Morgunblaðið - 18.12.2021, Síða 57

MENNING 57
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 18. DESEMBER 2021
G
aldrafár geisaði hérlendis á
17. öld. Alls voru brenndir
21 karl og ein kona tíma-
bilið 1625-1685, flestir eft-
ir 1654. Karl var dæmdur á bálið
1690 síðastur Íslendinga en kon-
ungur breytti dómnum í lífstíðar-
útlegð (II, 276-94). Sumir voru
brenndir í
héraði en
Brennugjá
er örnefni á
Þingvöllum
þar sem
galdra-
mönnum
var búinn
dauði í eldi,
m.a. 1675:
„Kom þá stórmikið regn á alþingi,
svo eldurinn vildi þrisvar slokkna“
(II, 64). Ekki hefur það verið félegt.
Níu karlar og tvær konur að auki
voru hýdd fyrir kukl svo næst gekk
lífi þeirra. 17 karlar fengu vægari
hýðingu fyrir að eiga galdrastafi.
„Sex skólapiltar voru reknir úr skóla
og hafa sennilega verið hýddir áður“
(I, 42). Allt í allt voru 54 karlar sak-
felldir og þrjár konur skv. heim-
ildum en ekki er víst um úrslit nokk-
urra mála auk þess sem heimildir
hafa týnst; af 4.000 galdramálum í
Mecklenburg í Þýskalandi eru heim-
ildir til um 400 (I, 53). Tíu sakborn-
ingar hreinsuðu sig með eiði, þeirra
á meðal tvær konur. Alls kom 71 ein-
staklingur fyrir rétt „með nokkurri
einföldun“ (I, 42) þar sem dómur er
þekktur og einungis 14 sýknaðir.
Hlutfall kvenna er 8% en á svipuðum
tíma var það 89% á Jótlandi (I, 42).
Íslensk galdramál eftir 1690 eru
„heldur dauf“ (I, 49). Allt var þetta
gert í guðs nafni. „Því illt verk skal
hata en manninn elska af náttúrlegu
eðli, sálina þó allra helst sem sinn
jafnkristinn“ (II, 126). Prestur var
yfirleitt með dauðamönnum til að
þeir iðruðust áður en kveikt væri í.
Í ritinu er allt tekið með „sem
fannst varðandi galdramál sem
komu til dóms“ auk þess sem vikið
er að alvarlegri málum sem vörðuðu
guðlast en það var „óbótamál“ eins
og galdrar (I, 57) og eru tíunduð í
tímaröð með einni undantekningu.
Formáli er að hverju tilviki um aðila
og upptök máls, gerð grein fyrir
handritum og vísað í fyrri útgáfur;
einkum rit Ólafs Davíðssonar og
Ólínu Þorvarðardóttur þótt fleira
komi til. Heimildir eru af ýmsu tagi
og mismunandi hvað varðveist hefur
um einstök mál, bréf, stefnur, rann-
sóknir heima í héraði, alþingis-
bækur, annálar, greinargerðir, jafn-
vel kvæði o.fl. Ekki verður betur séð
en hér sé afskaplega vel að verki
staðið og mikill fengur að hafa á ein-
um stað svo djúpan brunn af frum-
heimildum sem eru gefnar út eftir
handritum.
Þetta voru skelfilegir tímar í Evr-
ópu. Líklega voru um 100 þús.
manns ákærð, 40-60 þús. tekin af lífi,
fjórir af hverjum fimm konur (I, 16).
Hérlendis bættist galdrafárið við
Stóradóm sem gilti í siðferðismálum
frá 1564 og lög um guðlast; brot
gegn þessum reglum voru „óbóta-
mál“ og var refsað með aftöku ef
hörðustu viðurlögum var beitt.
Mönnum var drekkt, einkum konum
og stöku karli sem fremur en konur
voru aflimaðir, hálshöggnir, brennd-
ir og hengdir. Fyrir svæsnasta guð-
last var tungan skorin úr hinum
seku og þeir hálshöggnir (I, 46).
Konungur gaf út bréf um galdra
1617 og mun það hafa kynt undir að
Jón Rögnvaldsson var brenndur
norður í Svarfaðardal 1625. Bréfið
var lesið upp á alþingi 1630. Þá varð
djöfullinn laus í hverju horni í alls
konar líki að því er menn trúðu, al-
þýða og yfirvöld, fulltrúar guðs og
kóngs á landi hér; Brynjólfur biskup
þó linlega. Mörg óhöpp, slys og veik-
indi voru eignuð galdramönnum.
Steininn tók úr eftir 1650, þá var
kölluð Reykjaröld eftir réttarhöld í
Trékyllisvík 1654. Þar gerðust þau
undur í Árneskirkju að andi eða
draugur hljóp „í kverkar á fólki svo
það fékk mikla ropa og síðan ofur-
fylli“ (I, 31), einkum ungar stúlkur.
Þrír menn voru dæmdir sekir fyrir
þetta og brenndir umsvifalaust. Sr.
Páll Björnsson í Selárdal gladdist
yfir þessum málalokum en hann
kemur mjög við galdramál og um
það er lauk höfðu líklega sex menn
verið brenndir vegna veikinda konu
hans. Vorið 1678 var tveimur mönn-
um refsað fyrir að hafa valdið veik-
indum konu og annar þeirra hafði
einnig rist galdrastafi á báta til að
spilla fyrir veiði (I, 40). Árið 1683 var
maður brenndur fyrir vestan fyrir
að valda veikindum barna prestsins
(I, 41). Tveimur árum síðar var karl
bundinn á bál fyrir að snúa faðirvor-
inu upp á andskotann; það jafngilti
galdri því að í báðum tilvikum var
samið við djöfsa. 1683 hafði Bjarni
Árnason verið dæmdur fyrir „mild-
ara guðlast“ og höggnar af honum
fremstu kjúkurnar á þremur fingr-
um hægri handar og „síðan átti að
hýða hann árlega“ 12 vandar-
höggum (I, 41; II, 242).
Miskunnarleysi tímans birtist
glögglega í Seyluannál 1650: „Item
[hálshöggvinn] annar maður að
nafni Jón, kallaður Sýjuson. Stjúp-
dóttir hans kenndi honum barn.
Meðgekk aldrei. Var margt talað að
á honum dauðum hefði fundist rúna-
stafir í skónum á eikarspjaldi og
hárguð hausskel af manni. Varð ei
krassað af honum höfuðið í 30 högg-
um. Vöfðust öxarnar upp sem í stein
hyggi. Dó illa. Þeirri konu drekkt
þar á þinginu“ (I, 219-20).
Raunin var sú að ákærðir þurftu
að sanna sakleysi sitt. Ef þeir játuðu
dugði það til dóms. Oft voru menn
píndir til að játa en um síðir var það
bannað. Ef ekki tókst að sanna sök-
ina gátu ákærðu fríað sig með því að
sverja eið. Sýslumaður skipaði þá
einstaklinga, upp í tólf eftir grófleika
brots, til að sverja með sakborningi
um sakleysi eða sekt (I, 32). Sjö urðu
þá að standa með hinum ákærða sem
var þá hinn áttundi. Þannig urðu all-
margir hólpnir en mörgum féll eið-
urinn og þá beið eldurinn.
Árni Magnússon og Páll Vídalín
skrifuðu merkilega greinargerð um
galdur árið 1710 þar sem mála-
tilbúnaður yfirvalda í tilteknum mál-
um er gaumgæfður og gagnrýndur
svo ekki stóð steinn yfir steini (II,
100-119). Niðurstaða þeirra var að
dómur félli eftir geðþótta lögmanna
og sýslumanna, en ekki lögum.
Í ritinu eru margar merkilegar
málfarsheimildir: til „Stefánar“ (II,
194), mannanöfn (í nefnd á alþingi
1637 sátu t.d. níu prestar ásamt
biskupunum o.fl. Fimm prestanna
hétu Jón og þrír þeirra voru Jóns-
synir; I, 123); kona „sorgaði“ mann
sinn (I, 151); „síns stjúpföðurs“ (I,
220); „sværi“ af sverja (I, 385),
dönskuskotið mál yfirvalda, t.d.
„epitomerað“, „passerað“, „gravera“
(II, 100-101). Setningaskipan er víða
fjarri nútímamáli og ekki má gleyma
latínuslettum.
Þetta merkilega rit opnar glugga
að skelfilegu skeiði í sögu þjóðar þar
sem lífið var lítils metið og réttarfar
með þeim hætti að viðhorf valds-
manna og hentisemi á hverjum stað
réðu miklu um framkvæmd laga-
boða. Ekkert jafnræði ríkti gagn-
vart lögum. Jafnframt sér lesandi
myndir úr þjóðlífinu í málsskjölum.
Meðferð réttarheimilda og refsigleði
á sér kannski hliðstæðu nú á dögum
í Afganistan undir stjórn talibana og
með sama sniði en mildara móti í
Hvíta-Rússlandi og í Pútínlöndum
heimsins. Skrárnar í lokin þekja
rúmlega 90 bls. sem varpar ljósi á
umfang útgáfunnar; atriðisorða-
skráin er góður lykill að efninu. Ritið
er fallega út gefið af hálfu forlags,
myndir úr handritum á kápu, innan-
verðum kápuspjöldum og saur-
blöðum. Öndvegisrit.
Morgunblaðið/Golli
Galdrafár „Ekki verður betur séð en hér sé afskaplega vel að verki staðið og mikill fengur að hafa á einum stað svo
djúpan brunn af frumheimildum sem eru gefnar út eftir handritum“ segir rýnir um þetta mikla verk Más Jónssonar.
Þjóð í myrkri
Sagnfræði
Galdur og guðlast á 17. öld. Dómar
og bréf I-II bbbbb
Ritstjóri Már Jónsson
Tvö bindi, 486+460 bls., innbundin,
með heimilda-, nafna-, örnefna- og at-
riðisorðaskrám. Sögufélag 2021.
SÖLVI SVEINSSON
BÆKUR
Móettukórinn heldur sína hefð-
bundnu jólatónleika á morgun,
sunnudag, kl. 17. Þeir verða að
þessu sinni í Fríkirkjunni í
Reykjavík og er það í fyrsta sinn
sem kórinn heldur þar jóla-
tónleika.
Einsöngvari er Þórgunnur Anna
Örnólfsdóttir mezzósópran, sem
vakið hefur mikla athygli fyrir
söng sinn undanfarið en hún út-
skrifaðist með láði frá Konunglega
tónlistarháskólanum í Kaup-
mannahöfn síðastliðið sumar og er
fyrrverandi kórfélagi í Mótettu-
kórnum. Orgelleikari er Lára
Bryndís Eggertsdóttir og stjórn-
andi Hörður Áskelsson.
Á efnisskránni verða uppáhalds-
jólalög Mótettukórsins frá ýmsum
tímum. Flutt verða meðal annars
Betlehemsstjarnan eftir Áskel
Jónsson, María fer um fjallaveg
eftir Eccard, Wexford Carol, Einu
sinni í ættborg Davíðs, Jólagjöfin
eftir Hörð Áskelsson, o.fl. Þór-
gunnur Anna syngur aríu úr Mes-
síasi, Ó, helga nótt eftir Adams og
fleiri perlur.
Jólatónleikar Mótettukórsins í Fríkirkju
Mótettukórinn Á efnisskránni verða uppá-
haldsjólalög kórsins frá ýmsum tímum.
Fertugustu og þriðju Jólasöngvarnir verða haldnir í
Langholtskirkju í kvöld, laugardag, kl. 20 og á morgun
sunnudaginn 19. desember kl. 17. Þar munu Kór Lang-
holtskirkju og Gradualekór Langholtskirkju syngja und-
ir stjórn Magnúsar Ragnarssonar og Lilju Daggar Gunn-
arsdóttur.
Einsöngvarar að þessu sinni verða þau Hallveig Rún-
arsdóttir sópran og Eggert Reginn Kjartansson tenór.
Auk þeirra koma fram einsöngvarar úr báðum kórum.
Hljómsveitina skipa þau Melkorka Ólafsdóttir, Frank
Aarnink og Richard Korn.
Haldið verður í fasta dagskrárliði frá Jólasöngvum
fyrri ára eins og „Barn er oss fætt“ og „Ó, helga nótt“ en vegna sóttvarna-
ráðstafana verður jólasúkkulaðið og piparkökurnar, sem venja er að bjóða
upp á, að bíða betri tíma.
Jólasöngvar kórs Langholtskirkju
Hallveig
Rúnarsdóttir
Smiðjuvegi 4C | 200 Kópavogur | Sími 587 2202 | hagblikk@hagblikk.is | hagblikk.is
HAGBLIKK
Álþakrennur
& niðurföll
Þakrennurnar eru frá GRÖVIK VERK í Noregi
Þær eru einfaldar í uppsetningu
HAGBLIKK
Ryðga ekki
Brotna ekki
Litir á lager:
Svart, hvítt, ólitað, rautt
silfurgrátt og dökkgrátt