Morgunblaðið - 06.09.2018, Blaðsíða 9

MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 6. SEPTEMBER 2018 9VIÐTAL
ekki, og því verður þessi gagnrýni að beinast að
ríkisvaldinu og því sem heitir gegnumstreymis-
kerfi.“
Guðrún segir þegar fram líði stundir muni
eldri kynslóðin vissulega hafa meira milli hand-
anna og leggja meira til einkaneyslunnar en nú
er en á móti komi að aldurssamsetning sé að
breytast og þjóðin að eldast en slíkt hefur verið
áhyggjuefni hjá öðrum þjóðum, eins og Japan
og Þýskalandi til dæmis.
„Það verða sífellt færri sem standa undir
kerfinu og það er sérstakt áhyggjuefni í löndum
með gegnumstreymiskerfi. Í dag eru sex vinn-
andi manneskjur á móti hverjum lífeyrisþega en
árið 2040 verða þrír á móti einum. Þá skiptir
máli að vera með sjálfbært sjóðakerfi. Þegar ég
fer á lífeyri ætla ég ekki að láta barnabörnin mín
borga það. Ég lít nú alltaf á lífeyri sem sparnað.
Ég er að taka hluta af launum mínum, og seinka
töku þeirra, til að eiga áhyggjulaust ævikvöld.“
En hvað um afnám skylduaðildar að lífeyris-
sjóðunum, er það sjónarmið sem hún heyrir oft?
„Já, maður heyrir það stundum, að fólk vilji
bara sjá um sig sjálft. Þá minni ég stundum á
vin minn sem neitar að kaupa tryggingar en
þegar jarðskjálftinn varð í Hveragerði 2008 og
allir lentu í tjóni þá hætti þessi vinur minn ekki
fyrr en hann fékk bætt það tjón sem hann varð
fyrir af viðlagasjóði þó að hann væri ótryggður.
Við erum með lífeyriskerfi sem er einn fyrir
alla og allir fyrir einn sem heitir samtrygging.
Meðal annars af því að við tryggjum fólki lífeyri
þegar starfsævinni lýkur ef við missum starfs-
getu, og greiðum barnabætur og makalífeyri.
Við reynum eftir fremsta megni að standa sam-
an þegar náunginn lendir í áfalli. Því er mikið
áhyggjuefni þessi aukning á örorku hjá ungu
fólki. Hætta er á að fólk lokist þar inni og komist
ekki aftur út á vinnumarkaðinn. Í dag greinast
fimm nýir örorkuþegar á dag á Íslandi og þetta
er áhyggjuefni. Ef svo heldur fram sem horfir
mun þetta á endanum skerða lífeyri okkar.
Þetta er að sliga sjúkrasjóði VR og fleiri félaga.“
Þurfum allar hendur á dekk
Ísland er lítið land að sögn Guðrúnar, og við
þurfum „allar hendur á dekk“. „Hér er 30 þús-
und manns af erlendum uppruna sem hjálpar
okkur að halda gangverkinu uppi. Það er ljóst í
núverandi hagsveiflu að okkur hefði aldrei tek-
ist það án aðstoðar dugmikilla starfsmanna frá
öðrum löndum.“
Nokkur umræða hefur verið um fyrirferð líf-
eyrissjóðanna á hlutabréfamarkaði. Horfa sjóð-
irnir í meira mæli til útlanda með fjárfestingar
sínar?
„Já, ég held að allir sjóðir hafi verið að
stækka erlenda eignasafnið sitt. Það er mjög
gott og sem formaður LL þá segi ég að það er
gott fyrir kerfið. Við höfum verið gagnrýnd, eins
og þú segir, fyrir að vera of stór hér heima á
hlutabréfamarkaði en við áttum ekki annan
kost. Hér voru stjórnmálamenn sem lokuðu
landinu fyrir útflæði á fé og hvað áttu sjóðirnir
að gera. Við vorum eðli málsins samkvæmt föst
hér á landi í gjaldeyrishöftum. Á þessum tíma
dróst hlutfall erlendra eigna saman og svo eftir
að höftin hafa nú að mestu horfið þá hafa allir
reynt að dreifa eignasafninu betur. Þetta er
ekkert annað en áhættudreifing sem er til bóta
fyrir okkar sjóðfélaga. Árið 2014 voru undir 30%
eigna LV erlendar en núna erum við komin í
35% hlutfall. Við stefnum að því að vera á milli
35 og 40% í erlendum eignum.“
Guðrún bendir á að norski olíusjóðurinn fjár-
festi eingöngu erlendis og hann þykir mikill fyr-
irmyndarsjóður eins og Guðrún orðar það. 70%
af eignum hans er í skráðum hlutabréfum. „Til
samanburðar eru íslensku sjóðirnir með um
helming í skráðum hlutabréfum.“
Ætti lífeyrissjóðakerfið að fara að dæmi olíu-
sjóðsins og flytja allar eignir sínar til útlanda?
„Þá þyrftum við að auka útflutning okkar til
að eiga nægan gjaldeyri. Þetta hefur ekki komið
til tals. Ég held að þeir aðilar sem komu að
stofnun kerfisins árið 1969, atvinnurekendur og
launþegar, hafi verið mjög á því að Íslendingar
myndu taka þátt í uppbyggingu atvinnulífsins í
gegnum sjóðina. Það væri svona win-win fyrir
alla. Olíusjóðurinn norski var með 4,1% ávöxtun
á síðustu 20 árum en íslenska kerfið var með
5,5%. Ég get því ekki séð að við séum eitthvað
verr sett en norski sjóðurinn.“
Talandi aftur um orðsporsvanda sjóðanna,
segir Guðrún að sjóðirnir hafi verið ranglega
gagnrýndir að mörgu leyti því þeir hafi gegnt
lykilhlutverki í landinu eftir hrun við að byggja
íslenskt atvinnulíf upp úr rústum. „16 sjóðir
stofnuðu til að mynda Framtakssjóð Íslands í
þessum tilgangi og nú er verið að leysa hann
upp. Það verkefni tókst gríðarlega vel. Þegar
menn gagnrýna sjóðina fyrir of mikla fyrirferð á
markaðnum er rétt að benda á þetta uppbygg-
ingarstarf eftir hrun.“
Er gagnrýnin á lífeyrissjóðina ómakleg að
þínu mati?
„Svona kerfi á ekki að vera hafið yfir gagn-
rýni og við þurfum að vera óhrædd við að gera
breytingar á því þar sem þess er þörf en einnig
að vera duglegri að útskýra fyrir fólki hvernig
hlutirnir virka. Það er gott að veita aðhald en
líka að halda til haga því sem gott er. Við eigum
að reyna að bæta kerfið, vera óhrædd við breyt-
ingar og tilbúin að laga kerfið að nútímanum.“
Eitt af því sem er gagnrýnt við lífeyrissjóða-
kerfið er hár launakostnaður en Guðrún bendir
á þá staðreynd að um fjármálastofnanir sé að
ræða sem eigi í harðri samkeppni um starfsfólk.
„Sjóðirnir töpuðu 20% af eignum sínum í
hruninu þegar allt kerfið hrundi. Bankar og
tryggingafélög urðu gjaldþrota og meira að
segja Seðlabankinn varð tæknilega gjaldþrota
en þá stóðu lífeyrissjóðirnir einir eftir. Kerfið er
fyrir löngu búið að vinna upp þessi 20%. Svo má
líka benda á að þá er miðað við hápunkt kerf-
isins fyrir hrun og var ekki einmitt ofmat á verði
hlutabréfa á þeim tíma? Það var mikil froða í
kerfinu.“
Talið berst nú að Icelandair en Lífeyrissjóður
verslunarmanna er stærsti eigandi félagsins.
„Það er mikið talað um tap LV á þeirri fjárfest-
ingu en við getum líka sagt að þegar gengi fé-
lagsins stóð sem hæst má spyrja sig hvort að
það hafi verið réttmætt gengi. Var það sannvirði
félagsins. Við fórum inn í
Icelandair á genginu 2,5.
Við erum ekki búin að
tapa á fjárfestingunni. Við
höfum verið með raun-
ávöxtun upp á 14% en ár-
leg raunávöxtun LV til
samanburðar er 5,5%. Þá
höfum við fengið 1,7 millj-
arð í arð frá félaginu. Í
ólgusjó fjárfestinga erum
við langtímafjárfestir og
erum alltaf að horfa á lífaldur fólks. Það er óá-
byrgt að tapa ró sinni þó eitthvað bjáti á. Það er
ekki eðli lífeyrissjóða.“
Ekki rætt sölu Icelandair-bréfa
Hefur stjórn sjóðsins rætt þann möguleika að
minnka stöðu sína í Icelandair?
Nei, stjórnin hefur ekki rætt það. Við erum
langtímafjárfestir með trú á félaginu. Ef ekki
værum við löngu búin að selja.“
Á sjóðurinn hluti í fleiri flugfélögum?
„Nei.“
Fer ekkert um manneskju í þinni stöðu þegar
stórar eignir hrynja í verði á markaðnum?
„Jú, það er sársaukafullt, ég viðurkenni það.
Það hryggir mig því ég er svo samofin atvinnu-
lífinu. Það hryggir mig þegar gefur á bátinn
sama hver á í hlut. Ég er bara mannleg. Það er
alltaf vont að tapa peningum og sérstaklega að
tapa annarra manna peningum það er bara
öðruvísi ábyrgðartilfinning.“
Guðrún segist ekki skilja hitann í umræðunni
um ferðaiðnaðinn og flugfélögin. „Hér hefur
verið 30-40% vöxtur á ári. Trúðu menn því virki-
lega að það gæti haldið áfram til eilífðar. Hefði
Ísland þolað það? Ég segi nei. Við erum enn
með vöxt umfram meðalvöxt á heimsvísu sem
þykir rosalega gott og samt er fólk að tala niður
iðnaðinn og tapa sér og segja að allt sé komið á
vonarvöl sem er bara rangt.“
Hún bendir á að fjárhagsleg staða Icelandair
sé góð. Þeir séu að skipta um flugflota og taka
inn betri og sparneytnari vélar. „Ég held og
vona innilega að bæði flugfélögin, WOW og Ice-
landair verði áfram í framvarðasveit í íslensku
atvinnulífi og haldi áfram að vaxa og dafna eðli-
lega.“
Gagnrýni hefur verið uppi um skort á
gagnsæi í stjórnarsetu lífeyrissjóða í skráðum
félögum. Talað hefur verið um klíkumyndun og
þar fram eftir götunum. „Ef ég man rétt þá er-
um við að skipa fólk í 12 stjórnir hjá LV. Okk-
ur í stjórn sjóðsins hefur þótt þessi umræða
mjög miður enda átti hún ekki við rök að styðj-
ast. Snemma á þessu ári auglýstum við eftir
fólki til að sitja í stjórnum fyrir okkar hönd.
Við höfum nú þegar skipað í eina stjórn eftir
þessum nýju reglum og erum búin að koma
okkur upp mjög góðum gagnabanka hæfs
fólks, sem heldur áfram að safnast í í gegnum
heimasíðu sjóðsins. Við munum í framtíðinni
skipa í stjórnir úr þessum banka. Gáttin er
alltaf opin, fólk getur sent inn sínar umsóknir.
Við erum núna komin með á þriðja hundrað
manna og kvenna á þennan lista með fjöl-
breyttan bakgrunn og reynslu.“
Nú vendum við Guðrún okkar kvæði í kross
og förum að tala um væntanlega kjarasamn-
inga. Hún talar um nýja forystumenn í laun-
þegahreyfingunni. „Þegar sterkur leiðtogi
eins og Gylfi Arnbjörnsson, forseti ASÍ, fer af
sviðinu þá hefur það áhrif en það kemur maður
í manns stað. Nýtt fólk innan launþegahreyf-
ingarinnar og við hjá atvinnurekendum þurf-
um að slípa okkur saman. Verkefnið er bara
eitt, að tryggja kaupmátt, og góð lífskjör hér á
landi jafnt fyrir atvinnurekendur og launþega.
Þetta samspil er órjúfanlegt. Þannig að ég
held að allir mun ganga til samninga með þá
ábyrgð í huga.“
Ástandið á húnæðismarkaði er óboðlegt að
mati Guðrúnar og vandamálið er til staðar
bæði á höfuðborgarsvæðinu og úti á landi þar
sem of lítið af húsnæði er byggt. Til dæmis
vantar gjarnan húsnæði fyrir erlenda starfs-
menn fyrirtækja úti á
landi, að sögn Guð-
rúnar.
„Ég held að spár
margra um ískaldan og
dimman vetur á vinnu-
markaði rætist ekki.
Ég er bjartsýn í eðli
mínu og verkefnið er
að tryggja kaupmátt-
inn en kaupmátt-
araukning hefur verið
25% hér á landi.“
Spurð um stöðuna á byggingarmarkaði seg-
ir Guðrún að hún hafi ekki heyrt að þar séu
neinar sérstakar blikur á lofti, í ljósi þess að
farið er að hökta í ferðaþjónustunni. „Það er
enn mikið að gera hjá okkar félagsmönnum.
Það er eitthvað farið að bremsa í hótelverk-
efnum en við sjáum engin mikil merki um
kólnun.“
Hún heyrir samt marga kvarta yfir miklum
launakostnaði „Hér hafa laun hækkað langt
umfram laun í samkeppnislöndum okkar og
samkeppnisstaðan hér hefur versnað sem mér
þykir mjög miður. Ef við ætlum að halda störf-
um þá er því miður lítið svigrúm til frekari
launahækkana. Samkeppnishæfni útflutnings-
atvinnuveganna hefur versnað umtalsvert í
uppsveiflunni. Laun í framleiðsluiðnaði hafa
hækkað um 140% frá fyrsta ársfjórðungi 2010
mælt í evrum en til samanburðar hækkuðu
laun í þeim hluta iðnaðarins um 20% í ESB-
ríkjunum á sama tíma. Laun hér á landi hækk-
uðu mælt í evrum langt umfram það sem gerst
hefur í nokkru öðru iðnvæddu ríki á tíma-
bilinu.“
Hún segir að því miður hafi verið of margar
uppsagnir hjá fyrirtækjum upp á síðkastið
sem hryggi hana.
Spurð um stöðu iðnnáms í landinu segir
Guðrún að það sé ánægjulegt að segja frá því
að fjölgun sé á nemum í iðnnámi nú í haust.
17% nemenda hafi valið iðnnám en 12% á sama
tíma í fyrra. „Þetta er mjög jákvætt og ég vona
að þessi þróun haldi áfram. Það þarf að breyta
viðhorfi til iðnmenntunar. Við höfum leyft okk-
ur að tala niður iðnmenntun og fólk sem starf-
ar í iðnaði en iðnaður skapar 23% af lands-
framleiðslu hér eða tæpa 600 milljarða króna.
Við verðum að halda þessu og því er það
áhyggjuefni ef það verður fækkun starfa
vegna versnandi starfsskilyrða fyrirtækja.“
Morgunblaðið/Hari
”
Það að vera formaður
SI finnst mér óskaplega
skemmtilegt, en ég hef
verið þar í fimm ár.
Þetta hefur reynst
miklu skemmtilegra
en ég átti von á.
fyrir einn
Guðrún segir að Tryggingastofn-
un ríksins sé gegnumstreymis-
kerfi með stórkostlegan galla.
„Gegnumstreymiskerfi eru alltaf
háð ákvörðunum stjórnmála-
manna á hverjum tíma.“