Fjarðarfréttir - 01.12.1983, Síða 20

20
FJARÐARFRÉTTIR
Mikilvægi skipulags fyrír Haf narfjörð
Bjarki Jóhannesson hóf störf hjá
Hafnarfjarðarbæ s.l. vor og sér um
öll skipulagsmál bæjarins. Hann
lauk námi í byggingarverkfræði frá
Háskóla íslands árið 1974, í arki-
tektúr frá háskólanum í Lundi, Sví-
þjóð, árið 1977, og ,,masternámi“
í skipulagsfræði frá Illinois-há-
skóla í Bandaríkjunum s.l. vor.
Lokaverkefni hans þar fjallaði um
endurnýjun borga í Bretlandi,
Svíþjóð og Bandaríkjunum.
Fjarðarfréttir fóru þess á leit við
Bjarka, að hann ritaði grein um
þýðingu skipulags fyrir Hafnar-
fjörð. í greininni útskýrir hann
mikilvægi þess, að vel sé að skipu-
lagsmálum staðið.
Lega Faxaflóasvæðisins í sam-
göngukerfi landsins hefur eflaust
ráðið mestu um að uppbygging
varð þar meiri en annars staðar á
landinu. Þar eru íslausar hafnir
sem liggja vel við fiskimiðum og
samgöngum við útlönd, og svæðið
er nálægt landbúnaðarhéruðunum
á Suðurlandi. Suðurströndin er
hins vegar að mestu hafnlaus, en
hafís teppir oft siglingar til Norður-
og Austurlands. Hafnarfjörður
hefur nokkra landfræðilega sér-
stöðu á höfuðborgarsvæðinu. Mið-
bæir Hafnarfjarðar og Reykja-
víkur eru elstu byggðakjarnar á
svæðinu, og Hafnarfjörður hefur
alltaf byggst upp sem sérstakur,
skýrt afmarkaður bær. Framan af
var uppbyggingin nokkuð óháð
Reykjavík. Höfnin hefur löngum
verið ein aðal lífæð Hafnarfjarðar,
og kring um hana hefur gamli bær-
inn byggst. Þessi gamli byggðar-
kjarni er mjög sérstakur, og nokk-
uð vel varðveittur. Aðrir bæir á
höfuðborgarsvæðinu eru hins
vegar mun yngri og hafa eingöngu
byggst upp vegna nálægðar við
Reykjavík.
Höfuðborgarsvæðið er að verða
ein atvinnuleg heild, til dæmis
stunda margir Hafnfirðingar vinnu
í Reykjavík. Hafnarfjörður hefur
samt enn allmikla sérstöðu sem
byggist á gamla byggðarkjarnan-
um, sérstæðu landslagi, og því að
bærinn er enn að mestu aðskilinn
frá höfuðborgarsvæðinu. Ég tel
mikilvægt að Hafnarfjörður haldi
þessari sérstöðu, verði ekki aðeins
hluti af stórborg, heldur sérstakur
bær af hæfilegri stærð sem nýtur
góðs af nábýli við stórborgina.
Skipulag bæjarins hefur tvímæla-
laust úrslitaáhrif á hvernig hér tekst
til. Ég mun skýra þetta nánar og
leggja mat á hvernig til hefur tekist
hingað til.
Áður en lengra er haldið langar
mig þó að skýra nánar hvað felst í
hugtakinu skipulag. íslendingar og
aðrir Skandinavar rugla hér yfir-
leitt saman tveimur hlutum, sem
eru skýrt aðskildir í Bandaríkjun-
um og Bretlandi. Annars vegar er
svo nefnt aðalskipulag, sem heitir
,,planning“ á ensku. Að því vinna
hópar eins og skipulagsfræðingar,
verkfræðingar, landfræðingar,
arkitektar, og oft hagfræðingar og
félagsfræðingar. Hins vegar er
það, sem heitir á ensku „urban
design“, og hefur verið þýtt deili-
skipulag' á íslensku (sbr. t.d.
,,detaljplanering“ á sænsku).
Betra væri að kalla það byggða-
hönnun. Að því vinna einkum
arkitektar, landslagsarkitektar,
verkfræðingar og tæknifræðingar.
Aðalskipulag er áætlun um
heildaruppbyggingu bæjarins
næstu 20 árin eða svo. Þar eru
ákveðin næstu byggingarsvæði,
verslana- og þjónustukjarnar,
opinberar byggingar, gatnakerfi,
útivistarsvæði, og síðast en ekki síst
efnahagsleg og atvinnuleg upp-
bygging bæjarins og staðsetning
atvinnusvæða. Aðalskipulagið
byggir á ýmsum spám, svo sem
íbúaspá, atvinnuspá og umferðar-
spá, og er hlutverk þess því meðal
annars að búa bæjarfélagið undir
að mæta þeim breytingum sem
fyrirsjáanlegar eru. Hins vegar
getur aðalskipulagið einnig verið
stefnumörkun um að stýra þeirri
þróun, og breyta henni í þá átt sem
æskileg er talin. Til að tryggja
áðurnefnda sérstöðu Hafnar-
fjarðar, verður aðalskipulagið
meðal annars að stuðla að atvinnu-
uppbyggingu, uppbyggingu mið-
bæjarins og hafnarinnar, og greið-
um samgöngum við aðra hluta
höfuðborgarsvæðisins. Atvinnu-
uppbygging hefur verið nokkuð
hröð síðasta áratuginn, til dæmis
hafa á þeim tíma byggst upp iðnað-
arsvæðin í Kaplakrika og milli
Reykjavíkurvegar og Reykjanes-
brautar. Þessi uppbygging hefur þó
ekki gert meira en að halda í við
íbúafjölgun bæjarins, og í nýgerðu
aðalskipulagi er gert ráð fyrir
stórum iðnaðarsvæðum sunnan
Hvaleyrarholts. Hönnun þeirra er
þegar hafin, og stefnt er að því að
framkvæmdir geti hafist á næsta
ári.
Ekki verður Hafnfirðingum að
sama skapi hælt fyrir uppbyggingu
miðbæjarins, þar hefur nánast
engin uppbygging verið síðustu
áratugina. Er þar yfirleitt um kennt
eldri hönnun, sem byggðist á verð-
launatillögu í samkeppni fyrir all-
mörgum árum. Hún er að sama
marki brennd og margar aðrar mið-
bæjartillögur frá þeim tíma, að hún
gerði ráð fyrir svo mikilli mann-
virkjagerð, að hún gat aldrei orðið
að veruleika. Á meðan hafa hins
vegar ýmsar sérverslanir, sem
hefðu átt heima í miðbænum,
dreifst í iðnaðarhverfi bæjarins. í
hinu nýgerða aðalskipulagi er lögð
áhersla á uppbyggingu miðbæjar-
ins, og einnig hefur hann verið
endurhannaður, þannig að meira
svigrúm er nú fyrir minniháttar og
meðalstórar framkvæmdir.
Byggðarhönnun er nánari mótun
byggðar og umhverfis. Þar er lega
gatna, staðsetning og stærð húsa,
gangstígar og þess háttar, ákveðið
nánar. Hér verða Hafnfirðingar að
gæta sín vel, svo hið sérstæða

SSV*.'
landslag skili sér vel, en hverfin
verði ekki eintak í safn sviplausra
hverfa, sem víða má finna á höfuð-
borgarsvæðinu. Laga þarf byggð-
sagt um iðnaðarhverfin. Útlit
iðnaðarhverfa er okkur íslending-
um yfirleitt lítt til sóma, og er
Hafnarfjörður þar engin undan-
ina að hrauninu, en gæta þess að
spilla því ekki. Þessa hefur verið vel
gætt í eldri hverfum bæjarins, og
einnig víða í þeim nýrri. Ibúðar-
hverfi í Hafnarfirði eru yfirleitt hin
snyrtilegustu, en sama verður ekki
tekning. Nú er verið að vinna til-
lögur um bætt umhverfi i iðnaðar-
hverfinu milli Reykjavíkurvegar og
Reykjanesbrautar. Vonandi leiða
þær til einhverra úrbóta, en það
byggist að sjálfsögðu mikið á góðri

■*r
1
samvinnu bæjaryfirvalda og hús-
eigendanna.
Lækurinn er mikilvægur fyrir
svipmót bæjarins, og má enn gera
mikið fyrir umhverfi hans. Fyrst og
síðast er það þó miðbærinn og það
umhverfi sem við sköpum honum,
sem er mikilvægt fyrir Hafnar-
fjörð. í lokaritgerð minni við
Illinoisháskóla í Bandaríkjunum
bar ég saman uppbyggingu mið-
bæja víða á vesturlöndum. Mjög
greinilega kom í Ijós að vöxtur og
líf miðbæja fer eftir umhverfis-
gæðum þeirra. Þetta er til dæmis
mjög vanræktur þáttur í Banda-
ríkjunum, enda standa fáir mið-
bæir þar undir nafni, en verslun
dreifist í úthverfin. í Evrópu hefur
hins vegar víða verið lögð áhersla á
að fegra miðbæina, og hefur það
oft borið góðan árangur. Hafn-
firðingar geta mikið lært af þessu.
Stefna ber að verndun gamla
byggðakjarnans, sem þó leyfi þá
uppbyggingu sem þörf er á við
Strandgötuna, sem er aðal verslun-
argatan. Að sjálfsögðu ber svo að
leysa vel aðkomu bíla að mið-
bænum og bílastæði, en aðalatrið-
ið er, að aðlaðandi miðbær dregur
að sér fólk, sem dregur að sér versl-
anir, sem aftur draga að sér fólk, og
svo koll af kolli.