Morgunblaðið - 23.09.2017, Side 26

26 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 23. SEPTEMBER 2017
56 10 000
TAXI
BSR
Góð þjónusta
yfir 90 ár10%
afsláttur
fyrir 67 ára
og eldri
Íbókinni Sapiens frá 2011 dregur Yuval Noah Harari saman kenningarum sögu mannsins, og dvelur við tungumálið – eina meginforsenduþess að mannleg samfélög hafi komist langt fram úr dýrunum. Það áþó ekki við um íþróttir á borð við lyftingar, köst, sund, hlaup og stökk
(nema stangarstökk), en með tungumálinu hafi maðurinn getað skipulagt
samfélög sín í stærri heildir en áður. Þar á þróun ritmálsins líka stóran þátt.
Með skriffinnsku í stjórnsýslu voru byggð upp heimsveldi af áður
óþekktri stærðargráðu og þegar trúarbrögð tóku að snúast um guðspjöll á
helgri bók var hægt að breiða út samræmt fagnaðarerindi um alla heims-
byggðina. Lykillinn að því að menn sameinist í friðvænlegum samfélögum
er fólginn í því að þeir játi sömu kennisetningarnar um hvað sé gott og vont,
rétt og rangt – séu tilbúnir til að lúta sömu lögum og reglum. Engin lög og
regluverk duga til að hemja
fólk sem fylgir ekki þeim
óskrifuðu siðaboðum sem
samfélög manna hvíla á.
Gert er ráð fyrir að
tungumálið hafi orðið mögu-
legt vegna stökkbreytingar
fyrir 30-70.000 árum.
Harari veltir skemmtilega vöngum yfir því hvað geri það svo frábrugðið tjá-
skiptum dýra. Alkunna sé að þau skiptist á upplýsingum um aðsteðjandi
ógn og segi hvert öðru frá fæðuvon á tilteknum stað. Ótal dæmi eru líka um
að dýr tjái tilfinningar. Mennirnir byrji hins vegar að síga framúr dýrunum
þegar komi að slúðrinu. Þótt apar slúðri töluvert séu þeir lengur að afla
þeirra upplýsinga sem maðurinn geti miðlað í stuttu samtali. Þar nefnir
Harari slúður um hver sé með hverjum, hver vilji vera með hverjum og
hverjum megi treysta í samböndum og samvinnuverkefnum um fæðuöflun,
uppeldi, umönnun og varnir – svo nokkur af sameiginlegum verkefnum séu
nefnd. Slúður snúist að jafnaði um ranga hegðun náungans, svo önnur megi
vara sig á honum, og nú á dögum megi segja að fjölmiðlar gegni upplýs-
ingaskyldu slúðurbera fyrri árþúsunda – og verndi samfélögin þannig fyrir
svindli og svikráðum.
Mikilvægasta nýmæli tungumálsins hafi þó verið að maðurinn öðlaðist
hæfileikann til að hugsa og tala um óefnisleg fyrirbæri: allt frá guðum til
fyrirtækja. Þannig trúi kristnir menn því að brauð og vín breytist í líkama
og blóð Krists við blessunarorð og signingar, sem Harari líkir við þá trú að
fyrirtæki séu til eftir að lögfræðingar hafi skrifað orð á pappír og fengið þá
stimplaða á þar til gerðum skrifstofum – án þess að nokkur lifandi maður sé
persónulega ábyrgur fyrir skuldbindingum fyrirtækjanna.
Oft getur verið hressandi að hugleiða hve mikið af hinum svokallaða veru-
leika okkar hvílir eingöngu á því sem við höfum búið til með tungumálinu.
Sum ganga svo langt að fullyrða að það sé enginn veruleiki til, bara frásagn-
ir – og að valdabarátta allra alda snúist um hver fái að segja frá því sem
gerðist „í raun og veru“, ef það var þá eitthvað.
Hinn trúaði maður
Tungutak
Gísli Sigurðsson
gislisi@hi.is
Slúður „Nú á dögum má segja að fjölmiðlar gegni upplýsingaskyldu slúð-
urbera fyrri árþúsunda.“
Áallra síðustu árum hefur þjóðin verið að návopnum sínum efnahagslega eftir banka-hrunið haustið 2008. Það hefur tekizt hraðaren ætla mátti og byggist að töluverðu leyti á
hreinni heppni, þ.e. vaxandi straumi ferðamanna til
landsins, en líka því að réttar ákvarðanir voru teknar
af stjórnvöldum í kjölfar hrunsins, þótt á það hafi
skort síðustu árin fyrir hrun.
En á sama tíma og efnahagurinn batnar á ný gætir
vaxandi sundurlyndis á hinum pólitíska vettvangi og
nú er svo komið að það er farið að valda verulegum
áhyggjum og flækjast fyrir framgangi mála.
Þetta er alvarlegt umhugsunarefni vegna þess, að
nú eru fá mál á dagskrá þjóðfélagsumræðna, sem eru
þess eðlis, að ekki ætti að vera mögulegt að ná mála-
miðlun um þau, ef vilji væri fyrir hendi. En það má
spyrja að gefnu tilefni og fleiri en einu, hvort slíkur
vilji sé til staðar.
Sú var tíðin að þetta litla samfélag okkar var klofið í
herðar niður vegna kalda stríðsins, sem gegnsýrði öll
samskipti fólks. Í kalda stríðinu skiptist þjóðin í tvær
fylkingar í afstöðu til þeirra átaka. Margir áttu erfitt
með að þola að hér var erlendur her
í meira en hálfa öld en aðrir töldu að
ekki yrði hjá því komist.
Áhrif kalda stríðsins voru ekki
einskorðuð við hinn pólitíska vett-
vang. Þau voru mikil í menningarlíf-
inu, svo mikil að verk rithöfunda og
skálda og annarra listamanna voru dæmd á pólitískum
forsendum á báða bóga.
Kalda stríðinu lauk fyrir rúmum aldarfjórðungi og
þá hefði mátt ætla að friðsamlegra yrði á vettvangi ís-
lenzkra stjórnmála.
Það varð ekki. Þvert á móti.
Deilurnar um kvótann áttu þátt í því og í kjölfarið
hófst eins konar viðskiptastríð, sem endaði með
hruninu.
Það eitt og út af fyrir sig framkallaði harkaleg átök í
samfélaginu.
Grundvallarágreiningur um, hvort Ísland ætti að
gerast aðili að Evrópusambandinu, bætti ekki úr skák.
Útgerðin greiðir nú auðlindagjald, þótt enn sé deilt
um hvort það sé of hátt eða of lágt, efnahagsleg end-
urreisn Íslands er orðin staðreynd og ESB komið á
hliðarlínu.
Hvað veldur þá þeirri misklíð, sem er á vettvangi
stjórnmálanna, sem kannski ætti frekar að kalla víg-
völl og er svo mikil, að hún er augljóslega farin að
skaða samfélagið og framþróun þess?
Mín kynslóð kann að eiga erfitt með að yfirgefa
skotgrafir kalda stríðsins, en yngri kynslóðir, sem hafa
tekið við stjórn landsins, vita varla hvað um er rætt,
þegar þau átök fyrri tíðar ber á góma.
En það liggur við að pólitísk átök séu nú persónu-
legri og hatrammari en þau voru þá. Hinir nýju sam-
skiptamiðlar eiga að einhverju leyti hlut að máli. Þar
telja almennir borgarar sér leyfilegt að segja nánast
hvað sem er um annað fólk, sem oft er meira í ætt við
kjaftasögur fyrri tíma en veruleikann í kringum okkur.
Þessi fjölmiðlun nútímans á þátt í að skapa hér and-
rúmsloft, sem oft verður beinlínis eitrað. Hatrinu virð-
ast lítil takmörk sett.
Það er tími til kominn að þeir sem hafa boðið sig
fram og eru að bjóða sig fram til að annast stjórn á
sameiginlegum málefnum þjóðarinnar taki þennan
samfélagsvanda til umræðu, bæði sín í milli og við
þjóðina.
Við erum að skaða sjálf okkur með því að láta sem
þessi vandi sé ekki til staðar. Hann er djúpstæður.
Fyrir utan spurninguna um aðild að Evrópusam-
bandinu eru engin þau mál á döfinni, sem fólk með
ólíkar skoðanir í stjórnmálum á ekki að geta náð mála-
miðlun um.
Svo dæmi sé tekið er engin ástæða til að ætla að
ekki eigi að vera hægt að ná samkomulagi um þau mál
sem forseti Alþingis hefur verið að ræða
við forystumenn þingflokka síðustu
daga.
Þótt skoðanir séu skiptar um að hve
miklu leyti einkarekstur eigi að koma við
sögu í heilbrigðisþjónustu eða skólastarfi
á að vera hægt að ná málamiðlun um slík
mál – nema það sé staðfastur vilji stjórnmálamanna að
hírast sem lengst í skotgröfum.
Það er augljóst að það er markmið annarra flokka
og framboða að útiloka Sjálfstæðisflokkinn frá áhrifum
á landstjórnina. Þótt Sjálfstæðisflokkurinn sé ekki
jafn öflugur flokkur og hann var er þó ljóst að fylgi
hans hleypur á milli fjórðungs og þriðjungs kjósenda.
Það er lítið vit í því að útiloka sjónarmið svo stórs hóps
fólks frá áhrifum á stjórn landsins.
Um leið verður sá sami flokkur að gera sér ljóst að
áhrif hans eru ekki þau sömu og áður og byggjast nú
fremur á sundurlyndi andstæðinga en eigin styrkleika.
En gagnkvæm óvild, andúð og jafnvel hatur er kom-
ið á það stig, að nú verður skynsamt fólk í öllum flokk-
um að taka höndum saman um að hreinsa þetta eitur
út úr þjóðarlíkamanum.
Við vissum öll að það var ljótt að skilja einhvern eða
einhverja útundan á leikvellinum við skólann í gamla
daga.
Við eigum að hafa þroska til að skilja að á leikvelli
landsmálanna, getur það ekki verið sérstakt markmið
að þessi eða hinn megi ekki vera með.
Við erum of fá til þess að láta það eftir okkur að
standa í svona sandkassaleik.
Hagsmunir okkar sem búum á þessari eyju eru að
standa saman og snúa bökum saman við uppbyggingu
samfélagsins.
Við erum ótrúlega heppin að búa hér og að eiga svo
gjöfular auðlindir sem landið og hafið í kringum það er
svo ríkt að.
Það er tímabært að slíðra sverðin og fara að vinna
saman.
Sundurlyndið er að stórskaða okkur
Tími til kominn að
yfirgefa skotgrafirnar
Af innlendum
vettvangi …
Styrmir Gunnarsson
styrmir@styrmir.is
Mín er sums staðar getið í er-lendum ritum um banka-
hrunið, meðal annars í bók eftir
bandarískan hagfræðing, Barry
Eichengreen, Speglasölum (Hall
of Mirrors, 2014). Hann kveður
mig sérfræðing um fiskveiðar, sem
lagt hafi til að Ísland yrði fjár-
málamiðstöð. Hið fyrra er ofsagt,
hið síðara rétt. En þá átti ég vit-
anlega við fjármálamiðstöð, sem
byði fjármagnseigendum og fyrir-
tækjum lága skatta, öryggi og
trúnað, en líka lága vexti. Ég
hafði ekki í huga skefjalausar lán-
tökur íslenskra banka erlendis.
Því miður eru nokkrar villur um
Ísland í bók Eichengreens. Hann
segir (bls. 220), að við setningu
Neyðarlaganna 6. október 2008
hafi ekki verið hirt um erlenda
eigendur Icesave-reikninga
Landsbankans og Edge-reikninga
Kaupþings, svo að Bretar hafi
gripið til sinna ráða. En Neyðar-
lögin veittu öllum innstæðueigend-
um, erlendum og íslenskum, for-
gang í bú bankanna, þar á meðal
Landsbankans. Og Edge-
reikningarnir í Bretlandi voru í
dótturfélagi og því tryggðir þar og
ekki á Íslandi.
Eichengreen segir líka (bls.
221), að Árni Mathiesen hafi 7.
október 2008 sagt Alistair (sem
hann kallar Alisdair) Darling, fjár-
málaráðherra Breta, að íslenska
ríkið, sem nú væri orðinn eigandi
bankanna, gæti ekki greitt út inn-
stæðueigendum. En þegar þeir
Árni og Darling töluðu saman,
hafði Fjármálaeftirlitið aðeins tek-
ið í sínar hendur einn banka, og
það var ekki ríkið, sem átti að
greiða út innstæðueigendum, held-
ur Tryggingasjóður innstæðueig-
enda. Eichengreen virðist ekki
heldur vita, að kröfur innstæðu-
eigenda hafa fyrir löngu verið
greiddar að fullu úr búum bank-
anna.
Enn fremur segir Eichengreen
(bls. 397), að Geir H. Haarde hafi
verið fundinn sekur um stórfellda
vanrækslu fyrir að halda ekki
ríkisstjórnarfundi í kreppunni. En
hann var fundinn sekur um van-
rækslu, ekki stórfellda vanrækslu.
Og „sakarefnið“ var að taka ekki á
dagsrá í ríkisstjórn vanda bank-
anna. Auðvitað hélt Geir fjölda
ríkisstjórnarfunda í kreppunni.
Eichengreen kveður aðalheim-
ildarmann sinn um Ísland vera
Sigrúnu Davíðsdóttur. Ekki veit
ég, hvað henni gengur til að bera
út land sitt.
Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð
Blefken er víða