eftir árið 2013 og
voru niðurstöður hennar birtar í lið-
inni viku. Nú bregður svo við að Rík-
isendurskoðun fellst á skoðun ráðu-
neytisins um að erfitt geti verið að
kortleggja þörf fyrir menntað vinnu-
afl og fellur frá ábendingu sinni um
virkari fjöldastjórnun. Ríkisend-
urskoðun bendir þó á að eðlilegt sé
að stjórnvöld taki afstöðu til nem-
endafjölda í einstökum greinum til
að stuðla að fjölbreytileika náms og
uppfylla þörf samfélagsins fyrir
menntað vinnuafl.
Ekki tekið upp af stjórnvöldum
Kristín Kalmansdóttir, sviðsstjóri
hjá Ríkisendurskoðun, bendir á að
stofnunin hafi lagt til að virkari
fjöldastjórnun verði tekin upp frá
2007. Stjórnvöld séu þessu ekki sam-
mála og þessi ábending hafi ekki ver-
ið tekin upp af Alþingi. Mennta-
málaráðuneytið hafi bent á aðrar
leiðir til að stuðla að fjölbreyti-
leika náms og uppfylla þörf
vinnumarkaðarins fyrir
menntað vinnuafl. Stofnunin
geri ekki athugasemdir við
aðferðina, svo lengi sem unnið
sé að þessu markmiði. „En það
er gríðarlega mikilvægt að
fylgst sé með því hvernig
þessir hlutir þróast,“
segir hún.
Skipa sér sjálfir á sömu bása
 Ríkisendurskoðun benti ítrekað á mikilvægi þess að þörfin fyrir menntað vinnuafl yrði kortlögð
 Um 37% háskólanema stunda félagsvísindi  Hlutfall í verkfræði og raunvísindum þokaðist í 18%
Háskólanemar á svipuðum slóðum, 1997-2011
Heimild: Hagstofa Íslands
20.000
18.000
16.000
14.000
12.000
10.000
8.000
6.000
4.000
2.000
0
Þjónusta
Heilbrigði og velferð
Landbúnaður og dýralækningar
Verkfræði, framleiðsla og mannvirkjagerð
Raunvísindi, stærðfræði og tölvunarfræði
Félagsvísindi, viðskipti og lögfræði
Hugvísindi og listir
Menntun
1.498
1.417
2.536
867
437
82
1.263
0
2.267
3.012
7.066
1.820
1.612
196
2.654
472
1997 2011
„Það er offramboð á kennslu í til-
teknum greinum. Víða er kennt í
afar fámennum deildum og lítið er
um samstarf og verkaskiptingu
milli skólanna. Sú staða er óvið-
unandi og kallar á markviss við-
brögð okkar.“
Svona mæltist Skúla Helgasyni,
formanni allsherjar- og mennta-
málanefndar, 31. maí 2012, þegar
hann mælti fyrir breytingatillögu
við frumvarp menntamálaráðherra
sem fjallaði að öðru leyti um sjálf-
stæði og lýðræði í háskólum og
réttindi fatlaðra nemenda. Tillagan
var samþykkt.
Með þessu ákvæði í lögum var
mælt fyrir um að menntamála-
ráðherra skipaði nefnd til að gera
tillögur í frumvarpsformi um leiðir
til að auka samvinnu, verkaskipt-
ingu og sameiningu háskóla á Ís-
landi. Nefndin átti m.a. að skoða
heildarumgjörð háskólakennslu á
Íslandi, rekstrarform, fjármögnun,
fjölda stofnana og lagaumgjörð
þeirra. Átti nefndin að skila til-
lögum sínum fyrir 1. nóvember
2012.
Samkvæmt upplýsingum frá
menntamálaráðuneytinu var hins
vegar ekki skipað í nefndina fyrr
en undir árslok 2012. Nefndin kom
saman nokkrum sinnum á árinu
2013 en hefur ekki lokið störfum.
Formaður hennar, Magnús Lyngdal
Magnússon, sem skipaður var af
menntamálaráðherra, segir að talið
hafi verið rétt að skjóta vinnu
nefndarinnar á frest á meðan nýr
ráðherra mótaði pólitíska stefnu í
málaflokknum.
Markvissum við-
brögðum frestað
Illugi Gunnarsson mennta-
málaráðherra telur að það væri
mjög flókið fyrir ríkisvaldið að
reyna að kortleggja þörf sam-
félagsins fyrir menntað vinnuafl,
hvað þá að ætla að reyna að
stýra námsvali nemenda á slík-
um grundvelli. „Við lifum í heimi
sem tekur breytingum mjög
hratt,“ sagði hann. Einstaklingar
verði sjálfir að bera ábyrgð á
sínu námsvali, þ.m.t. á því hvaða
atvinnumöguleikum þeir standi
frammi fyrir að námi loknu. Kort-
lagning ríksins á þörf fyrir vinnu-
afl væri „fullmikill áætlunar-
búskapur fyrir minn smekk“,
sagði hann.
Illugi telur að ef boðið sé upp
á spennandi nám í greinum sem
markaðurinn kalli eftir geti stúd-
entar fundið sér nám við hæfi
sem jafnframt bjóði upp á góða
atvinnumöguleika. „Þannig geta
einstaklingar fundið sér nám
sem svarar kalli markaðarins,“
segir hann. Það geti e.t.v. gengið
upp í einhvern tíma að ríkið meti
þörfina fyrir vinnuafl en til
lengdar sé það óráðlegt. Villu-
hættan sé meiri hjá ríkinu en
markaðnum.
Hann tók fram að mikilvægt
væri að nemendur fengju góðar
upplýsingar, s.s. um hvert til-
teknar námsbrautir leiði, at-
vinnumöguleika við útskrift og
svo framvegis.
Aðspurður um leiðir til að
fjölga nemendum í tæknigrein-
um benti Illugi á að of fáir nem-
endur í framhaldsskóla veldu sér
iðnnám eða verktengt nám. Fyrir
því væru ýmsar ástæður og lengi
hefði verið reynt að finna leiðir
til að auka áhuga á þessum
greinum. Ýmsar ástæður væru
fyrir því að þetta gengi illa,
m.a. menningarlegar. Ýmsar
jákvæðar breytingar hefðu
átt sér stað og með sam-
stilltu átaki atvinnulífs og
stjórnvalda hefði t.a.m.
tekist að fjölga nemendum
í tölvunar-
fræði
mjög.
Geti öðlast
eftirsótta
kunnáttu
ILLUGI GUNNARSSON
Illugi
Gunnarsson
Morgunblaðið/Ernir
Nám Fyrst í skóla, svo út í lífið.
Rau›arárstígur 14 · sími 551 0400 · www.myndlist.is
mánudaginn 28. október, kl. 18
í Gallerí Fold, á Rauðarárstíg
Jóhannes
S.Kjarval
Jóhannes
S.Kjarval
Á uppboðinu verður gott úrval verka samtímalistamanna svo og
fjöldi frábærra verka gömlu meistaranna.
Verkin verða sýnd mánudag 10–17
Hægt er að skoða uppboðsskrána á myndlist.is
Listmunauppboð
í Gallerí Fold