Morgunblaðið - 10.02.2022, Síða 37

UMRÆÐAN 37
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 10. FEBRÚAR 2022
Á þessu ári er liðin
hálf öld síðan Lýðhá-
skólinn í Skálholti tók
til starfa. Það var hinn
15. október það sama ár
að skólinn var settur í
fyrsta sinn undir stjórn
foreldra minna, sr.
Heimis Steinssonar og
frú Dóru Þórhalls-
dóttur, en sr. Heimir
var fyrsti rektor skól-
ans. Mikill og langur aðdragandi var
að baki sem of langt mál er að rekja
hér. Nánar má fræðast um þann að-
draganda í grein sr. Heimis sem birt-
ist í Afmælisriti Prestafélags Suður-
lands árið 1987 undir heitinu „Annáll
Skálholtsskóla“. Þó má minna á að
bygging og starfsemi skólans var
hluti af því endurreisnarstarfi sem
fram fór í Skálholti á þessum árum
undir leiðsögn dr. Sigurbjörns Ein-
arssonar biskups og Skálholtsskóla-
félagsins. Var þar byggt á ályktun
kirkjuráðs frá 19. júlí 1963 þar sem
lagt var til að „komið verði upp lýðhá-
skóla (í Skálholti) er starfi í anda
hinnar norrænu lýðháskólahreyf-
ingar, jafnframt því að hann þjálfi
starfslið handa kirkjunni“.
Þetta fyrsta skólaár, árið 1972,
sóttu 24 nemendur skólann. 16 nem-
endur bjuggu í heimavist í sumarbúð-
unum í Skálholti og átta á heimili
rektorshjónanna, því skólabyggingin
var enn ekki tilbúin. Man ég þennan
vetur vel, enda 11 ára gamall þá og
mikið ævintýri fyrir ungan mann að
alast þannig upp á heimavist. Það
hafði ég reyndar gert frá átta ára
aldri þegar foreldrar mínir fluttu til
Haslev í Danmörku, en þar starfaði
faðir minn við lýðháskólann Haslev
udvidede højskole næstu árin. Og við
fjölskyldan bjuggum á heimavistinni.
Skólinn í Skálholti hélt frá fyrstu
stundu mjög fast við það sérkenni
norrænna lýðháskóla að ekki skyldu
tekin próf. Viðkvæðið var: „Það sem
þið ætlið að læra hér í vetur verðið þið
að læra í dag.“ Enginn próflestur var
í vændum og því gátu menn ekki
reiknað með að bæta sér síðar upp
það sem þeir ekki námu
þann daginn. Óx sú
áhersla næstu árin og
árangurinn varð um-
talsverður í námi og
frjálslegu heimilis- og
félagslífi, sem er einmitt
megineinkenni lýðhá-
skólanna á Norð-
urlöndum. Lög um
Skálholtsskóla voru sett
árið 1977 þar sem sér-
staða skólans sem nor-
ræns lýðháskóla var
áréttuð. Í annarri grein
laganna stóð einmitt: „Skálholtsskóli
starfar í anda norrænna lýðháskóla.“
Voru þessi lög skólanum og staðnum
mikil lyftistöng eins og gefur að
skilja. Faðir minn lýsti starfi skólans
síðar þannig í Morgunblaðsgrein:
„Skóli sá, sem hóf göngu sína í
Skálholti hinn 15. október 1972, var
lýðháskóli að norrænni fyrirmynd.
Meðalaldur nemenda var 18 ár. Nám-
ið skiptist í skyldugreinar og val-
frjálsar greinar. Skólinn bauð nem-
endum 60 kennslustundir í viku
hverri, þar af 12 skyldustundir. Hver
nemandi sótti liðlega 40 stundir í
viku. Skyldugreinarnar voru íslenzk-
ar bókmenntir, málfræði og starfs-
etning, menningarsaga og trúfræði,
almennur söngur, „samtíma-
viðburðir“, þ.e. fréttaskýringar um
innlend og erlend efni, og vikulegur
tveggja stunda fyrirlestur um sund-
urleit efni. Komu fyrirlesarar þá úr
ýmsum áttum, m.a. fulltrúar allra
stjórnmálaflokka ár hvert. Val-
frjálsar greinar skiptust í nokkra höf-
uðþætti. Fyrst er að nefna „almennar
greinar“, en þær voru enska, danska,
þýzka, latína, stærðfræði, eðlisfræði,
líffræði, vélritun, bókfærsla og
skyndihjálp. Annar flokkur val-
frjálsra greina var „félagsfræði-
braut“. Þar var að finna sálarfræði og
uppeldisfræði, félagsfræði, nútíma-
sögu, búvísindi, félagsmálafræðu og
starfsfræðslu. Þriðja brautin snerist
um lífsviðhorfin. Þar stunduðu nem-
endur biblíuskýringar, siðfræði,
heimspekisögu og almenna trúar-
bragðasögu. Fjórða svið valfrjálsra
greina var listir og íþróttir, píanó-
leikur, fiðluleikur, flautuleikur, gít-
arleikur, þjóðdansar, kórsöngur, leik-
mennt, handmennt, sund og leikfimi.
Engin próf voru tekin við lýðháskól-
ann í Skálholti. Gengið var eftir nám-
inu með daglegum verkefnum,
stórum og smáum. Í vetrarlok gaf
skólinn nemendum skriflegan vitn-
isburð um frammistöðu í námi. Fé-
lagslíf var fjölbreytt og lifandi á Skál-
holtsskóla. Rektor og kennarar
skiptu með sér verkum og voru sam-
vistum við nemendur dag hvern fram
á kvöld. Málfundir og kvöldvökur,
leikstarfsemi og blaðaútgáfa,
skemmtisamkomur og dansleikar
skiptust á, svo að eitthvað sé nefnt.
Mikil áherzla var á það lögð, að skól-
inn væri „heimili“ nemenda. Átti kon-
an mín drýgstan þátt í þeirri viðleitni
sem „húsmóðir“ á skólanum að nor-
rænni fyrirmynd.“ (Heimir Steinsson
Mbl. 1997.)
Árið 1981 létu sr. Heimir og frú
Dóra af störfum við skólann. Skólinn
var rekinn áfram til ársins 1987 þegar
starfsemi lýðháskólans var hætt. Með
nýjum lögum um Skálholtsskóla sem
sett voru árið 1993 var skólinn settur
undir stjórn kirkjuráðs. Markmið
Lýðháskólans í Skálholti var að skapa
heimiliskennd þar sem hver og einn
skyldi finna til þeirrar hlýju og ör-
yggis sem dagleg umönnun fékk
veitt. Námið skipti vissulega miklu.
En hitt skipti enn meira máli, að
nemendur tækju út þroska, lærðu að
þekkja sjálfa sig og næðu að rækta
hæfileika sína, hver með sínum hætti.
Ekki verður saga Skálholtsskóla eða
–staðar hin síðari ár rakin frekar hér.
En vert er að rifja upp hugsjónina
gömlu um lýðháskóla í Skálholti á
þessu 50 ára afmælisári skólans.
50 ár frá stofnun
Lýðháskólans í Skálholti
Eftir Þórhall
Heimisson »Námið skipti vissu-
lega miklu. En hitt
skipti enn meira máli, að
nemendur tækju út
þroska, lærðu að þekkja
sjálfa sig og næðu að
rækta hæfileika sína.
Þórhallur Heimisson
Höfundur er prestur.
thorhallur33@gmail.com
Fyrir tæpum tveimur
árum, í apríl 2020, sendi
Reykjavíkurborg neyð-
arkall til Alþingis vegna
slæmrar fjárhagsstöðu
sinnar. Í umsögn borg-
arinnar til Alþingis um
lagafrumvarp var að
finna eftirfarandi lýs-
ingu á stöðunni:
„Vandinn snýst hins
vegar ekki aðeins um
skammtíma fjármögn-
unarvanda heldur stefn-
ir í algerlega ósjálfbær-
an rekstur til margra
ára. Þessa ósjálfbærni
er ekki hægt að leysa
með hækkun leyfilegrar
skattlagningar eða
þjónustugjalda eða með
stórfelldum niðurskurði
í útgjöldum borgarinnar, sem varða að
langmestu leyti leik- og grunnskóla og
velferðarþjónustu. Hefðbundnar að-
ferðir eru ekki í boði. Þá er ekki hægt
að leysa þetta með stórfelldum lán-
veitingum þar sem veltufé frá rekstri
mun ekki til margra ára fram undan
standa undir afborgunum.“
Skuldum safnað í aldarfjórðung
Síðan þessi lýsing var skrifuð af
fjármálastjóra Reykjavíkurborgar og
lögð fram í borgarráði hafa fjármál
borgarinnar versnað mjög. Borgin
hefur nú safnað skuldum linnulítið í
aldarfjórðung og eru þær nú komnar
yfir 400 þúsund milljónir króna. Það
þýðir að borgin hefur skuldsett hvern
íbúa sinn um þrjár milljónir króna og
hverja fjögurra manna fjölskyldu um
rúmar tólf milljónir króna.
Slík skuldastaða væri grafalvarleg
fyrir hvaða sveitarfélag sem er. En
hún er þeim mun alvarlegri vegna
þess að um er að ræða sjálfa höfuð-
borg landsins þar sem um 36% lands-
manna búa.
Mikilvægt er að Alþingi fái um það
upplýsingar hvort eftirlitsnefnd með
fjármálum sveitarfélaga
og ráðuneyti sveitar-
stjórnarmála hafi brugð-
ist við þessu neyðarkalli
á sínum tíma og þá
hvernig.
Ef ekki hefur verið
brugðist við með form-
legum hætti ætti að vera
enn meiri ástæða til þess
nú, þar sem fjárhags-
staða Reykjavíkur-
borgar fer sífellt versn-
andi. Í árslok 2019 námu
skuldir og skuldbind-
ingar borgarinnar 345
milljörðum króna. Nú
nema þær hins vegar
um 400 milljörðum
króna. Borgin hefur því
haldið áfram að safna
skuldum og aukið við
þær um 55 milljarða
króna á síðastliðnum
tveimur árum þrátt fyrir
skýra viðvörun fjármálastjórans í apr-
íl 2020 um að áframhaldandi stór-
felldar lánveitingar myndu ekki leysa
vandann.
Vinstri meirihluti í afneitun
Samkvæmt nýsamþykktri fjár-
hagsáætlun Reykjavíkurborgar stefn-
ir meirihluti borgarstjórnar, undir
forystu Samfylkingar, Viðreisnar,
Pírata og Vinstri-grænna, að áfram-
haldandi ósjálfbærum rekstri borgar-
innar og frekari skuldsetningu. Ekki
er því skrýtið þótt sú spurning vakni
hvort Reykjavíkurborg sé komin í
gjörgæslu hjá ráðuneyti sveitar-
stjórnarmála eða á leiðinni þangað.
Uggvænlegt er að Dagur B. Egg-
ertsson borgarstjóri virðist vera í al-
gerri afneitun gagnvart hinum mikla
skuldavanda. Hefur hann haldið því
fram að fjárhagur borgarinnar sé í
himnalagi þrátt fyrir áðurnefnt neyð-
arkall fjármálastjórans og yfirlýsingu
um „algerlega ósjálfbæran rekstur til
margra ára“.
„Algerlega
ósjálfbær rekstur
til margra ára“
Eftir Kjartan
Magnússon
Kjartan Magnússon
» Frekari lán-
tökur leysa
ekki gífurlegan
rekstrarvanda
Reykjavíkur-
borgar.
Höfundur er varaþingmaður
Sjálfstæðisflokksins.
ÞÚ FINNUR ALLT Á FINNA.IS
ÞARFTU
AÐ LÁTA
GERA VIÐ?
GO WALK 6
14.995 kr./ St. 36 - 41
with Goga
Mat™
KRINGLAN - SKÓR.IS
DÖMUSKÓR
MEÐ MJÚKU INNLEGGI OG GÓÐRI ÖNDUN
SKECHERS
Bláu húsin v/Faxafen • Sími 553 7355
Vefverslun selena.is
Útsalan
er hafin
50% afsláttur
af öllum útsöluvörum
* Undirföt
* Sundföt
* Náttföt
* Náttkjólar
* Sloppar