Bændablaðið - 17.11.2016, Blaðsíða 42

42 Bændablaðið | Fimmtudagur 17. nóvember 2016
Júgurbólga í mjólkurkúm er
langalgengasti sjúkdómurinn í
mjólkurframleiðslunni og veldur
bændum miklum búsifjum bæði
vegna kostnaðar við meðhöndlun,
afurðataps og fleiri þátta.
Margar rannsóknir hafa
verið gerðar víða um heim á
kostnaðarþáttum sem tengjast
júgurbólgu og má ætla að árlegt
tap bænda vegna sjúkdómsins
sé að jafnaði í kringum 10%
af verðmætum mjólkurfram-
leiðslunnar. Þetta getur þó verið
æði misjafnt á milli búa og víða má
ætla að þetta tap sé langtum meira.
Frumutala mjólkur
Frumutala mjólkur er líklega
algengasti mælikvarði á
júgurheilbrigðisástand kúabúa í
dag enda mælir frumutalan fjölda
þekjufruma og hvítra blóðkorna
í mjólk. Hvítum blóðkornum
fjölgar verulega þegar bólga eða
bólgubreytingar í júgurvef verða
af völdum sýkla.
Þessi aðferð við gæðaeftirlit
mjólkur hefur verið notuð í rúma
hálfa öld og eru flest lönd með
viðmið um heimilaðan hámarks-
fjölda af frumum í hverjum
millilítra mjólkur, eigi að nýta hana
til manneldis.
Í Evrópu á þriggja mánaða
fa ldmeðal ta l f rumutölu
tankmjólkur að vera lægra en 400
þúsund/ml en margar afurðastöðvar
hafa mun lægra viðmið fyrir
úrvalsmjólk líkt og þekkist hér á
landi, þar sem einn af grundvöllum
úrvalsmjólkurgreiðslu er að
faldmeðaltal frumutölu fjögurra
mælinga innan mánaðar sé 200
þúsund/ml eða lægra.
Þó svo að margar afurðastöðvar
miði einmitt við 200 þúsund/ml
fyrir úrvalsmjólkurálag þá eru
nokkrar sem greiða enn betur fyrir
enn frumulægri mjólk. Þannig
greiðir t.d. ein dönsk afurðastöð,
Them Ost, úrvalsmjólkurálag niður
í 100 þúsund frumur/ml. Them
Ost, sem er sérhæfð afurðastöð í
ostavinnslu, borgar aukið álag í 100
þrepum frá 200 þúsund frumum/
ml niður í 100 þúsund frumur/ml.
Þannig fá innleggjendur betur og
betur greitt fyrir mjólkina eftir því
sem frumutalan verður lægri.
Þetta hefur gert það að
verkum að innlögð mjólk til
afurðastöðvarinnar hefur tekið
miklum breytingum og fyrir vikið
hefur hráefnið sem unnið er með
batnað til muna, svo mikið að hægt
hefur verið að breyta vinnslunni
og fá enn meiri arðsemi með
mjólkurvinnslunni. Framlegðar-
aukningin hefur með öðrum orðum
greitt fyrir úrvalsmjólkurálagið.
Hvað er há frumutala
tankmjólkur?
Undanfarna áratugi hefur þekking
á frumutölu mjólkur og sýkingum í
júgurvef tekið miklum framförum.
Má nefna sem dæmi að fyrir um
aldarfjórðungi var oft miðað við að
væri frumutala einstaks júgurhluta
hærri en 300 þúsund, þá væri um
júgurbólgu að ræða. Í dag miða flest
lönd við helmingi lægra viðmið þ.e.
mælist kýrsýni með meira en 150
þúsund frumur/ml þá sé kýrin með
sýkingu.
Sé frumutala einstakra kúa
hærri hafa rannsóknir sýnt að það
dregur úr afurðaseminni að jafnaði
auk þess sem t.d. dönsk rannsókn
frá þessu ári sýndi að þau bú sem
eru með lægri frumutölu hafa að
jafnaði betri afkomu en þau sem
hærri eru.
Líkleg skýring felst í mun lægri
tíðni á dulinni júgurbólgu en það er
júgurbólgutilfelli sem ekki valda
sýnilegum einkennum júgurbólgu.
Af þessu leiðir að sé
tankmeðaltalið hærra en 150
þúsund/ml þá ætti að leita leiða til
þess að ná tökum á ástandinu, og
það er alltaf hægt!
Hvað er til ráða?
Sé frumutala tankmjólkur hærri
en 150 þúsund/ml þarf að skoða
kýrsýnin vel og skálaprófa allar
frumuháar kýr til þess að komast
að því hvort tilfallandi hækkun
hafi orðið á kýrsýnatökudegi eða
hvort um raunverulega sýkingu
er að ræða. Þá þarf alltaf að
meta aðstæðurnar enda getur
frumutala hækkað eftir því sem
líður á mjaltaskeiðið auk þess sem
frumutala hækkar með hækkandi
aldri kúa svo dæmi sé tekið.
Svari skálaprófið mælum við
alltaf með því að erfðaefnisgreina
kýrsýnin (PCR greina) enda þarf að
vita nákvæmlega hvaða sýkill er að
valda vandræðum í hverju tilfelli
fyrir sig, enda eru viðbrögðin afar
ólík eftir því hvaða sýklar eru að
herja á kýrnar hverju sinni og eiga
bændur alltaf að ráðfæra sig við sína
dýralækna og mjólkurgæðaráðgjafa
um hvernig eigi að bregðast við.
Gróflega má flokka sýklana
þannig að sé Staphylococcus aureus
að valda vandræðum, er ástæðan
oft vanstilling eða röng uppsetning
mjaltatækja/mjaltaþjóna eða röng
vinnubrögð við mjaltir/umhirðu
mjaltaþjónanna.
Sé Streptococcus uberis að valda
vanda, eru kýrnar oftast of óhreinar
og þarf þá oft að gera átak í bættum
vinnubrögðum á búinu.
Rétt er að taka fram að þegar
sýkingarvandinn á rætur sínar að
rekja í umhverfi kúnna er lausnin
ekki að bera sótthreinsandi efni í
tíma og ótíma á legusvæði kúnna.
Skítur er og verður skítur þó svo
að það sé búið að hella yfir hann
sótthreinsandi efni. Skít þarf að
hreinsa frá kúm oft á dag og halda
honum frá kúnum!
Sé E. coli að valda vanda er
oft um samspilsþætti að ræða; oft
skítugt legusvæði kúnna ásamt
neikvæðu orkujafnvægi sem gerir
ónæmiskerfi kúnna erfitt fyrir.
Ef Klebsiella er vandamálið
er reynsla okkar í Danmörku sú
að oftast megi finna skýringuna í
menguðu sagi eða spæni. Ef um
kóagúlasa neikvæða stafylokokka
er að ræða er oft um allt of hátt
hlutfall af dulinni júgurbólgu að
ræða í hjörðinni og er þá oftast
horft til þess að meðhöndla í
geldstöðunni (sjá síðar).
Þó svo að alltaf sé mælt með því
að gera sérstaka aðgerðaráætlun
fyrir hvert bú, byggt á erfðaefnis-
greiningu á sýklum í mjólk, má heilt
yfir gefa hér nokkur almenn ráð:
1. Yfirfara mjaltatækin og
vinnubrögð við mjaltir
R e g l u b u n d i ð v i ð h a l d
mjaltatækjanna er afar mikilvægt
en við sjáum allt of oft ranglega stillt
mjaltatæki og/eða bilaða tækni sem
veldur skaða við mjaltir.
Í Danmörku eru óháðir
ráðgjafar sem starfa m.a. við það
að gera úttektir á mjaltatækjum
og mjaltaþjónum og þrátt fyrir
þjónustusamninga sem bændur
gera oft við fyrirtækin sem selja
mjaltatækin þá finnast eiginlega
ótrúlega oft bilanir eða rangar
stillingar.
Vísbendingar um rangar
stillingar geta verið t.d. ef hefta
þarf kýr fyrir mjaltir en við miðum
almennt við að ef fleiri en 1–2 kýr af
hverjum 100 mjólkandi spraka af sér
tækjunum, þá sé eitthvað að. Þetta
sést einnig á búum með mjaltaþjóna
sé hlutfall ólokinna mjalta of hátt.
Hefting kúa fyrir mjaltir
er oft afleiðing rangrar virkni
mjaltatækninnar eða rangra
vinnubragða við mjaltir, en getur
vissulega átt sér stoð í geðstirð
sumra íslenskra kúa.
Algengustu tæknilegu
mistökin sem við finnum, bæði
á hefðbundnum kerfum og
mjaltaþjónum, eru sogskiptar sem
ganga ekki í takt eða hafa rangt
sogskiptihlutfall, óhreinindi í
soglögnum sem heftir hreyfingu
lofts og þar með veldur vanstillingu
og óþéttir mjaltakrossar sem gerir
það að verkum að þegar tækin eru
tekin af þá fellur sogið allt of hratt.
Önnur algeng mistök sem
finnast eru ranglega staðsettar
mjólkurlagnir og/eða rangur halli
á mjólkurrörum, of litlar sogvélar
miðað við þarfir kerfanna, vanstillir
sogjafnar, lélegt viðhald frátökufötu
og ranglega stilltir aftakarar.
Varðandi vinnubrögð við mjaltir
er erfitt að gefa upp eina staðlaða
mynd en líklega eru algengustu
mistökin þau að kýrnar eru ekki
undirbúnar rétt fyrir mjaltir og selja
því ekki nógu vel. Mjaltatíminn
eykst og líkur á tómmjöltum
einstakra júgurhluta aukast. Þá
á alltaf að passa upp á hreinlæti
við mjaltirnar og forðast að bera
möguleg smitefni á milli kúnna,
annað hvort með höndum, ermum
eða mjaltatækjunum sjálfum.
Reglubundin þrif þegar á
mjöltum stendur er eðlilegur
vinnuliður við mjaltir og sé mjólkað
með mjaltaþjóni þarf að þrífa arm
hans nokkrum sinnum á dag eigi
vel að vera.
2. Þrífa spena með sápu og
sótthreinsa
Það kemur engum á óvart að
Er frumutalan of há?
Utan úr heimi
Brugðist við matarskorti í stríðshrjáðri Aleppoborg:
Bændur á svæðinu reyna
að tryggja fæðuöryggi
Þrátt fyrir hörmungar stríðsátaka
í borginni Aleppo í Sýrlandi, sem
hart er nú sótt að, neita bændur
á svæðinu að gefast upp. Reyna
þeir af veikum mætti að tryggja
fæðuöryggi í borginni.
Frá þessu var greint á
fréttastöðinni Aljazeera 17. október
síðastliðinn. Þar segir að í miðjum
hörmungum stríðsátakanna reyni
íbúarnir að komast af í daglegu lífi
við afar erfiðar aðstæður. Sprengjum
hafi rignt yfir borgina þar sem
heimili fólks eru sprengd í loft
upp. Fæðuskortur hafi stöðugt farið
versnandi, en þar hafi bóndinn Salim
Atrache séð tækifæri. Á 37 hektara
landi í útjaðri borgarinnar hefur
Atrache og sjálfboðaliðar Rauða
liðsins svokallaða (Red Team), unnið
við ræktun á kartöflum, gúrkum,
kúrbít, eggaldinum, steinselju,
spínati og fleiri tegundum. Telur
Atrache að með uppskerunni sé hægt
að fæða íbúa austurhluta borgarinnar.
Margvíslegur vandi steðjar þó að,
m.a. við að útvega eldsneyti til að
knýja nauðsynleg landbúnaðartæki.
Borgarbúar sjálfir hafa reyndar líka
reynt að bjarga sér með því að rækta
eigið grænmeti í húsagörðum og
halda húsdýr sér til matar.
Í þessari stríðshrjáðu borg
eru matvæli ein verðmætasta
viðskiptavaran. Afar lítið framboð
hefur sprengt upp verð á matvælum
í borginni. Að mati Atrache hafa
sum matvæli tífaldast í verði og því
séu viðskiptatækifæri fyrir bændur.
Hann segist þó ekki ætla að selja
uppskeruna á hærra verði en sem
dugar fyrir kostnaði. Hann leggur
ríka áherslu á að það sem hann
og sjálfboðaliðarnir séu að rækta
komist ekki í hendur stjórnarhersins,
heldur sé það eingöngu ætlað
íbúum í borginni og þeim sem eru
á hverfissjúkrahúsunum. /HKr.
Skálapróf er líklega einfaldasta og auðveldasta aðferðin sem þekkt er í dag
Getum við orðið að liði? – Við seljum m.a.
Frábærar vélar fyrir m.a. þvottahús, hótel og gistiheimili
FR
U
M
-
w
w
w
.f
ru
m
.is
Eigum
hágæða
þýskt hótellín