Bændablaðið - 26.01.2017, Side 21

21Bændablaðið | Fimmtudagur 26. janúar 2017
skapar mjög hreinan bruna. Það er
þó baneitrað og mjög tærandi efni
og að því leyti talsvert öðruvísi en
etanólið sem framleitt er m.a. með
gerjun korns. Mjög lítið magn af
metanóli þarf til að framkalla alvar-
leg eitrunareinkenni hjá fólki, t.d.
nýrnabilun og blindu.
„Alheims vatnsfótspors-staðall“
Settur var á fót svokallaður „Alheims
vatnsfótspors staðall“ (Global Water
Footprint Standard) þann 24. júlí
2014 samkvæmt ISO staðli 14046.
Grunnhugmyndin að vatnsfótspor-
inu var þó lögð fram af Arjen Y.
Hoekstra hjá UNESCO árið 2002.
Varð þá byggt á kolefnisfótspor-
inu og landnotkunarfótsporinu.
UNESCO gaf það síðan út árið 2004
hvernig ætti að finna út vatnsfótspor
þjóða. John Allan prófessor kom svo
með enn frekari útlistun á vatns-
fótsporinu árið 2008. Sama ár gaf
UNESCO út bókina „Globalization
of Water“ og 2011 handbókina „The
water footprint assessment manual:
Setting the global standard“.
Hafa verður í huga að á bak við
útreikninga á vatnsfótspori eru flók-
in fræði. Í kjötframleiðslunni er til
dæmis búið að reikna út vatnsnotk-
unina við ræktun og fóðurfram-
leiðsluna sem þar að baki liggur og
ýmislegt annað.
Sem dæmi um vatnsnotkun við
ræktun nytjajurta standa t.d. 210
lítrar á bak við framleiðslu á hverju
kílógrammi af sykurreyr, en 1.782
lítrar eru á bak við fullunninn sykur.
Þá er vatn líka í bakgrunni við
fullvinnslu á matvörum svo ekki sé
talað um vatnsfótsporin á bak við
framleiðslu á tækjunum sem þar eru
notuð.
Blá, græn og grá fótspor
Ýmsar stofnanir og fyrirbæri hafa
síðan verið sett á fót í kringum vökt-
un og útreikninga á vatnsfótspori
manna á jörðinni. Þar er líka talað
um skilgreiningar eins og „blávatns
fótspor“, sem tekur á áætlunum um
ferskvatn, „grænvatns fótspor“ mið-
ast við vatnsuppgufun og „grávatns
fótspor“ miðast við vatnsmengun
vegna athafna mannsins. Þá bætist
við skilgreining á endurnýjanlegu
vatni og sjálfbærni í vatnsbúskap
(Sustainable water use).
Athyglisvert er að skoða vatnsfót-
spor ýmiss konar landbúnaðarfram-
leiðslu og vatnsnotkun heimshluta
og landa samkvæmt úttekt og skýrslu
M. M. Mekonnen and A. Y. Hoekstra
sem gefin var út í janúar 2011.
Þar kemur m.a. fram, eins og
búast mátti við, að því hlýrri sem
landsvæðin eru, þeim mun meira af
vatni er notað í formi vökvunar.
Allt að 3,4 tonn af vatni fyrir
hvert kíló af korni
Tekið er dæmi af ræktun á korni.
Þar ber þó að hafa í huga að útkom-
an fyrir aðrar tegundir getur verið
allt önnur, hvað varðar hlutfallslega
uppskeru á hektara.
Í Norður-Evrópu er vatnsnotk-
unin nokkurn veginn til helminga
frá regni og síðan með vökvun.
Heildarvatnsnotkunarfótsporið við
framleiðslu á hverju kílói af korni
er um 637 lítrar. Það er jafnframt
minnsta vatnsnotkunin sem þekkist
í heiminum við framleiðslu á korni
og uppskeran jafnframt sú næstmesta
sem þekkist, eða 5,17 tonn að með-
altali á hektara.
Í Vestur-Evrópu fæst talsvert
hærra hlutfall af vatnsnotkuninni
með vökvun, en heildarnotkunin er
mjög svipuð, eða 654 lítrar á hvert
kíló af korni. Þar er uppskeran líka
langmest að meðaltali á heimsvísu,
eða 6,77 tonn á hektara.
Í Austur-Evrópu er hlutfallið af
rigningarvatni og vökvun nokkurn
veginn til helminga. Þar er hins vegar
notað mun meira vatn í heildina.
Er vatnsfótsporið 1.795 lítrar fyrir
hvert kíló af korni. Þar er uppskeran
samkvæmt þessum tölum líka frekar
léleg, eða 2,27 tonn að meðaltali á
hektara. Þetta þætti ekki einu sinni
sæmilegt á íslenskan mælikvarða.
Í Suður-Evrópu er dæmið hlut-
fallslega annað. Þar er nær tvöfalt
hærra hlutfall af vatnsnotkuninni frá
vökvun, en heildarnotkunin er samt
talsvert minni en í Austur-Evrópu
eða 1.217 lítrar á kílóið. Þar er með-
aluppskeran 3,81 tonn að meðaltali
á hektara, en heil 7,07 tonn af þeim
ökrum sem mest eru vökvaðir.
Minnst meðaltalsvatnsnotkun við
kornrækt er í Evrópu
Meðalvatnsnotkunarfótsporið við
framleiðslu á korni í Evrópu er 1.214
lítrar á hvert kíló og er það lægsta
sem þekkist í heiminum. Uppskeran
er að meðaltali 3,36 tonn á hektara.
Næst kemur Ameríka (Norður-,
Mið- og Suður-Ameríka) með 1.294
lítra á hvert kíló. Meðaluppskeran
þar er 4,28 tonn á hektara.
Þá kemur Asía eins og hún leggur
sig með 1.774 lítra af vatni á hvert
kíló af korni að meðaltali. Þar er
meðaluppskeran 3,17 tonn á hektara.
Síðan er það Eyjaálfa (Ástralía
og Nýja-Sjáland) með 1.969 lítra á
hvert kíló. Meðaluppskeran þar er
ekki nema 1,96 tonn á hektara en
5,21 tonn þar sem mest er vökvað.
Verst er staðan í Afríku
Það er svo Afríka sem reynist vera
með langmestu vatnsnotkunina við
framleiðslu á korni, eða 3.388 lítra
á hvert kíló. Þar er líka langstærsti
hlutinn af framleiðslunni fenginn
með vökvun, eða 4 á móti 1.
Meðaltalsuppskeran er sú lakasta
sem þekkist, eða 1,30 tonn á hektara,
en 4,25 tonn þar sem mest er vökvað.
Huga þarf að sjálfbærri
vatnsnotkun í landbúnaði
Þessi dæmi um vatnsnotkun við
framleiðslu á korni eru tiltölulega
saklaus í samanburði við marg-
víslega aðra framleiðslu. Að mati
alþjóðlegu vatnsstjórnunarstofn-
unarinnar (International Water
Management Institute) þarf að huga
betur að vatnssparnaði í landbúnaði.
Þar skipti miklu máli hvar ræktun og
framleiðsla fer fram. Þannig þurfi
vatnsfrekur landbúnaður alls ekki
að vera skaðlegur ef hann fer fram
á stöðum þar sem vatnsbúskapur
er öruggur. Með öðrum orðum, ef
vatnsnýtingin er sjálfbær, eins og
hún vissulega er á Íslandi.
24 tonn af vatni á bak við eitt kíló
af kakómassa
Margir elska súkkulaði og vilja
helst trúa því að það sé allra meina
bót. Um síðustu jól og áramót hafa
Íslendingar líka hesthúsað ansi mörg
tonnin af gæðasúkkulaði í ýmsu
formi. Rétt væri hjá öllum þeim sem
borðuðu súkkulaði um jólin að hafa
það í huga að á bak við framleiðslu
á hverju kílógrammi voru 17.196
lítra fótspor af vatni. Það hjálpar
súkkulaðinu að við framleiðslu þess
er notað ýmislegt annað en massi úr
kakóbaunum. Við framleiðslu á einu
kílói af slíkum massa standa hvorki
meira né minna en 24.000 lítrar af
vatni – já, tuttugu og fjögur tonn!
Því hreinna sem súkkulaðið er því
stærra er vatnsfótsporið
Séu möndlur í súkkulaðinu lagar
það stöðuna ekkert, því 16.194 lítrar
af vatni eru á bak við hvert kíló af
skelflettum möndlum. Valhnetur eru
skömminni skárri með vatnsspor upp
5.264 lítra á hvert kíló af skelflettum
hnetum.
Víst er að ekki þarf að hafa alveg
eins mikið samviskubit yfir að fá sér
kaffi með súkkulaðinu. – Hvað eru
svo sem 132 lítra vatnsfótspor fyrir
einn 125 millilítra kaffibolla?
Tómatar átta sinum hagstæðari
en epli
Ræktun á ávöxtum og grænmeti er
athyglisverð í þessu samhengi. Epli
þykja líka vel við hæfi til að borða
um jólin. Vatnsfótsporið við ræktun
og framleiðslu á einu kílói af eplum
er ansi mikið, eða 1.800 lítrar miðað
við heimsmeðaltal. Ávöxturinn
tómatur, sem fæstir vita þó hvort
eigi að skilgreina sem ávöxt eða
grænmeti, er mun hagstæðari fyrir
vatnsbúskapinn. Ekki eru „nema“
214 lítrar á bak við framleiðslu á
hverju kílói af tómötum. Gúrkur eru
á svipuðu róli og tómatar, en á bak
við hvert kíló af þeim er vatnsfótspor
upp á 353 lítra. Við framleiðslu á
kílói af salati fer svipað vatnsmagn,
eða 237 lítrar. Það telst mjög lítið
miðað við marga aðra fæðu, en
orkuinnihaldið er að sama skapi ekki
mjög mikið.
Stórt vatnsfótspor á bak við
framleiðslu á kjöti
Vatnsfótsporið við framleiðslu á
nautakjöti er mun minna en við
framleiðslu á súkkulaði, en samt er
það að meðaltali á heimsvísu 15.400
lítrar á hvert kíló. Hafa verður í huga
að um 18 til 24 mánuði tekur að
jafnaði að rækta nautgrip til slátr-
unar.
Stærsti hluti vatnsfótsporsins við
framleiðslu á nautakjöti er grænt,
eða 94%, en um 4% blátt og 2%
grátt. Stærsti hlutinn af græna
fótsporinu er vegna fóðursins sem
nautgripirnir éta, eða 99%.
Til samanburðar er vatnsfótspor-
ið við framleiðslu á kindakjöti um
10.400 lítrar á kíló. Þá er það um
6.000 l/kg við framleiðslu á svína-
kjöti, um 5.500 l/kg við framleiðslu
á geitakjöti og um 4.300 l/kg við
framleiðslu á alifuglakjöti.
Próteinframleiðsla með kjöti er
vatninu óhagstæð
Vatnsfótspor við framleiðslu á
próteini úr kjöti er mun hærra á
hverja kaloríu en við framleiðslu
á kornmeti. Þannig er meðaltals
vatnsfótspor við framleiðslu á
kjötpróteini um tuttugu sinnum
hærra en við framleiðslu á korni
eða sterkjuríkum rótum. Samkvæmt
skýrslu Mekonnen and Hoekstra,
2010, 2012 var vatnsfótsporið við
framleiðslu á nautakjöti á árun-
um 1996 til 2005 um þriðjungur
af heildarfótspori á kjöti af öllum
öðrum dýrum í heiminum.
Æðislegur maískólfur með
nautasteikinni
Ekki er ónýtt ef manni áskotnast
góð nautasteik og vill vera flottur
á því, þá á að sjálfsögðu að steikja
kjötið upp úr sesamolíu. Hún skilur
eftir sig „myndarlegt“ vatnsfótspor,
eða 19.674 lítra á hvern fullunninn
sesamolíulítra. Að steikingu lokinni
væri svo frábært að hafa maískólf
á hliðarlínunni. Annaðhvort grill-
aðan eða soðinn og smurðan með
smjöri og stráð „dass“ af salti yfir.
Maísræktunin er þó alls ekki saklaus
af að skilja eftir sig vatnsfótspor. Á
bak við hvert kíló af maís er vatns-
spor upp á 1.222 lítra. Kannski
ættum við ekkert að nefna smjörið
sem drýpur af rjúkandi maískólfin-
um. Það þarf nefnilega 5.553 lítra
af vatni til að hvert kíló af slíkum
munaði líti dagsins ljós.
Eitt kíló af hrísgrjónum
og 2.497 lítrar af vatni
Mjög algengt er að bera fram hrís-
grjón með kjúklingaréttum af ýmsu
tagi en það er heldur ekki vatns-
fótsporsfrítt. Framleiðsla á einu
kílói af hrísgrjónum skilur nefnilega
eftir sig 2.497 lítra vatnsfótspor. Ef
pasta er líka á borðum liggja 1.849
lítrar af vatni á bak við framleiðslu
á hverju pastakílói.
Egg eru hins vegar tiltölulega
hagstæð hvað vatnsfótspor varðar,
allavega miðað við kjöt. Á bak við
hvert 60 gramma hænuegg er fót-
spor vatnsnotkunar upp á 196 lítra.
Það þýðir vatnsnotkun upp á 3.266
lítra við framleiðslu á hverju kílói
af eggjum. Vissulega verður þó ekki
neitt egg nema hæna komi þar nærri.
Varphæna þarf svo ríflega fjögur
tonn af vatni áður en hún nær því
að verða eitt kíló að þyngd.
148 lítrar fara í að framleiða
bjór í eina dós
Sem dæmi um vatnsfótspor á annars
konar matvöru, þá er vatnsfótsporið
á bak við eina dós, eða hálfan lítra
af bjór, að meðaltali 148 lítrar af
vatni. Við að framleiða eitt glas af
rauðvíni (125 millilítra) fara 109
lítrar af vatni og 654 lítrar standa
því á bak við hverja 750 millilítra
rauðvínsflösku.
Það má skoða þetta enn frekar
og þá sjáum við að við framleiðslu
á einu kílói af hveitibrauði er búið
að nota 1.608 lítra af vatni.
Á fimmta hundrað tonn af vatni
á bak við einn tank af bíó-dísil
Nú til dags þykir það sérlega fínt og
vistvænt að nota Bíó-dísilolíu á öku-
tæki. Sennilega gera fæstir notendur
sér þó grein fyrir að vatnsfótsporið
á bak við hvern einasta lítra af bíó-
-dísil er 11.397 lítrar af vatni. Við
framleiðslu á bíó-dísil fyrir einn 40
lítra tank í meðal fólksbíl liggur því
notkun á 455.880 lítrum, eða 455
tonnum af vatni.
Samkvæmt tölum Belefer Center
og úttekt Electric Power Research
Institute frá 2008, þá stendur orku-
iðnaðurinn í Bandaríkjunum fyrir
27% af allri vatnsnotkun landsins.
Inni í því er vatnsnotkun vegna
síaukinnar framleiðslu á lífelds-
neyti, sem og hefðbundnu jarðefna-
eldsneyti og raforkuframleiðslu úr
kolum og gasi.
Eitt kíló af leðri = 17 tonn
af vatni
Kvenfólki þykir ekki ónýtt að geta
sýnt sig úti á götu með fallegt leð-
urveski hangandi um öxl. Fyrir
nokkrum árum þótti heldur enginn
karlmaður standa undir nafni nema
að sveifla stresstösku og helst úr
leðri. Eflaust hafa þó fæstir hugs-
að um að 17 tonn af vatni liggja á
bak við framleiðslu á hverju kílói
af leðri.
Þekking bænda hefur aldrei
verið mikilvægari
Hvort sem okkur líkar það betur eða
verr, þá mun maðurinn sem tegund
þurfa að framleiða mat og þau
prótein sem þarf til að komast af.
Spurningin er bara að stýra vatns-
notkuninni í farvegi til framleiðslu
á hagstæðum próteinum og forðast
ofnotkun.
Líklegt er að sterkt ákall verði
um það á næstu árum að leita eftir
hagstæðara próteini m.a. úr nytja-
jurtum. Ljóst er að vegna komandi
áskorana hefur þekking bænda
aldrei verið mikilvægari.
Aukin fiskneysla og fiskirækt
gæti líka leyst próteinframleiðsluna
að hluta, en þá helst ef um fisk er að
ræða sem lifir í saltvatni.
Heilbrigðisstofnun Sameinuðu
þjóðanna (World Health
Organization - WHO) setti upp
fyrir nokkrum árum leiðarvísi um
æskilegt mataræði. Þar kom fram
að æskilegt væri að maðurinn færði
sig frá neyslu á kjöti til neyslu á
nytjajurtum. Það hlýtur því að verða
verk efni landbúnaðar og vísinda-
samfélagsins hvernig standa eigi að
slíku og jafnframt að tryggja fæðu-
öryggi þjóða sem verður vaxandi
ákall um á komandi árum.
Sífellt algengari sjón af stöðu vatnsmála á heimsvísu. Vatnið þverr og líf fjarar út.
Vatnsfótspor mannsins á jörðinni frá 1996 til 2005 var 9.087 milljarðar rúmmetra
á hverju ári. Af því var vatnsfótsporið vegna allrar landbúnaðarframleiðslu 92%.
/ M.M. MEKONNEN - A.Y. HOEKSTRA 2011
Vatnsfótspor hvers Kínverja er um
1.070 rúmmetrar á ári, en hvers
Bandaríkjamanns
um 2.840 rúmmetrar á ári.
Vatnsfótspor eins 150 gramma
nautakjötshamborgara í Hollandi
er 1.000 lítrar, en sojaborgara um
160 lítrar.