Morgunblaðið - 18.12.2021, Qupperneq 28

28
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 18. DESEMBER 2021
Um sjö
þúsund
tungu-
mál eru töluð í
heiminum. Örfá
þeirra tala millj-
arðar manna.
Öllu fleiri tala
örfáir. Samkvæmt
ástralskri rannsókn, sem
birtist í tímaritinu Nature
Ecology and Evolution í
gær, er hætta á því haldi
fram sem horfir að við lok
aldarinnar muni enginn
lengur tala 1.500 þessara
tungumála.
Höfundarnir greindu
6.511 tungumál sem töluð
eru á okkar dögum og not-
uðu 51 breytu til að meta
stöðu þeirra, allt frá fjölda
mælenda, til lagalegrar
viðurkenningar, skrásetn-
ingar, menntastefnu og
umhverfisþátta. Telja þeir
að tíðni þess að tungumál
glatist gæti að óbreyttu
þrefaldast á næstu 40 árum
og verði þá svo komið að
eitt tungumál deyi út á
mánuði.
Eftir því sem heimurinn
verður samtengdari og af-
skekktir hlutar hans tengj-
ast umheiminum með veg-
um og öðrum hætti þrengir
að mörgum tungumálum. Í
greininni kemur fram að
Ástralía sé gott dæmi um
það hvernig getur farið fyr-
ir tungumálum. Þar voru
töluð 250 tungumál þegar
fyrstu Evrópubúarnir
komu til álfunnar. Nú eru
40 tungumál eftir og af
þeim eru aðeins 12 kennd
börnum.
Höfundar greinarinnar
segja að ástæður þess að
tungumál séu í útrýmingar-
hættu séu ólíkar, en einnig
sé um að ræða sameigin-
lega þætti. Góðar sam-
göngur hafi í för með sér
aukinn hreyfanleika fólks.
Menntun hefur líka áhrif
og segjast höfundarnir sjá
vísbendingar um að þar
sem töluð eru aðþrengd
tungumál dragi formleg
menntun úr fjölbreytni
tungumálaflórunnar.
Hvert tungumál er heill
heimur út af fyrir sig. Deyi
það út er hann glataður.
Áður hafa komið fram spár
um að fjöldi tungumála sé í
hættu. Það á ekki aðeins
við á afskekktum svæðum
eða svokölluð frumbyggja-
mál. Í Evrópu er
einnig fjöldi
þjóða sem tala
hætt komin
tungumál.
Íslenskan er
ekki atkvæða-
mikil í hafsjó
tungumálanna. Um liðin
áramót bjuggu rúmlega
360 þúsund manns á Íslandi
og ekki tala þeir allir ís-
lensku. En þótt mælendur
séu ekki margir, bætast
alltaf nýir við. Ungbörn
nema málið með móð-
urmjólkinni, en einnig flyst
hingað fólk og tileinkar sér
þetta flókna mál og er jafn-
vel farið að gefa út ljóða-
bækur á íslensku eftir að-
eins nokkurra ára dvöl.
Íslenskan lifir því góðu
lífi og má þar tína margt til.
Þróttmikil útgáfustarfsemi
er í landinu og fjölmiðlun.
Mörg hundruð bækur eru
gefnar út á ári. Tónlistar-
menn semja flestir sína
tónlist á íslensku.
Margir hafa áhyggjur af
stöðu íslenskunnar og sagt
er að börn séu farin að tala
saman á ensku. Það er ef til
vill erfitt að taka undir slík-
ar áhyggjur. Um leið má
ekki gleyma því að slíkar
áhyggjur eru að minnsta
kosti að hluta til ástæðan
fyrir því að staða tung-
unnar er jafn sterk og raun
ber vitni. Á Íslandi hefur
verið unnið mikið málrækt-
arstarf og hlúð að málinu
með ýmsum hætti. Málið er
skráð og skoðað, rannsakað
og greint eftir öllum kúnst-
um málvísindanna og
reglum.
Eigi íslenskan að halda
velli þarf að halda þessu
starfi áfram og slá hvergi
af. Allir þurfa að geta lesið
sér til gagns og það á ekki
að vera fráhrindandi að
læra málið sitt heldur
skemmtilegt. Það þarf líka
að reka erindi íslenskunnar
í netheimum og halda Disn-
ey við efnið þannig að fjár-
sjóður efnis, sem talsett
hefur verið á íslensku og
verður talsett, hverfi ekki.
Á næsta ári hefst að und-
irlagi Menningarmála-
stofnunar Sameinuðu þjóð-
anna áratugur frumbyggja-
tungumála. Markmiðið er
að styðja við tungumál í
útrýmingarhættu. Ljóst er
að ekki veitir af.
Tungumál heims
deyja út eitt af öðru
og haldi fram sem
horfir er þess
skammt að bíða að
eitt hverfi á mánuði}
Aðþrengd tungumál
fengu veiruna í 10 Evrópulöndum
leiði ljós að 0,61 prósent þeirra þurfti
á sjúkrahúsvist að halda og 0,06 pró-
sent hafi verið lögð inn á gjörgæslu.
Skýrsla ECDC var unnin áður
en Ómíkron-afbrigðið tók að breiðast
út og gæti því tilfellum meðal barna
hafa fjölgað.
Mikill meirihluti barna (78 pró-
sent) í fyrrnefndum hópi sem þurftu
á sjúkrahúsinnlögn að halda átti ekki
við undirliggjandi sjúkdóma að
stríða.
Meira um kvíða og vanlíðan
Í skýrslunni er einnig gert að
umræðuefni að það séu ekki aðeins
bein sjúkdómseinkenni frá kórónu-
veirunni sem hrjá börn vegna farald-
ursins. Kvíði og vanlíðan sé áberandi
vegna fylgikvilla eins og lokunar
skóla og annarra sóttvarnaráðstaf-
ana.
Sérfræðingar sem vitnað er í
hafa reiknað út að bólusetning 5 til
11 ára barna muni að jafnaði draga
úr smitum í samfélaginu um 8 til 15
prósent (að meðaltali 11 prósent).
Áhrifin verði þó minni í löndum þar
sem bólusetning fullorðinna hefur
gengið illa, en að sama skapi meiri í
löndum þar sem þátttaka í bólusetn-
ingum hefur verið góð.
Lyfjastofnun Evrópu (EMA)
veitti 25. nóvember jákvæða umsögn
um bólusetningar 5 til 11 ára barna
og byggði hana á upplýsingum sem
fengust úr rannsókn á rúmlega þrjú
þúsund börnum á þessum aldri sem
höfðu verið bólusett. Mælt er með
því að börn sem eiga á hættu að
veikjast alvarlega af völdum kór-
ónuveirunnar verði sett í forgang við
bólusetningar. En þar sem börn án
undirliggjandi sjúkdóma geti einnig
þurft á sjúkrahúsvist og jafnvel gjör-
gæslu að halda er hvatt til þess í
skýrslunni að heilbrigðisyfirvöld í
löndum Evrópu íhugi almenna bólu-
setningu barna. Huga þurfi að kost-
um og göllum bólusetningar þeirra
og meta með hliðsjón af almennri
stöðu faraldursins í hverju landi áður
en ákvörðun sé tekin.
„Ekki hættulegt
að fá sprautu“
„Það er ekki hættulegt að fá
sprautu gegn Covid-19. Aukaverk-
anir geta komið eftir bólusetningu en
alvarlegar aukaverkanir eru mjög
sjaldgæfar. Það er verra að fá
Covid-19-sjúkdóminn, líka fyrir
börn.“ Þetta má lesa á upplýsinga-
síðu íslenskra heilrigðisyfirvalda um
kórónuveirufaraldurinn, covid.is.
Fram kemur að hér á landi hafi bólu-
efni frá fyrirtækinu Pfizer/BioNTech
verið notað fyrir 12-17 ára börn. Það
hafi leyfi frá Lyfjastofnun til slíkrar
notkunar og hafi verið gefið börnum í
mörgum löndum með góðum ár-
angri. Börnin fá vægari skammt af
bóluefninu en fullorðnir.
Barnabólusetningum
hraðað víða í Evrópu
AFP
Faraldur Ellefu ára gamall drengur bólusettur við kórónuveirunni í Berl-
ín á þriðjudaginn. Heilbrigðisyfirvöld hvetja til þátttöku í bólusetningum.
SVIÐSLJÓS
Guðmundur Magnússon
gudmundur@mbl.is
B
örnum hér á landi á aldr-
inum 5 til 11 ára býðst
bólusetning við kórónu-
veirunni í næsta mánuði,
samkvæmt því sem Þórólfur Guðna-
son sóttvarnalæknir hefur upplýst.
Enn liggur ekki fyrir hvernig fram-
kvæmdin verður en það ætti að skýr-
ast fljótlega.
AFP-fréttastofan greindi frá því
í gær að bólusetningum barna á
þessum aldri væri nú hraðað víða í
Evrópulöndum. Ástæðan væri sú að
aukinn fjöldi barna smitaðist af veir-
unni. Hefur þessi aukning verið rak-
in til Delta-afbrigðisins, sem orðið er
ríkjandi, en hröð útbreiðsla Ómík-
ron-afbrigðisins hefur einnig áhrif á
afstöðu heilbrigðisyfirvalda.
Bólusetning barna er þegar haf-
in í fimm Evrópulöndum; Grikklandi,
Króatíu, Ungverjalandi, Þýskalandi
og Spáni. Fleiri ríki auk Íslands eru
að undirbúa slíkar bólusetningar, þar
á meðal Tékkland og Litháen. Í
Þýskalandi hefur bólusetningin fram
að þessu miðast við börn með undir-
liggjandi sjúkdóma en nú mun hún
standa öllum börnum til boða ef for-
eldrar óska þess. Í Bandaríkjunum
hafa þegar fimm milljónir barna á
aldrinum 5 til 11 ára verið bólusettar.
Efasemdaraddir hafa heyrst um
bólusetningar barna og reyndar
bólusetningar við kórónuveirunni
yfirhöfuð, en mikill meirihluti fólks
virðist þó víðast hvar hlynntur þeim.
Markmið bólusetninga meðal
barna er að koma í veg fyrir alvarleg
veikindi þeirra vegna veirunnar og
draga sem mest úr þeim truflunum
sem orðið hafa á skólastarfi.
Aukin smit meðal barna
Í byrjun þessa mánaðar sendi
Sóttvarnastofnun Evrópusambands-
ins (ECDC) frá sér skýrslu um bólu-
setningar barna 5 til 11 ára. Skýrslan
er einkum ætluð fagfólki en hefur
verið birt á netinu. Fram kemur að
gögn frá Evrópuríkjum sýna að börn
á þessum aldri smitast í auknum
mæli af veirunni og fjölgun hefur
orðið á innlögnum þeirra á sjúkra-
hús. En almennt eru einkenni sjúk-
dómsins hjá börnum þó mild og eftir-
köst væg.
Í skýrslunni segir að upplýsing-
ar um 65.800 börn 5 til 11 ára sem
Hægt er að lýsa skoðun á ritstjórnargreinum Morgunblaðsins á http://www.mbl.is/mogginn/leidarar/
Á
Alþingi í vikunni kynnti forsætis-
ráðherra tillögu sína um að fjölga
ráðherrum um einn, fjölga ráðu-
neytum um tvö og breyta svo
málaflokkum 10 ráðuneyta af 12.
Þingmenn stjórnarandstöðu gerðu sitt til að
laða fram svör við því hver tilgangurinn væri
með þessari stærstu uppskiptingu á Stjórn-
arráðinu í áratugi, en lítið var um svör um til-
ganginn. Svo virðist nefnilega vera sem hug-
myndin að þessari uppstokkun hafi fæðst á
síðustu vikum. Vissulega hafði Framsóknar-
flokkurinn nefnt það í kosningabaráttunni að
vilji stæði til að búa til eitt stórt innviðaráðu-
neyti, þar sem húsnæðismál yrðu færð inn í
samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið
ásamt skipulagsmálum, en þá áttu held ég fáir
von á að innviðir fjarskipta, svo dæmi séu tek-
in, yrðu flutt úr innviðaráðuneytinu þar sem þeir hafa ver-
ið áratugum saman og yfir í háskóla- og nýsköpunar.
Held ég að sá ráðherra sem nú er að skapa það ráðuneyti
frá grunni hafi ekki einu sinni haft hugmynd um að svo
yrði, en það ráðuneyti fæst nú við vinnu vegna sölu Sím-
ans á Mílu.
Þessi aðgerð ríkisstjórnarinnar að breyta svona miklu
mun ekki kosta milljónir eða tugi milljóna heldur hundruð
milljóna. Lýsti forsætisráðherra því yfir í umræðu á Al-
þingi að kostnaður við það eitt að búa til tvö ný ráðuneyti
yrði líklega um 450 milljónir króna, þessi fjárhæð inniber
ekki kostnað við flutning verkefna milli ráðuneyta. Fyrir
450 milljónir má gera margt í þágu almenn-
ings, t.d. er þetta helmingur af því sem það
myndi kosta að tryggja öryrkjum stuðning nú
fyrir jólin skatta- og skerðingarlaust eins og
gert var í fyrra.
Nú má ekki misskilja orð mín svo að ég telji
að ráðuneytum megi aldrei breyta, alls ekki,
enda geta samlegðaráhrif af því að færa líka
málaflokka undir eitt þak orðið til mikils hag-
ræðis og hagsbóta fyrir almenning. En vand-
inn við þessa stóru uppstokkun virðist vera sá
hversu illa ígrundað þetta er. Þegar gerð var
breyting á Stjórnarráðinu í tíð ríkisstjórnar
Jóhönnu Sigurðardóttur, var það gert í kjölfar
skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem
mælti eindregið með fækkun ráðuneyta.
Fækkun svo hægt væri að fækka hindrunum
og auka samvinnu þar sem hennar er þörf.
Farið var í mikla undirbúningsvinnu fjölmargra starfs-
hópa innan stjórnkerfisins svo þessi breyting kæmi best
út fyrir almenning og starfsfólk ráðuneyta. Var sér-
staklega tekið fram að grundvöllur þess hversu vel tókst
til væri sú staðreynd að breytingin væri unnin í nánu sam-
ráði við starfsfólk Stjórnarráðsins sem best þekkir til
innri starfa ráðuneytanna. Hlutverk Stjórnarráðsins er
að þjónusta almenning og það verður að vera alveg skýrt í
hugum almennings hvert á að leita og hvernig þessi upp-
stokkun á að þjóna almenningi. helgavala@althingi.is
Helga Vala
Helgadóttir
Pistill
Þarf almenningur fleiri ráðherra?
Höfundur er þingflokksformaður Samfylkingarinnar.
STOFNAÐ 1913
Útgáfufélag: Árvakur hf., Reykjavík.
Ritstjóri:
Davíð Oddsson
Aðstoðarritstjóri:
Karl Blöndal
Ritstjóri og framkvæmdastjóri:
Haraldur Johannessen