Ægir - 01.09.2009, Blaðsíða 9

9
F I S K V E I Ð I S T J Ó R N U N
reiknað með að veiðum ís-
lenskra skipa á deilistofnum
og á stofnum utan fiskveiði-
landhelgi Íslands yrði stjórnað
með aflahlutdeildarkerfinu.
Með lögunum tók þetta breyt-
ingum þar sem sú meginregla
var sett að væri tekin ákvörð-
un um að takmarka heildar-
afla úr deilistofni eða stofni
sem eingöngu væri veiddur
fyrir utan fiskveiðilandhelg-
ina, skyldi aflahlutdeild ein-
stakra skipa ákveðin á grund-
velli veiðireynslu þeirra mið-
að við þrjú bestu veiðitímabil
þeirra á undangengnum sex
veiðitímabilum, sbr. 2. mgr. 5.
gr. og 2. mgr. 6. gr. laganna.
Samkvæmt lögunum hefur
verið mögulegt að veita frávik
frá þessari skipan.
Með reglugerð nr. 27/1997
var aflahlutdeild úthlutað í út-
hafskarfa á Reykjaneshrygg.
Meginreglan var sú að
ákvarða skyldi aflahlutdeild
hvers skips í hlutfalli við afla
þess, miðað við þrjú bestu
veiðiár almanaksárin 1991-
1996. Frávik voru frá þessari
meginreglu. Þannig skyldi 5%
heildaraflamarksins úthlutað
til þeirra skipa einna, sem út-
hafskarfaveiðar stunduðu á
árunum 1989, 1990 og 1991
og skyldi miða við afla allra
áranna. Hafi orðið verulegar
tafir á veiðum skips þá skyldi
taka tillit til þessa við úthlut-
un, sbr. 2. mgr. 3. gr. reglu-
gerðarinnar. Að tilteknum
skilyrðum uppfylltum gat út-
gerð að vissu marki þurft að
afsala sér aflaheimildum í
öðrum tegundum til að fá
aflahlutdeild úthlutað í úthafs-
karfa. Skip þurfti að vera
skráð íslenskt á öllu veiði-
reynslutímabilinu til þess að
öðlast rétt til úthlutunar og
ekki skyldi taka tillit til afla
sem fenginn hefði verið í
andstöðu við ákvæði laga um
stéttarfélög og vinnudeilur og
laga um sjómannadag.
Á lögmæti framangreindra
fráviksreglna reyndi fyrir
dómi. Útgerðarfélagið Sigl-
firðingur ehf. hafði gert út
skip til úthafskarfaveiða á ár-
unum 1995 og 1996. Félagið
taldi að skipið hefði með
ólögmætum hætti fengið of
lága aflahlutdeild en meiri-
hluti Hæstaréttar taldi hins
vegar að ákvæði reglugerðar-
innar stæðust lög og hafnaði
því kröfum félagsins, sbr.
Hrd. 1998, bls. 137.
Með reglugerð nr.
685/1996 var aflahlutdeild út-
hlutað í rækju á Flæmingja-
grunni og var meginreglan sú
að skipta skyldi henni miðað
við veiðireynslu skipa á
þremur bestu veiðiárum
þeirra á tímabilinu 1993–1996.
Þó skyldi 5% heildarafla-
marksins fengið þeim skipum
einum sem þessar rækjuveið-
ar stunduðu á árunum 1993
og 1994 og skyldi miða við
afla beggja áranna. Hafi afla-
hlutdeildir verið við úthlutun
skráðar á skip öðrum tegund-
um en rækju á Flæmingja-
grunni, þá skyldi útgerðin af-
sala sér, í þorskígildum talið,
4% af því sem hún fékk út-
hlutað. Útgerðir skipa sem
höfðu ekki umráð aflahlut-
deilda innan fiskveiðiland-
helginnar skyldu sæta 4%
skerðingu við úthlutun afla-
hlutdeildar til sín.
Ályktanir
Með upptöku aflahlutdeildar-
kerfis er markmiðið að veiða
leyfilegt heildaraflamagn á
hverju tímabili með sem
minnstum tilkostnaði. Fram-
seljanlegar aflahlutdeildir,
sem gilda til langs tíma, hafa
af sumum verið taldar nauð-
synlegar til að einkaaðilar séu
fúsir til að binda áhættufjár-
magn í útgerðarrekstri en slíkt
er svo aftur forsenda þess að
sjávarútvegur aðlagi rekstur
sinn að þeim leyfilega heild-
arafla sem er ákveðinn á
hverjum tíma. Dreifing afla-
hlutdeilda í upphafi hefur
hins vegar reynst viðkvæmt
mál, bæði fyrir samfélagið í
heild og einstök byggðarlög.
Í þessari grein var gerð
grein fyrir myndun aflahlut-
deilda í nokkrum mikilvæg-
um tegundum nytjastofna á
tímabilinu 1991–1998. Megin-
reglan hefur verið sú að miða
úthlutunina við fiskiskip og
veiðireynslu útgerða á
ákveðnum tímabilum fyrir
upptöku aflahlutdeildarkerfis-
ins. Frá þessu hafa verið
gerðar undantekningar eins
og greinin ber með sér. Af
því má draga þá ályktun að
úthlutunarkerfi veiðiheimilda
eftir árið 1991 hafi haldið
áfram að vera nokkuð flókið
þótt það hafi einfaldast veru-
lega í samanburði við þróun-
ina á tímabilinu 1984–1990. Í
næstu grein verður vikið að
fiskveiðistjórn krókabáta á
tímabilinu 1991–1998.
Tilvísanir
1) Eina undantekningin frá þessu
var sá hluti krókabátaflotans
sem stundaði veiðar samkvæmt
þorskaflahámarkskerfinu 1995–
1998 en í því kerfi afmörkuðust
einstaklingsbundnar aflatak-
markanir eingöngu við þorsk.
2) Sjá bráðabirgðaákvæði II. laga
nr. 105/1996. Ákvæðið er nánar
skýrt í grein Helga Áss Grétars-
sonar: „Úthlutun þorskveiði-
heimilda 1984–2007: Lagalegar
staðreyndir eða staðalímyndir?“,
Afmælisrit lagadeildar Háskóla
Íslands, Reykjavík 2008, bls.
268–269.
3) Þessi stuðull var 0,9470418 í
þorski og 0,977552706 í ýsu
samkvæmt upplýsingum frá
Fiskistofu.
4) Byggt hér á svari Auðuns Ág-
ústssonar, forstöðumanns veiði-
heimildarsviðs Fiskistofu, dags.
9. maí 2008, við fyrirspurn
greinarhöfundar.
5) Áhrif kvótasetningar aukateg-
unda hjá krókabátum á byggð á
Vestfjörðum, skýrsla unnin fyrir
Byggðastofnun í október 2001,
bls. 2.
6) Sjá m.a. Helgi Áss Grétarsson:
„Hvernig urðu aflaheimildir í
botnfiski til? Enn af staðalímynd
íslenska fiskveiðistjórnkerfisins“,
Úlfljótur, 2. tbl., 62. árg., 2009,
bls. 215.
7) Sjá bráðabirgðaákvæði reglu-
gerðar um veiðar í atvinnuskyni
fiskveiðiárið 1996/1997 nr.
362/1996.
8) Sjá bráðabirgðaákvæði reglu-
gerðar um veiðar í atvinnuskyni
fiskveiðiárið 1996/1997
nr.362/1996.
9) Sjá 1. mgr. bráðabirgðaákvæðis
reglugerðar um veiðar í at-
vinnuskyni fiskveiðiárið
1997/1998 nr. 414/1997. Þess
ber hins vegar að geta að leyfi-
legur heildarafli í sandkola og
skrápflúru á ekki við ef þessar
tegundir eru veiddar á tilteknu
hafsvæði, sbr. t.d. 3. mgr. 2. gr.
reglugerðar um veiðar í at-
vinnuskyni fiskveiðiárið
2007/2008 nr. 606/2007. Séu
þessar tegundir veiddar á hinu
„kvótalausa“ svæði er skipstjóra
skylt að halda sandkola–og
skrápflúruaflanum aðskildum
frá öðrum afla og vega hann og
skrá sérstaklega.
Höfundur er sérfræðingur hjá
Lagastofnun Háskóla Íslands.
Skoðanir sem kunna koma fram
í greininni lýsa viðhorfum höf-
undar en ekki stofnunarinnar.
Helgi Áss Grétarsson