Fréttablaðið - 07.06.2017, Qupperneq 26

Hinn 30. nóv. 2017 voru liðin 10 ár frá gangsetningu Kára-hnjúkavirkjunar. Kára-
hnjúkavirkjun ásamt byggingu álvers
Alcoa á Reyðarfirði eru tvímælalaust
umdeildustu framkvæmdir á lýð-
veldistímanum og þótt lengra sé aftur
farið. Því valda umhverfisspjöll þau,
sem virkjunin hafði í för með sér, sem
snertu í raun allt svæðið frá jökli út til
Héraðsflóa, en þó mest og alvarlegust
hvað Lagarfljót snertir. Við virkjun-
ina tvöfaldaðist rennsli Fljótsins og
vatnsborð hækkaði með tilheyrandi
landbroti, einkum utan Lagarfoss,
gegnsæi minnkaði um helming vegna
stóraukins svifaurs frá Hálslóni, sem
þýðir versnandi lífsskilyrði, eins og nú
þegar er komið í ljós. Útlit Fljótsins
hefur tekið verulegum breytingum.
Það hefur nú fengið á sig korglitaðan
eða dökkan lit í stað hins blágráa eða
gulgræna litar, sem það áður hafði,
en er nú gjörsamlega horfinn. Ótalin
eru áhrif sk. Hraunaveitu á rennsli
og marga fossa í Jökulsá og Kelduá í
Fljótsdal, sem eru nú aðeins svipur
hjá sjón stærstan hluta ársins.
Óþarft er að rifja upp gífurlega
andstöðu gegn virkjuninni og aðvör-
unarorð færustu sérfræðinga við
afleiðingum hennar. Það er flestum í
fersku minni. Á slíkt var ekki hlustað.
Ríkisstjórnir, sem sátu að völdum á
framkvæmdatíma, voru ákveðnar í að
virkja, hvað sem andmælum liði. Þar
var þó hlutur tveggja ráðherra verst-
ur, þeirra Valgerðar Sverrisdóttur iðn-
aðarráðherra og Sivjar Friðleifsdóttur
umhverfisráðherra sem gaf grænt
ljós á byggingu virkjunarinnar þrátt
fyrir úrskurð Skipulagsstofnunar,
sem hafnað hafði virkjunartilhögun
alfarið vegna „of mikilla óafturkræfra,
neikvæðra umhverfisáhrifa“. Nöfn
þessara ágætu kvenna munu verða
órjúfanlega tengd byggingu Kára-
hnjúkavirkjunar, ásamt nafni Friðriks
Sophussonar, forstjóra Landsvirkj-
unar, en hversu mikill heiður fylgir
því, skal ósagt látið.
Missa íbúa
Nú þegar Kárahnjúkavirkjun hefur
verið starfrækt í áratug, er ekki úr
vegi að skoða, hver áhrif virkjunar
og stóriðju hafa orðið á atvinnulíf og
íbúaþróun á Austurlandi. Er þá fyrst
til að taka, að nær öll aðvörunar-
orð andstæðinga virkjunarinnar,
hvað snertir náttúruspjöll af hennar
völdum, hafa ræst og raunar skjótar
en flesta grunaði. Í þessu sambandi
er fróðlegt að vitna í samantekt
Björns Hafþórs Guðmundssonar,
fv. framkvæmdastjóra Sambands
sveitarfélaga á Austurlandi (SSA),
um búsetuþróun og íbúafjölda á
Austurlandi á árunum 1991-2014
með tilkomu stóriðju á Reyðarfirði
það tímabil, sem birtist í tímaritinu
Glettingi á Egilsstöðum, 25. árg. 2. tbl.
2015. Þar telur Björn ljóst, að spár um
verulega fólksfjölgun á Austurlandi í
kjölfar byggingar álversins hafi ekki
gengið eftir. Þegar hann er spurður,
í hverju spárnar hafi brugðist, svarar
hann: „Íbúum hefur fækkað meir en
góðu hófi gegnir til „jaðranna“, þegar
á heildina er litið. Þess vegna hefur
okkur ekki verið að fjölga, þrátt fyrir
tilkomu álversins, enda aldrei mark-
visst unnið að því að efla svæðið í
heild og fjölga eggjunum í körfunni.“
Þessu til viðbótar birtir svo ritstjóri
Glettings í sama tbl. samantekt um
fólksfjöldaþróun í Austurlandskjör-
dæmi umrætt tímabil, en þar kemur
fram, að í fjórðungnum hefur fjölgað
um rúml. 700 manns, en sú fjölgun
skilar sér einvörðungu til Reyðar-
fjarðarsvæðisins (Fjarðabyggðar) og
Héraðs (Egilsstaða). Önnur svæði
ýmist halda sínu eða missa íbúa.
Heildarmyndin allt tímabilið sýnir
fækkun á Austurlandi upp á tæp-
lega fimm prósent á sama tíma sem
landsmönnum öllum fjölgaði um 26
prósent. (Glettingur, 2. tbl. 2015). Að
vísu eru nú liðin fjögur ár síðan úttekt
þessi var gerð, en ólíklega hefur stað-
an breyst verulega síðan. Fólksflótti af
Austurlandi hefur ekki stöðvast þrátt
fyrir tilkomu stóriðjunnar, enda vitað,
að erfitt er að stýra íbúaþróun, þar
kemur margt fleira til en atvinna. Það
hljóta engu að síður að vera vonbrigði,
ekki síst í ljósi væntinga og þess gífur-
lega fjármagns, sem lagt var í virkjana-
framkvæmdir og e.t.v. hefði mátt nýta
að einhverju leyti til annars konar og
fjölbreyttari atvinnuuppbyggingar,
sem komið hefði fjórðungnum og
öllum íbúum hans að betra gagni.
Á tíu ára stóriðjuafmæli búa Aust-
firðingar við umbreytt og skemmt
Lagarfljót, sem bæði hefur skipt um
lit og lögun. Erfitt hlýtur að vera fyrir
margan Héraðsbúa að horfast í augu
við, að sú skuli orðin raunin með sjálft
Lagarfljótið, stolt okkar Austfirðinga
og eitt mesta og þekktasta vatnsfall
landsins. Mér er til efs, að slíkt hefði
getað gerst í nokkru lýðræðisríki nema
Íslandi. Trúlega verður Kárahnjúka-
virkjun síðasta stóra vatnsaflsvirkjun
á Íslandi, svo mjög hefur viðhorf fólks
til umhverfisins breyst nú síðustu árin.
Hún verður áminning um, að slíkt
megi aldrei endurtaka sig.
Höfum við gengið til góðs?
Tíu ára afmæli Kárahnjúkavirkjunar
Reykvíkingar – og raunar heimurinn allur – standa frammi fyrir tæknikerfis-
breytingu. Orkuskipti í sam-
göngum eru fyrir dyrum og margt
bendir til að þau gerist hraðar en
nokkurn hefði órað fyrir. Rafbílar
munu hratt leysa bensín- og dísil-
bíla af hólmi, sem mun hafa jákvæð
umhverfisáhrif fyrir veröldina en
einnig leiða til mikils þjóðhagslegs
sparnaðar fyrir Íslendinga.
Tæknisagan kennir okkur þó að
breytingar innan ramma ríkjandi
tæknikerfis eru alltaf flóknar og
erfiðar. Skipulagslegar ákvarðanir
sem teknar voru út frá eldri tækni
geta reynst heftandi og skapað
vandamál við innleiðingu nýs
tækjabúnaðar.
Reglulega fáum við fregnir af
nýjum áföngum í rafbílavæðingu
landsins, þar sem sýndar eru
myndir af stjórnmálamönnum og
stjórnendum orkufyrirtækja taka
í notkun hraðhleðslustöðvar á víð
og dreif um landið. Sjálfsagt er að
fagna því, enda mun þéttara net
slíkra stöðva greiða fyrir ferða-
lögum út á land og því ryðja úr vegi
hindrunum fyrir því að fólk kaupi
sér rafbíl.
En þótt vígsluathafnir af þessum
toga séu myndrænar, taka þær ekki
nema á litlum hluta þess sem gera
þarf til að greiða fyrir orkuskipt-
unum. Hraðhleðslustöðvar munu
þegar fram í sækir ekki verða nema
jaðarstærð þegar kemur að því að
knýja bílaflota landsmanna. Þær
eru í grunninn leifar af því tækni-
kerfi sem við erum að kveðja og
byggir á því að ökumenn keyri
farartæki sín á bensínstöð/hleðslu-
stöð og fylli af orku. Í framtíðinni
verða þessar stöðvar neyðarbrauð
þegar geymirinn tæmist á ferðalagi.
Obbinn af öllum bílhleðslum mun
eiga sér stað við heimahús eða á
vinnustað. Það verður svo tækni-
manna að finna útfærslur á því
hvernig best verður rukkað fyrir
þær hleðslur.
En hér erum við einmitt komin
að stóru spurningunni. Hvernig
mun okkur takast að byggja upp
slíkt innviðakerfi innan núverandi
borgar- og bæjarmyndar um land
allt? Íbúi í einbýlishúsi með heim-
reið og bílskúr mun vandkvæða-
lítið geta tengt rafmagnstengil í sitt
einkastæði. Sama gildir um hátt-
settu stjórnendurna í fyrirtækjum
og stofnunum, sem geta afmarkað
einkastæði rafbíla við vinnustað-
inn. En hvað með þau sem búa í
blokk? Hvað með þau sem búa við
eldri götur borgarinnar þar sem
bílum er lagt úti í götu og enginn
á afmarkað stæði? Hvað með þau
sem sækja skóla eða vinnu á stóra
vinnustaði á bílum sínum, þar sem
hver grípur það stæði sem býðst?
Er ekki raunveruleg hætta á því að
einungis efnafólk eigi kost á að taka
þátt í þessari mikilvægu tækni-
breytingu?
Sá sem þetta ritar er formaður
húsfélags í fjölbýlishúsi hér í borg.
Íbúar hússins hafa sett sér metn-
aðarfull markmið um að ýta undir
rafbílavæðingu. Í samskiptum
okkar við (annars mjög velviljaða)
starfsmenn Reykjavíkurborgar,
hefur komið í ljós hversu skammt
á veg borgin er komin í að huga að
þessari endurnýjun innviða. Afar
erfitt reyndist að fá nokkra ráðgjöf
um mögulegar útfærslur. Lítil eða
engin svör var að finna við tækni-
legum spurningum. Eins og staðan
er í dag þarf hvert einasta húsfélag
og hver einasti borgarbúi með
metnað fyrir orkuskiptum að finna
upp hjólið.
Hraðhleðslustöðvar við þjóð-
veginn eru fínar, en þegar kemur
að stóru myndinni þurfum við hag-
nýtar og viðráðanlegar lausnir til
að koma upp nýju tæknikerfi innan
núverandi borgarmyndar. Við þurf-
um að grafa lagnastokka í götur
í eldri hverfum borgarinnar svo
unnt sé að setja upp hleðslustaura
og setja reglur um aðgengi að þeim
stæðum. Við þurfum ráðgjafarþjón-
ustu fyrir húsfélög og starfsfólk sem
sýnir frumkvæði að því að hanna
og kynna mögulegar útfærslur að
hleðslukerfum við ólíkar aðstæður
út um allan bæ. Þessi vinna mun að
sjálfsögðu þurfa að vinnast í fullu
samstarfi við orkufyrirtæki borg-
arinnar. Þetta er eitt mikilvægasta
umhverfis málið sem við okkur
Reykvíkingum blasir. Á komandi
kjörtímabili verður kominn tími
til að tengja.
Er ekki tími til kominn að tengja?
Hvort sem við búum í þétt-býlu eða strjálbýlu sam-félagi er öryggi fjölskyld-
unnar og heimilisins í forgangi
en algengustu ógnanirnar þar eru
einkum tvær: Brunahætta og inn-
brot eða umferð óboðinna gesta.
Nýlegir alvarlegir eldsvoðar,
bæði í stigahúsum fjölbýlishúsa
og í atvinnuhúsnæði, sýna okkur
að þrátt fyrir opinberar kröfur
og reglugerðir þurfa eigendur
sjálfir að vera á varðbergi gagnvart
aðsteðjandi ógnunum því reglu-
gerðir sjá ekki allt fyrir varðandi
einstakar fasteignir. Þar hvílir
ábyrgðin fyrst og síðast hjá eigend-
unum sjálfum.
Þau úrræði sem eigendur hafa
til að minnka líkur á eldsvoða eða
tjóni af þeim völdum eru t.d. sam-
stillt átak við uppsetningu slökkvi-
tækja og -búnaðar, uppsetning
reykskynjara og samtenging þeirra,
uppsetning og vöktun á bruna-
öryggiskerfum og fleira.
Ef þú býrð í fjölbýlishúsi á íbúðin
þín að vera sjálfstætt brunahólf
og vert að kanna hvort frágangur
á veggjum, lofti, gólfi og hurðum
að sameign sé ekki örugglega
með þeim hætti að eldur geti ekki
breiðst út á milli íbúða. Í eldri
húsum þarf að huga sérlega vel að
öryggismálum, enda óvíst að bygg-
ingarreglugerðir sem þá giltu upp-
fylli allar þær öryggiskröfur sem
gerðar eru í dag. Þar er t.d. rétt að
huga að úrbótum á brunahólfum,
t.d. með endurnýjun millihurða og
brunaþéttingum samkvæmt viður-
kenndum aðferðum. Þá þarf sér-
staklega að huga að brunavörnum í
sorpgeymslum innandyra, geymsl-
um og geymslugöngum. Einnig þarf
að árétta og fylgja eftir reglum um
hvað má geyma í sameign og í eldri
húsum getur þurft að endurnýja
rafmagnstöflur og jafnvel lagnir.
Æskilegt væri að framkvæma
bruna- og rýmingaræfingar í fjöl-
býlishúsum, ásamt því að prófa
viðvörunar- og eldvarnarbúnað.
Reynslan sýnir enn fremur að huga
þarf sérstaklega að öryggismálum
í fjölbýlishúsum fyrir eldri borg-
ara, enda fylgir aukin slysahætta
óneitan lega hækkandi aldri.
Aðgangsstýring og eftirlit
Með aukinni skipulagðri glæpa-
starfsemi og tíðari innbrotum
hafa húseigendur í vaxandi mæli
tekið upp nútímalegri og tækni-
legri aðgangsstýringar að eignum
sínum til að hafa betra yfirlit yfir
hverjir hafa að þeim aðgang. Þann-
ig eru t.d. nýrri fjölbýlishús gjarnan
með bílakjallara sem aukið hefur til
muna þörfina fyrir góða aðgangs-
stýringu.
Eftirlitsmyndavélum og til-
heyrandi tækni hefur fleygt mikið
fram á síðustu misserum og hefur
uppsetning þeirra fælingaráhrif
gagnvart óæskilegri umgengni
og þjófnaði og myndefni úr þeim
getur hjálpað til við að rekja slóð ef
um gripdeildir eða skemmdarverk
hefur verið að ræða. Hafa eigendur
fjölbýlishúsa sett upp slíkar eftir-
litsmyndavélar en rétt er að minna
á ákvæði persónuverndarlaga, ef
setja á slíkan búnað upp, sem og
reglur um það hverjir megi hafa
aðgang að slíku myndefni.
Erfitt er að mæla árangur af
auknum ráðstöfunum í öryggis-
málum en ef marka má verð bruna-
trygginga fasteigna hefur kostnað-
ur vegna tjóna af völdum eldsvoða
farið ört vaxandi undanfarin ár. Þá
sjáum við að kostnaður við öryggis-
og aðgangsmál í fjölbýlishúsum,
sem eru í þjónustu hjá okkur,
hefur aukist um 48% að meðaltali
á hverja íbúð. Þá aukningu má að
einhverju leyti rekja til nýrri fast-
eigna en þar virðast eigendur leggja
meiri áherslu á forvarnir.
Með stærri og flóknari fjöleignar-
húsum, hækkandi aldri þjóðarinn-
ar og aukinni kaupgetu er líka full
þörf á að stjórnvöld séu í takt við
tímann og auki kröfur um eldvarnir
bygginga. Því hvetjum við bæði
eigendur fasteigna og ekki síður
stjórnvöld til að sýna frumkvæði og
efla bæði forvarnir og eftirlit. Slysin
gera ekki boð á undan sér!
Öryggismál og fjölbýlishús
Ólafur
Hallgrímsson
fv. sóknarprestur
Stefán Pálsson
tæknisagn-
fræðingur
Afar erfitt reyndist að fá
nokkra ráðgjöf um mögu-
legar útfærslur. Lítil eða
engin svör var að finna við
tæknilegum spurningum.
Eins og staðan er í dag þarf
hvert einasta húsfélag og
hver einasti borgarbúi með
metnað fyrir orkuskiptum
að finna upp hjólið.
Trúlega verður Kárahnjúka-
virkjun síðasta stóra vatns-
aflsvirkjun á Íslandi, svo
mjög hefur viðhorf fólks
til umhverfisins breyst nú
síðustu árin. Hún verður
áminning um, að slíkt megi
aldrei endurtaka sig.
Daníel Árnason
framkvæmda-
stjóri Eigna-
umsjónar
7 . J Ú N Í 2 0 1 8 F I M M T U D A G U R26 S K O Ð U N ∙ F R É T T A B L A Ð I Ð