Tímarit Máls og menningar - 01.06.1993, Side 58

ara og löngun hans til að vera skáld. Og
þessi tvö hlutverk eiga illa saman, einsog
Stefán prestur bendir honum á:
Hvemig getur þú verið tvennt í einu? Skáld
með skylduna að skilja það sem reynir að
lifa. Og dómarinn ægilegi sem lokar sig
fyrir því sem kemurekki heim við paragraf-
ana í þessum tilbúnu lögum ykkar. (151)
Þessir innri menn Ásmundar eru andstæður
sem ekki geta, eða mega, sameinast, en þó
verður hann að sætta þær ef hann á ekki að
farast. Hann finnur þennan sáttmála í skáld-
skapnum:
Og svo lá hann yfir þessum ljóðum sem
voru ekki auðkeypt, það var sárt. En þessi
sársauki var honum sönnun þess að líf hans
hefði tilgang, og var nautn, lífsfylling; og
þá gat hann orðið heill, ekki klofrnn lengur.
(20)
I þessum réttarhöldum, þar sem hann á að
sanna getu sína sem lögmaður, verður Ás-
mundur að virkja dómarann í sér og þá í
leiðinni að halda aftur af skáldinu. í byrjun
gengur þetta vel, hann kemur fram sem
hinn ægilegi dómari og knýr fram játningu.
En í þetta eina skipti sem hann mætir Sól-
veigu Súsönnu hrynur allt:
Sýslumaðurinn gerði sér far um að hemja
sig í gervi síns embættis. Hann hafði aldrei
séð þessa konu. Þó var einsog hann hefði
séð hana einhverntíma, einhvers staðar.
Hvar? Líkast til hvergi. Þó var eitthvað sem
hann þekkti í þessari helfölu reisn. Sem
hann þekkti, vissi, þóttist skilja með ein-
hverjum hætti; hafði aldrei séð fyrr.
Var það úr draumi, var það úr skáldskap?
Var það eitthvað sem hann hafði reynt að
yrkja og kannski aldrei náð, ekki fyrr en
hann sér hana standa frammi fyrir sér, og
veit að vald hans nær henni ekki framar.
(197)
(...) og allt annað hverfur á þessu sviði
(...) allt nema þessi kona sem stendur í
alveldi örlaga sinna; honum opnast sýn í
það sem hann hafði aldrei séð í annarri
manneskju, aldrei grunað nema í sjálfum
sér þegar hann horfðist í augu við dauðann,
(...)
Þessi augu vom ekki svört. Kannski voru
þau brún, kembd. Kannski voru þau græn.
Og horfðu úr órafjörrum myrkviði, blöstu
nú við honum svo hann komst ekki undan.
Hann sogast fyrst í svelg, sópast innar, í
hana, eða sjálfan sig. Síðar hugsar hann,
hvorttveggja, einsog þau hefðu sameinazt á
þessu andartaki í óheyrilegri auðlegð ör-
birgðarinnar, fyrir endanum á göngum ör-
væntingarinnar, angistar, þarsem ekkert er
eftir nema manneskjan sjálf í efsta skini
neyðar sinnar, kjarninn að felldum grímun-
um; gervi svipt. (198)
Ásmundur brotnar niður við þessa upplif-
un. Ástæðan fyrir niðurbroti hans er sam-
eining, en ekki sátt, ýmissa andstæðna. í
fyrsta lagi renna saman andstæður einsog
dómari-sakbomingur og gæslumaður-
fangi þar sem fanginn Sólveig læsir Ás-
mund dómara læðingi. Og í öðru lagi
sameinast mun alvarlegri andstæður einsog
dómari-skáld, hið ytra-hið innra. Samruni
andstæðanna getur aldrei haft annað en
skelfilegar afleiðingar í för með sér, og sú
er raunin hér: Ásmundur tapar embættis-
stöðu sinni; gríman, gervið, hið ytra, hryn-
ur. Hann hefur sameinast hinni óheyrilegu
auðlegð örbirgðarinnar; grámosanum sem
glóir. Hann sogast inní Sólveigu, eða sjálf-
an sig. Hún er það sem hann reyndi að
skálda, persónugervingur ljóða hans, hans
innri persóna, skáldið. Hún er músan hans,
skáldagyðjan, sú-sanna, sú eina sanna. Og
56
TMM 1993:2