Bændablaðið - 26.01.2017, Blaðsíða 20

20 Bændablaðið | Fimmtudagur 26. janúar 2017
Vatnsnotkun í heiminum fer ört
vaxandi og ljóst að maðurinn er
víða farinn að ganga hressilega á
grunnvatnsbirgðir sem til staðar
eru. Þar sitja Íslendingar sannar-
lega á gullkistu sem aðrar þjóðir
munu örugglega fara að sýna mik-
inn áhuga.
Áætlað hefur verið að árleg
úrkoma á jörðinni sem fellur á landi
samsvari um 117.000 rúmkílómetr-
um (km3) af vatni. Um 4% af þeirri
úrkomu nýtist beint í landbúnaði og
um 50% gufar ýmist upp aftur eða
nýtist í vatnsupptöku skóga og gróð-
urlendis utan ræktaðs lands.
Þau 46% úrkomunnar sem eftir
eru af útkomunni seytlar niður í
jörðina sem grunnvatn og oft er
talað um það sem hámarks upp-
sprettu endurnýjanlegs neysluvatns.
Það vatnsmagn hefur verið áætlað
52.579 km3. Þetta er það hámark
yfirborðs og grunnvatns sem jarðar-
búar geta mögulega notað við sínar
athafnir. Á árinu 2007 var talið að
69% þessa nýtanlega vatns hafi
verið notað í landbúnaði. Um 5,1%
vatnsnotkunarinnar í landbúnaði er
vegna vökvunar og oftar en ekki er
þar um að ræða uppdælingu grunn-
vatns. Um 19% af vatnsnotkuninni er
síðan notað í margvíslegum iðnaði.
Samkvæmt skýrslu sem
McKinsey&Company gaf út í des-
ember 2009 fóru þá 71% af heims-
notkuninni á vatni til landbúnaðar-
framleiðslu. Þar kom einnig fram að
birgðir jarðar á hreinu vatni muni
aðeins uppfylla 60% af eftirspurn-
inni eftir vatni árið 2030 eða eftir
aðeins 13 ár. Síðan þessi skýrsla var
gerð hefur staðan bara versnað.
Orkugeirinn og iðnaðurinn
þurfa sitt
Orkugeirinn og iðnaður nota gríðar-
legt vatn við framleiðslu og til kæl-
ingar. Var það talið nema um 16%
af heildareftirspurninni árið 2009
og áætlað að hlutfallið færi í 22%
árið 2030. Samkvæmt skýrslunni
var talið að 40% af aukinni þörf í
orkugeiranum og iðnaði verði til í
Kína. Indland réð árið 2009 aðeins
yfir helmingi þess vatns sem eftir-
spurn er talin verða eftir árið 2030.
Sömu sögu er að segja af Kína og
löndum eins og Brasilíu.
Í skýrslunni kemur fram að skipt
geti sköpum að það takist að bæta
vatnsnýtingu í landbúnaði og einnig
að auka framleiðsluna á þeim stöð-
um sem búa við næga úrkomu. Þá
verði bankar líka að koma að málinu
í auknum mæli og lána til vatnsverk-
efna og ekki síst til að lagfæra lek
vatnskerfi.
Peter Brabeck-Letmathe, forstjóri
stórfyrirtækisins Nestlé, varar við
vatnskreppu. Grunnvatnsstaða lækki
ört á svæðum þar sem landbúnaðar-
framleiðsla fari á sama tíma vaxandi
eins og á Indlandi.
„Vatnskreppa, sem er mjög lík-
leg á næstu 10 til 20 árum, mun að
öllum líkindum valda umtalsverð-
um samdrætti í kornframleiðslu.
Það mun síðan leiða til gríðarlegrar
matvælakreppu á heimsvísu.“
Hann segir einnig að líf eins
þriðja jarðarbúa muni verða fyrir
áhrifum af vatnsskorti þegar árið
2025.
„Við gætum verið að horfa á
árlegt uppskerutap á korni sem
nemur allri framleiðslu Indlands
og Bandaríkjanna til samans. Það
yrði hræðileg niðurstaða. Slík
heimskreppa myndi hafa áhrif á öll
fyrirtæki, ekki bara þau sem starfa
við matvælaframleiðslu,“ sagði
Brabeck-Letmathe í svari við fyrir-
spurn McKinsey um málið.
Athyglisvert er að sjá þessi
varnaðarorð frá yfirmanni fyrirtækis
sem m.a. hefur verið gagnrýnt fyrir
að ganga freklega á grunnvatns-
brigðir í Kaliforníu, Bandaríkjunum.
Íslendingar enn í góðum
vatnsmálum
Ekki er ónýtt að vita til þess í þessu
samhengi að meðalúrkoma á Íslandi
sé ein sú mesta í Evrópu. Þannig
var heildarúrkoman á landinu öllu
174.485 milljónir rúmmetra af vatni
á árinu 2015.
Séu vatnsauðlindir landsins
skoðaðar árið 2015 var heildarúr-
koma 174,485 milljón rúmmetrar.
Þar af var regnvatn 75,934 milljón
rúmmetrar, snjókoma 60,262, upp-
gufun 12,396 og þurrgufun 1,886
milljón rúmmetrar.
Vatnsnotkun árið 2015 var um
280 milljónir rúmmetra en var 275
milljónir rúmmetra árið 2014. Þar af
var 92,8% af neysluvatni fengið úr
grunnvatni en 6,8% voru yfirborðs-
vatn.
Vatnsnotkun fyrirtækja á Íslandi
var um 198 milljónir rúmmetra árið
2015, eða um 71% af heildarvatns-
notkuninni. Þar af voru hæstar notk-
unartölur hjá fyrirtækjum í fiskeldi
og hjá jarðvarmavirkjunum. Um
77 milljónir rúmmetra af vatni voru
nýttar í þéttbýli árið 2015.
Ljóst er að íslensk stjórnvöld
verða að halda vöku sinni í þessum
efnum og halda fast um eignarhaldið
á þeim gríðarlega auð sem þjóðin
á í vatni.
Vatnsnotkun víða komin á
hættulegt stig
Gallinn á heildarmynd vatnsmálanna
í heiminum er að vatnsnotkunin
hefur aukist hröðum skrefum vegna
athafna mannsins á liðnum árum
og áratugum. Er svo komið að víða
hefur verið gengið hættulega mikið
á vatnsbirgðir, bæði yfirborðs- og
grunnvatn. Í síðasta Bændablaði var
m.a. fjallað um fréttir af hrikalegri
stöðu vatnsmála í Íran.
Íslendingar vart hálfdrættingar í
vatnsnotkun miðað við íbúa ESB
Sem dæmi um notkunina á
Vesturlöndum, þá er áætlað
að vatnsnotkunin á hvern íbúa
Evrópusambandslandanna sé um
4.815 lítrar af vatni að meðaltali á
dag. Þá er allt talið með, en 44% af
þessari vatnsnotkun er vegna fram-
leiðslu á orku, einkum með kolum og
kjarnorku. Kostnaður vegna þurrka
á síðustu 30 árum er af ESB metinn
á 100 milljarða evra.
Þó undarleg kunni að virðast er
vatnsnotkun í ESB-löndunum mun
meiri á hvern íbúa en á Íslandi.
Ræðst það trúlega af gríðarlega
vatnsfrekum þungaiðnaði og raf-
orkuframleiðslu með kolum og
kjarnorku í ESB-ríkjunum. Einnig
er meiri vatnsnotkun í landbúnaði
en hér þekkist. Samkvæmt framan-
greindum tölum um vatnsnotkun hér
á landi, nam meðaltalsnotkunin á
mann að meðaltali 2.269 lítrum á
dag á árinu 2015. Þá er notkunin í
atvinnulífinu meðtalin. Er það innan
við helmingur þess sem notað er á
mann í ESB-löndunum. Samt höfum
við gjarnan talið okkur fara mjög
illa með vatn í venjulegu heimilis-
haldi. Það vegur bara tiltölulega lítið
í heildarsamhenginu.
Samkvæmt vatnsþróunarskýrslu
Sameinuðu þjóðanna sem gefin var
út 2016 eru yfir milljarður starfa
á jörðinni mjög háð aðgengi að
vatni. Þau sem standa fyrir meira
en 40% af störfum allra vinnufærra
manna. Þessi störf eru m.a. í land-
búnaði, skógariðnaði, fiskirækt á
landi, í námuiðnaði, orkugeiranum
og margvíslegri annarri starfsemi.
Annar milljarður starfa er talsvert
háður aðgengi að vatni. Samkvæmt
skýrslunni er öllum þessum störfum
hætta búin sökum minnkandi sjálf-
bærni í vatnsbúskap jarðarinnar.
Sjálfbærni í vatnsbúskap
Fjöldi stofnana og fyrirtækja sem
hafa hagsmuni af vatnsnotkun horfa
æ meir á hvernig tryggja megi sjálf-
bærni í vatnsnýtingu. Ein stofnunin
sem einbeitir sér að þessu verkefni
er Pacific Instuitute í Bandaríkjunum
sem stofnuð var 1987. Þar hafa menn
áhyggjur af því að of miklu grunn-
vatni hefur verið dælt upp úr jarð-
lögum til notkunar í landbúnaði og
fyrir vatnsveitur borga, ekki síst í
Kaliforníu á undanförnum árum. Er
staðan þar komin á mjög hættulegt
stig. Þar er Colorado-áin farin að láta
mjög á sjá. Einnig er bent á Guluá
í Kína. Staðan í báðum þessum ám
er þannig að þær ná ekki lengur að
renna alla leið til sjávar hluta af ári.
Þá er grunnvatninu í Kaliforníu líka
dælt upp til að tappa á drykkjarvatns-
flöskur í stórum stíl. Fyrirtækin sem
það gera kæra sig kollótt um að verið
sé að ofnýta vatnasvæðið.
Almenningur er farinn að reiða
sig æ meir á vatn í flöskum. Sem
dæmi drukku 50% Bandaríkjamanna
flöskuvatn að staðaldri árið 2013.
Það eru yfir 150 milljónir manna.
Vatnið er í langflestum tilfellum
keypt dýru verði í verslunum í plast-
flöskum. Áætlað er að sala á vatni
í plastflöskum velti árlega um 100
milljörðum dollara og fer ört vax-
andi. Spurningin er hvort nýlegar
áhyggjur um að efni í plastflöskun-
um kunni að skýra aukningu ýmissa
sjúkdóma kunni að slá á þessa eft-
irspurn. Ef það gerist, hvað kemur
þá í staðinn? Notkun á glerflöskum
er ekki augljós lausn, sökum þunga
glersins í flutningum.
Eldsneytisframleiðsla
Samkvæmt tölum International
Energy Agency (IEA) frá 2012, þá
fór um 15% af allri vatnsnotkun
heimsins í að framleiða eldsneyti árið
2010 eða 583 milljarðar rúmmetra.
Búist er við að sú vatnsnotkun aukist
í 20% fyrir árið 1935 en heildareftir-
spurnin eftir vatni aukist um 85%.
Við framleiðslu á eldsneyti þarf
mikið vatn. Einna minnst vatn þarf til
að framleiða eldsneyti úr jarðolíu, en
mest við vinnslu á gasi. Mikið vatn
þarf líka til að framleiða metanól og
etanól og kemur sú vatnsnotkun næst
á eftir framleiðslunni á gasi. Megnið
af metanóli heimsins er framleitt úr
gasi og kolum, en etanól er að veru-
legu leyti framleitt úr sykurreyr og
korni. Á Íslandi er rekinn harður
áróður fyrir að auka íblöndun á met-
anóli sem framleitt er við Svartsengi
í bensín og olíu. Metanól er alkóhól
sem gjarnan er kallað tréspíri og
Eftirspurn eftir fersku vatni í heiminum verður langt umfram framboð innan tiltölulega fárra ára:
Heimsbyggðin gæti horft fram á hrikalega
vatnskreppu á næstu 10 til 20 árum
−Slík staða er talin geta leitt til stórfelldrar matvælakreppu og vopnaðra átaka – þekking bænda hefur aldrei verið mikilvægari
Hörður Kristjánsson
hk@bondi.is
FRÉTTASKÝRING
Sú athöfn að sækja sér drykkjarvatn úr krana, sem Íslendingum þykir sjálf-
sagt, er víða orðinn fáheyrður munaður.
Mynd / right2water.eu