Morgunblaðið - 12.06.2014, Page 34

34 MENNING
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 12. JÚNÍ 2014
Hátúni 6a • 105 Rvk • Sími 552 4420 • fonix.is
ELDHÚSTÆKI
Einar Falur Ingólfsson
efi@mbl.is
„Goldberg-tilbrigðin eru eins og Rubik-
kubbur, þeim má snúa á alla kanta og fá út
allskyns samsetningar. Það er svo fallegt
hvað þau eru minimal-maximal,“ segir Vík-
ingur Heiðar Ólafsson píanóleikari og vísar
í slagorð hátíðarinnar Reykjavík Mid-
summer Music. Hann flytur þetta víðfræga
verk eftir J.S. Bach á tónleikum á hátíðinni
í Hörpu, annað kvöld, þ.e. föstudagskvöld.
Tónleikarnir hefjast á því að Sayaka Shoji
leikur Chaconne úr Partítu no. 2 eftir Bach
en síðan leikur Víkingur Heiðar þessi
frægu tilbrigði, sem hann hefur æft und-
anfarin misseri og margir kunnustu píanó-
leikarar liðinnar aldar hafa glímt við.
„Goldberg-tilbrigðin hefjast og enda á
aríunni frægu, eftirlætistónlist Hannibals
Lechter,“ segir Víkingur, brosir og vísar í
hina frægu persónu sögunnar Lömbin
þagna. „Úr aríunni skapaði Bach þrjátíu
tilbrigði sem eru eins og míkrókosmos.
Hann nær að opna ótrúlega stóra heima í
verkinu, tilbrigðin endurspegla þemað að
svo mörgu leyti.
Flytjandinn fær ótrúlega stórbrotið tón-
verk upp í hendurnar en því fylgja nær
engar merkingar eða túlkunarleiðbein-
ingar. Það eru engar leiðbeiningar um
dýnamík, nær engin tempó eru gefin upp.
Þetta er hreint og tært. Við fáum eitthvað
gríðarstórt en hrátt upp í hendurnar, til að
móta.“
Erfitt að læra tilbrigðin
Víkingur Heiðar segir verkið byggja á
endurtekningum sem séu afar mikilvægar,
tími verksins byggi á þeim. Hann segist
leika það á um sjötíu mínútum og það sé
mikið einbeitingarferðalag.
„Ég hef verið að hugsa um þetta verk í
ein fimmtán ár,“ segir hann og bætir við að
margir eigi eftirlætis upptökur af því og
oftar en ekki séu þær með kanadíska pí-
anóleikaranum Glenn Gould. „Oftast eru
það upptökurnar með honum frá árinum
1955 eða 1981. Mín eftirlætis upptaka með
honum er hinsvegar frá 1959, af tónleikum
í Salzburg. Það er stórkostleg hljóðritun.
Já, ég hef hugsað lengi um þetta verk og
hef hlustað á margar upptökur með fólki
sem hefur leikið það og þorað að hljóðrita
það. Upp á síðkastið, í um hálft ár, hef ég
ekki hlustað á neina þeirra. Það tók mig al-
veg hálft ár að læra þetta verk, mun lengri
tíma en öll önnur verk sem ég hef lært á
síðustu árum.“
Verkið er ráðgáta
– Hvers vegna var það erfiðara en önnur
verk?
„Nóturnar eru mjög erfiðar en eitt eru
tæknilegir erfiðleikar – og þetta er eitt það
erfiðasta sem ég hef gert – en það er bara
byrjunin. Það tók mig líka langan tíma að
átta mig á samhengi hlutanna og fá þann
stóra boga sem ég vildi fá yfir verkið, til að
fá heildarmyndina rétta. Þetta eru þrjátíu
tilbrigði og hvert og eitt þeirra getur virk-
að á ótrúlega mismunandi hátt. Á þau má
beita öllum þeim þáttum sem skapa píanó-
tónlist og hvert og eitt tilbrigði getur virk-
að sjálfstætt, en það þýðir ekki að þau lifni
í samhenginu. Mér finnst þetta verk vera
mikil ráðgáta, gáta sem ég mun aldrei fá
svar við, en ég aðhyllst að reyna að skapa
það á tónleikum þannig að stór bogi svífi
yfir öllum þrjátíu tilbrigðunum og myndi
ákveðið samhengi sem þó er erfitt að festa
hendur á.“
Stefnir hann markvisst að því við flutn-
inginn, frá því hann leikur aríuna í upphafi,
að endurtekningunni á henni í lokin?
„Eitt af því fallega við þetta verk er að í
því er sífellt nýtt upphaf. Þegar arían hefur
verið leikin í byrjun kemur fyrsta tilbrigði
og þegar maður er búinn með fyrri hluta
þess þá er hann endurtekinn. Þar er upp-
haf, annað þegar byrjað er á seinni hlut-
anum og svo stórt upphaf þegar byrjað er á
tilbrigði númer tvö. Þannig gengur þetta
áfram. Þegar maður heyrir svo aríuna aftur
í lokin leikna á tónleikum, þá gerist eitt-
hvað töfrum líkast. Eitthvað sem ekki er
hægt að festa í orð. Þá er eins og arían hafi
verið þarna allan tímann en einhver hafi
skrúfað niður í henni um tíma. Mér finnst
þar vera eitt fallegasta augnablik tónlistar-
sögunnar, þegar arían birtist aftur. Ég
held enginn sé ósnortinn af því augnabliki.“
„Eitt falleg-
asta augna-
blik tónlistar-
sögunnar“
 Víkingur Heiðar leikur Goldberg-tilbrigðin
eftir J.S. Bach í Hörpu annað kvöld kl. 20
Morgunblaðið/Einar Falur
Píanóleikarinn „Eitt af því fallega við þetta verk er að í því er sífellt nýtt upphaf,“ segir Vík-
ingur Heiðar um Goldberg-tilbrigðin. Hann er hér við menningarhúsið Skúrinn við Hörpu, þar
sem hann hefur leikið fyrir og rætt við gesti og gangandi síðustu daga.
Víkingur Heiðar Ólafsson leikur Goldberg-
tilbrigðin á tónleikum í Norðurljósasal Hörpu
á föstudagskvöldið klukkan 20. Goldberg-
tilbrigðin, sem voru fyrst gefin út árið 1741,
voru samin af Johanni Sebastian Bach (1685-
1750) fyrir sembal og eru eitt kunnasta dæmi
um tilbrigði í sögu klassískrar tónlistar. Verk-
ið hefst með svokallaðri „aríu“, ofurfallegu
lagi, þá taka við þrjátíu tilbrigði við stefið,
byggð á ákveðinni hrynjandi og endurtekn-
ingum, og í lokin er arían leikin að nýju.
Verkið er kennt við Johann Gottlieb Gold-
berg sem kann að hafa flutt það fyrstur. Sag-
an um tilurð verksins er fræg, þótt ekki séu
allir sannfærðir um að hún sé sönn. Bach er
sagður hafa samið verkið fyrir rússneska
sendiherrann í Saxlandi, Kaiserling greifa, en
Goldberg mun hafa starfað sem tónlistar-
maður hjá honum. Greifinn glímdi við van-
heilsu, var iðulega andvaka og óskaði eftir
því að Goldberg léki á sembalinn fyrir hann á
slíkum stundum. Bach er sagður hafa samið
tilbrigðin eftir að greifinn óskaði eftir verki
sem væri létt og gleddi sig á svefnlausum
nóttum. Eftr að Bach hafði samið verkið
þreyttist greifinn aldrei á tilbrigðunum og lét
Goldberg iðulega leika hluta þeirra fyrir sig
þegar hann fékk ekki sofið.
Fjölmargir listamenn hafa leikið Goldberg-
tilbrigðin, fyrst á sembal en síðan á píanó og
í útsetningum fyrir önnur hljóðfæri og hljóm-
sveitir.
Verk fyrir andvökunætur
GOLDBERG-TILBRIGÐIN EFTIR J.S. BACH