Morgunblaðið - 10.02.2022, Qupperneq 38

38 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 10. FEBRÚAR 2022
Sykurlaus olía með vanillukremsbragði.
Einnig frábær viðbót í kaffið,
eða í baksturinn.
Ketó/LKL
vænt
GERIR GOTT BOOST BETRA
Í bókinni ,,Sagna-
landið Ísland“ segir
Halldór Guðmundsson,
að höfuð Surtlu hafi
verið ánafnað Til-
raunastöð Háskólans á
Keldum og að nú sé
það horfið úr þessari
virðulegu stofnun. Hér
er gefið í skyn, að höf-
uð af þessari eft-
irminnilegu kind, hafi
verið tekið ófrjálsri
hendi frá Tilraunastöð-
inni. Þetta er ekki
sannleikanum sam-
kvæmt, eins og sagt
verður frá hér á eftir.
Hinni réttu sögu hefur
þó oft verið lýst, m.a. á
internetinu og í bók
minni Sigurður dýra-
læknir (2), bls. 142-3, útg. 2014.
Karakúlféð
Árið 1933 voru fluttar til landsins
20 karakúlkindur frá rannsóknar-
stofnun í Halle í Þýskalandi, 5 ær og
15 hrútar. Þeim fylgdu falleg heil-
brigðisvottorð, en fölsuð. Það vildi
svo til, að þegar ég var í framhalds-
námi í Þýskalandi 1973 kynntist ég
manni, Ronald Ziegler að nafni, sem
hafði hirt um karakúlféð í Halle, sem
fór til Íslands 1933. Hann sagði mér,
að kindur, sem veiktust og drápust á
stofnuninni, hefðu verið grafnar en
ekki rannsakaðar til að forðast
óþægindi. Þá verður það skiljanlegt
að fjórir langvinnir smitsjúkdómar,
áður óþekktir á Íslandi, komu með
fénu: votamæði, þurramæði, visna
og garnaveiki. Eftir langa árangurs-
lausa baráttu var gripið til þess
þrautaráðs að farga öllu fé á sýktu
svæðunum sem náðu frá Jökulsá á
Fjöllum, vestur, suður og austur um
land að Mýrdalssandi og fá í staðinn
fé af ósýktum svæðum eftir ár. Vest-
firðir sluppu þó að mestu. Þetta bar
tilætlaðan árangur, útbreiðsla sjúk-
dómanna var stöðvuð og þeim loks
útrýmt nema garnaveikinni, sem
leggst á öll jórturdýr. Byrjað var
austast 1944. Árið 1951 var öllu fé
fargað á svæðinu frá Hvalfirði að
Ytri-Rangá, um 47.000 þúsund full-
orðnum kindum auk lamba. Ein kind
á þessu svæði náðist
ekki, þótt ítrekaðar til-
raunir væru gerðar.
Það var Surtla frá bæn-
um Herdísarvík í Sel-
vogi. Eigandi var Hlín
Johnson, sambýliskona
Einars Benediktssonar
skálds. Surtla var svört
eins og hraunið og lék á
smalamenn, lét sig
hverfa aftur og aftur.
Surtla felld og flutt
til rannsóknar
Fé var sett til höfuðs
henni, þegar leið að því
að nýr fjárstofn kæmi
á svæðið 1952, alls
2.000 kr., sem var all-
mikið fé þá. Margir
báðu henni griða en
ekki þótti hættandi á
að láta Surtlu ganga
lausa, þótt frískleg
virtist og frá á fæti, þegar svo miklu
hafði verið kostað til og mikið lagt á
fólk á þessu svæði. Meðgöngutími
mæðiveikinnar og garnaveikinnar
getur skipt mörgum árum og sjúk-
dómarnir dulist lengi. Engin próf
voru þekkt þá til að leita að slíkum
sjúkdómum í lifandi kind. Eina leiðin
til að fá fullvissu um sýkingu var
krufning. Surtla var felld, skotin á
færi 30. ágúst 1952. Hún var flutt til
krufningar að Keldum. Halldór Vig-
fússon, rannsóknarmaður á Keldum,
krufði kindina. Skýrsla hans er hnit-
miðuð (H1266/52, 1 sept.). Hvorki
fannst mæðiveiki né garnaveiki,
kindin var að öllu leyti heilbrigð.
Sonur Ólafs Blöndal, gjaldkera
Sauðfjársjúkdómanefndar, fékk að
hirða hausinn til að stoppa hann upp.
Árið 1968 sá ég um að undirbúa og
vakta Landbúnaðarsýningu fyrir
Rannsóknadeild sauðfjársjúkdóma-
nefndar og Keldur 9.-16. ágúst. Þá
kom eigandinn með hausinn upp-
stoppaðan og bað mig um að selja
hann fyrir 25.000 kr. Ég þekkti
hausinn af lýsingum, reyndi að fá
landbúnaðarráðuneyti, yfirdýra-
lækni, sauðfjársjúkdómanefnd og
Tilraunastöðina á Keldum til að
kaupa hausinn. Enginn þessara aðila
hafði peninga fyrir þann hégóma að
kaupa haus af dauðri kind fyrir svo
hátt verð. Ég var þá að stofna heim-
ili og hafði ekki tiltæka peninga til
kaupanna, en vildi alls ekki að haus-
inn lenti hjá einhverjum sem ekki
þekkti sögu kindarinnar, sló lán og
keypti hausinn sjálfur og hengdi fyr-
ir ofan dyrnar á skrifstofu minni á
Keldum. Þar hékk hann í mörg ár og
allt samstarfsfólk mitt á Keldum
hafði heyrt söguna og vissi að haus-
inn var mín eign. Enginn fyrr-
nefndra aðila tímdi að kaupa hann.
Surtla flutt á Selfoss,
lánuð 1 sumar og hornbrotin
Upp úr 2000 fór ég með embætti
yfirdýralæknis á Selfossi, tók haus-
inn með mér og festi upp á vegg í
skrifstofu minni þar.
Ég lánaði hausinn eitt sumar
Sauðfjársetrinu í Strandasýslu og
var þeirri stund fegnastur þegar ég
heimti hann aftur og lánaði hann
aldrei aftur, þótt eftir væri sótt.
Áður en ég hafði ráðrúm til að
festa hausinn upp á vegg tók sam-
verkamaður minn á Selfossi í horn-
endann til að sýna gesti haus þess-
arar frægu kindar. Hornið brotnaði
af. Svona eiga engir menn að gera,
hvorki við lifandi kindur né dauðar.
Björn Jensen, mágur Ólafar konu
minnar, festi hornið á hausinn snilld-
ar vel, en þó sést eilítil skekkja á því,
þegar vel er skoðað.
Þegar Surtla féll vakti það sorg og
reiði hjá mörgum, sem höfðu fylgst
með þessari hetjulegu skepnu og
beðið henni griða. Margir létu í ljósi
vanþóknun sína með blaðaskrifum,
aðrir ortu erfiljóð og líktu víginu við
víg Snorra Sturlusonar. Enn aðrir
ortu níðkvæði um sauðfjár-
sjúkdómanefnd, sem hafði lagt fé til
höfuðs Surtlu. Í vísum Gísla Ólafs-
sonar á Eiríksstöðum er þetta meðal
annars:
Morðið arma upp til fjalla
eykur harmana.
Surtla jarmar upp á alla
óláns garmana.
Þrautir alla þurftir líða
þar á fjallinu.
Þú ert fallin, þurftir hlýða
heljar kallinu.
Þú í blóði þínu liggur
– þér ég óðinn syng –
skyttan góða, þegar þiggur
þráðan blóðpening.
Þegar ég hætti störfum hjá yfir-
dýralækni tók ég hausinn á heimili
mitt á Selfossi og þar er hann og
horfist í augu við skrauthafur sem
ég lét stoppa upp. Þetta eru dýr-
gripir mínir. Höfuðið af Surtlu hefur
haldið sér vel og víst er um það, að
það fer á safn, en hvaða safn það
verður er ekki ákveðið ennþá. Þetta
myndarlega höfuð er fyrir mér
merki um dugnað og vitsmuni ís-
lensku sauðkindarinnar og frelsisást
hennar.
Herdísarvíkur-Surtla
Eftir Sigurð
Sigurðarson
»Missagnir
um höfuð
Herdísarvíkur-
Surtlu í bókinni
,,Sagnalandið Ís-
land“, útg. 2021.
Sigurður Sigurðarson
Höfundur er dýralæknir.
Höfuð Herdísarvíkur Surtlu yfir dyrum á skrifstofu Sigurðar Sigurðar-
sonar dýralæknis á Keldum 1974.
Surtla í Suðurengi á Selfossi 2019. Surtla á vegg í skrifstofu Sig. Sig á Selfossi 2006.
Enn bíðum við í ofvæni
eftir því hvort Rússar
ráðist inn í Úkraínu.
Það minnir okkur á að
við á Íslandi vitum svo
fátt um þetta Evrópuland
að við getum ekki nú
tengst því tilfinningalega
sem skyldi. (Jafnvel þótt
víkingar hafi farið um
höfuðstað þess, Kiev, og
kallað hann þá Kænugarð. Og þótt
Úkraínumenn hafi tvisvar unnið
Eurovision-keppnina á þessari öld!)
Auðveldasta leiðin til að fá mann-
eskjulega tilfinningu fyrir Úkraínu-
mönnum er að fá tilfinningu fyrir til-
vist þeirra.
Skáldin sem þar yrkja á úkraínsku
munu, líkt og fólksfjöldinn þar gefur
til kynna, vera um hundraðfalt fleiri
en okkar skáld að höfðatölu. Á það
bæði við um síðustu öld og öldina á
undan, og sú ritlist virðist hafa staðið
með meiri stöðugleika-
blóma en á Íslandi á öld-
unum þar á undan.
Ég hvet nú lesendur til
að kynna sér þetta á net-
inu, ásamt með enskum
þýðingum þar á sýnis-
hornum eftir helstu ljóð-
skáldin þeirra, með virðu-
legum höfundamyndum!
Ég þrái að segja svo
miklu meira um þetta nú,
en ég læt þetta duga að
sinni.
Í ljóði mínu, sem heitir
Enn um Úkraínu, fjalla ég um innrás
þýskra nasista þar inn í Sovétríkin í
síðari heimsstyrjöldinni. Þar yrki ég
m.a. svo, sem taka má sem tilvísan til
ástandsins í dag:
Samt heyrast ennþá kaffihúsaraddir
meyrhjartaðra kappræðukálfa,
sem bera blak af barnamorðingjanum
Hitler:
(„Hvorum megin skipti hann aftur
hárinu?“)
og kalla „stórbrotna stríðslistamenn“
þessa líka arfavitlausu stjórnmálamenn,
óhagsýnasta og glámskyggnasta okkar
allra,
sem segja okkur ekki lengur neitt um
mannkynið …
Mál er nú að gasprinu linni!
Heilsum skáld-
þjóðinni Úkraínu
Eftir Tryggva V.
Líndal
Tryggvi V. Líndal
»Auðveldasta leiðin til
að fá manneskjulega
tilfinningu fyrir Úkraínu-
mönnum er að fá tilfinn-
ingu fyrir tilvist þeirra.
Höfundur er skáld og menningar-
mannfræðingur.