Morgunblaðið - 13.05.2022, Síða 21

Morgunblaðið - 13.05.2022, Síða 21
MINNINGAR 21 MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 13. MAÍ 2022 ilvæga tæki í baráttu við sjúk- dóma og ójöfnuð sem embættið er nú. Landlæknar síðari tíma tóku við góðu búi. Nánust urðu kynni okkar Ólafs eftir að hann lét af stöfum sem landlæknir um síðustu alda- mót. Ólafur hóf þá nýjan kafla á farsælli starfsævi sinni. Fór að leysa okkur af heimilislækna í Reykjavík. Hafði áður leyst af lækna í héraði, gjarnan í af- skekktum og erfiðum héruðum. Og nú kynntist ég manni sem hafði fegurst hjartalag, dýpstu velvild og skörpustu sýn á sjúk- dóma og mannlega þjáningu. Sjúklingarnir elskuðu Ólaf. Gat verið hrjúfur í tilsvörum, en við skynjuðum ávallt djúpa elsku hans og nú koma skjól- stæðingar tárvotum augum og sakna manns sem var hreinn mannvinur, algerlega góður maður. Börn mín færðu mér fyrst fregnina af andláti Ólafs, með einlægri samúð. Þeirri samúð deili ég með að- standendum og vinum Ólafs. Fari vel sá göfugi maður, sá góði vinur. Jón Gunnar Hannesson. Fyrir allmörgum árum datt Ásmundi Brekkan röntgenlækni í hug að fá nokkra gamla félaga sem komnir voru á eftirlaun til að borða saman hádegisverð. Hann hóaði í þá Ólaf Ólafsson landlækni, Jón Þorsteinsson gigtlækni og Davíð Á. Gunnars- son ráðuneytisstjóra og þeir fóru að hittast vikulega. Fljót- lega vildu þeir fjölga í hópnum og þá bættumst við Guðmundur Bjarnason barnaskurðlæknir við. Þetta voru skemmtilegir fundir, margt skeggrætt og menn ekki alltaf sammála. Alltaf þó rökrætt, aldrei rifist! Síðan hefur hópurinn stækkað og við hittumst áfram vikulega. Þeir Jón og Ásmundur kvöddu fyrir nokkrum árum og nú er Ólafur einnig horfinn okkur. Allir kom- ust þeir vel yfir nírætt. Það er mikill sjónarsviptir að Ólafi. Hann var leiðtogi hópsins eftir lát Ásmundar og hélt uppi góð- um aga. Mér eru minnisstæð fyrstu kynni okkar Ólafs. Ég var nýtekinn til starfa á Vífils- stöðum undir stjórn Hrafnkels Helgasonar. Hann var mikill vinur Ólafs og þegar Ólafur var skipaður landlæknir haustið 1972 sagði hann: „Nú held ég veislu til heiðurs Ólafi og ég skal bjóða ykkur Öglu.“ Við vor- um aðeins átta í veislunni sem var vegleg að hætti þeirra hjóna. Þar hitti ég Ingu og Ólaf í fyrsta sinn og eftir það vorum við vinir. Ég þekkti Ólaf mun betur sem mann en sem emb- ættismann. Gerði mér þó vel grein fyrir því að hann var langt frá því að vera venjulegur emb- ættismaður. Það sem einkenndi hann var mikil útgeislun og ótrúlegir persónutöfrar. Þetta hjálpaði honum vitanlega sem embættismanni, en gat flækt hlutina og hefði verið hægt að misnota. Aldrei vissi ég til að Ólafur gerði það. Hann lýsir at- viki í ævisögu sinni þegar hann var tíu ára heima í Brautarholti. Hann fór til móður sinnar og bar upp við hana vandamál vinnumanns á bænum. Móðir hans sagði þá við hann: „Óli minn, þú finnur svo til með fólki.“ Ég get ekki hugsað mér betri lýsingu á Ólafi en þessi orð móður hans. Við söknum hans við borðið þegar við félagar hitt- umst. Börnum hans og öðrum ættingjum sendum við innilegar samúðarkveðjur. Blessuð sé minning Ólafs Ólafssonar. Tryggvi Ásmundsson. Ólafur Ólafsson var maður hávaxinn. Það sama átti við um hugsjónir hans. Þeim lyfti hann í hæstu hæðir með gerðum sín- um án þess að missa jarðsam- band. Velferð allra var honum hvort tveggja hugsjón og leið- arljós í daglegu starfi. Í þeim efnum var hann kappsamur en þó ætíð með forsjá. Ólafur var heimsborgari og opinn fyrir straumum samtíð- arinnar, víðsýnn, frjálslyndur, umburðarlyndur og kærleiksrík- ur. Hann þekkti vel til breyt- inga sem höfðu orðið á heil- brigðiskerfum grannríkja okkar, sér í lagi Svía og Englendinga. Í embættistíð hans sem landlækn- ir urðu einnig mikil umskipti í íslenska heilbrigðiskerfinu og því sniðinn stakkur, sem við bú- um við enn í dag. Þar má nefna breytingar á heilsugæslu, sem átti að verða fyrsti viðkomustað- ur sjúklinga, en einnig samstarf og skýr verkaskipting milli heilsugæslunnar, sjúkrahúsa og sjálfstætt starfandi sérgreina- lækna. Hjúkrunarheimili komu á þessum tíma í stað „elliheim- ila“, sem voru börn síns tíma. Í hans tíð sem landlæknir voru stigin raunveruleg skref í átt að velferðarmarkmiðum aldraðra. Í hans tíð sem landlæknir skipti máli að stíga raunhæf skref í átt að velferðarmarkmiðum aldr- aðra í stað þess að elta á gul- rótina líkt og asninn. Sem landlæknir var Ólafur réttur maður á réttum stað. Hann tók sjálfan sig ekki mjög hátíðlega en öðru máli gegndi um skyldur hans sem embættis- manns. Gilti þá einu þótt hann træði ekki alltaf hefðbundnar leiðir stjórnenda í Arnarhváli ef almannaheill var annars vegar. Víst er að samskipti hans við einhverja ráðuneytisstjóra voru á stundum lífleg og óneitanlega brosleg fyrir þá sem að urðu vitni. Undir handleiðslu Ólafs steig ég mín fyrstu spor í opinberri stjórnsýslu á Íslandi og fyrir það góða veganesti stóð ég í þakkarskuld við hann. Börnum hans og fjölskyldu sendi ég hugheilar samúðar- kveðjur. Hallgrímur Óskar Guðmundsson. Í árdaga fyrirbyggjandi læknisfræði á sjöunda áratug síðustu aldar starfaði ungur læknir, Ólafur Ólafsson, með Sigurði Samúelssyni á lyflækn- ingadeild Landspítalans. Á þessum tíma var undirbúningur hafinn að stofnun Hjartavernd- ar, landssambands hjartavernd- arfélaga enda höfðu læknar séð hratt vaxandi nýgengi krans- æðasjúkdóma árin þar á undan. Ólafi var fljótlega falin aukin ábyrgð í því uppbyggingastarfi. Hann fór til sérnáms í lyflækn- ingum og hjartalækningum við Karólínska sjúkrahúsið í Stokk- hólmi og kynntist þar faralds- fræði hjartasjúkdóma. Síðar nam Ólafur faraldsfræði hjarta- sjúkdóma og lýðheilsuvísindi við London School of Hygiene and Tropical Medicine. Samstarf tókst með þeim Ólafi og Sigurði við Evrópudeild Alþjóða heil- brigðismálastofnunarinnar í Kaupmannahöfn um skipulag og framkvæmd Reykjavíkurrann- sóknarinnar. Þar með var lagð- ur grundvöllurinn að merkustu faraldsfræðirannsókn í hjarta- sjúkdómum sem gerð hafði ver- ið í Evrópu á þeim tíma. Ólafur var ráðinn yfirlæknir Rann- sóknarstofu Hjartaverndar við stofnun hennar árið 1967 og gegndi því starfi þar til hann var skipaður í embætti land- læknis 1972. Á upphafsárum Reykjavíkurrannsóknarinnar var sett upp rafræn sjúkraskrá, sú fyrsta sinnar tegundar á Ís- landi og keypt tæki til blóðrann- sókna af fullkomnustu gerð. Er það til marks um framsýni og stórhug Ólafs og samstarfs- manna hans. Afraksturinn hefur ekki eingöngu legið í því merki- lega gagnasafni sem enn þann dag í dag er uppspretta vísinda- legra athugana sem veita okkur mikilvæga innsýn í meingerð kransæðsjúkdóma. Hitt var ekki síður mikilvægt framlag Ólafs að vekja íslenska þjóð og ráða- menn til vitundar um mikilvægi heilbrigðs lífsstíls, reykleysis, heilsusamlegs mataræðis og hreyfingar. Árangur þessa brautryðjendastarfs sést hvað gleggst í því að nýgengi og dauðsföll af völdum hjarta- og æðasjúkdóma hefur farið stöð- ugt lækkandi á undanförnum fjórum áratugum og erum Ís- lendingar nú í fararbroddi í heiminum hvað það varðar. Ólafur vann einnig ötullega að bættri lýðheilsu þjóðarinnar á þeim 26 árum sem hann gegndi starfi landlæknis. Með ævistarfi sínu hefur Ólafur Ólafsson átt stóran þátt í að hindra fjölda ótímabærra dauðsfalla á Íslandi. Þeir fjölmörgu vísindamenn sem hafa tekið við kyndlinum í baráttu við hjarta- og æðasjúk- dóma minnast Ólafs sem stór- huga brautryðjanda sem vísaði veginn með framsýni og stað- festu að vopni. Íslensk þjóð stendur í þakkarskuld við Ólaf og hans merka ævistarf. Fyrir hönd starfsfólks Hjartaverndar kveðjum við vin og félaga til margra áratuga með djúpri virðingu. Karl Andersen, Vilmundur Guðnason. Við Ólafur landlæknir þekkt- umst frá þeim tíma að hann tók við því embætti haustið 1972. Hann kom þá fljótlega á fund Sambands sveitarfélaga í Aust- urlandskjördæmi sem haldinn var í Neskaupstað og gerði grein fyrir sýn sinni til heil- brigðismála. Hann var óhefð- bundinn í ræðustól og ég man eftir að Eysteinn Jónsson þá forseti Sameinaðs þings hafði orð á hversu líkur hann væri föður sínum. Tengsl mín við heilbrigðissviðið voru alla tíð veruleg vegna starfa konu minnar við Fjórðungssjúkrahús- ið í Neskaupstað og síðar í margháttuðu samhengi á Al- þingi í tvo áratugi á meðan Ólaf- ur gegndi sínu starfi sem land- læknir. Viðveru hans var mjög oft óskað í nefndum þingsins þegar heilbrigðismál og margt sem þeim tengdist var til skoð- unar. Þar var einstaklega gott til Ólafs að leita, bæði vegna fjölþættrar reynslu hans og víð- tækrar menntunar. Á þessum áratugum brunnu heilbrigðis- málin á fólki um allt land, m.a. á Austurlandi, þar sem sam- gönguerfiðleikar gerðu oft erfitt fyrir um þjónustu. Sem land- læknir með afar víðtæka reynslu lagði Ólafur jafnan gott til mála. Fyrir störf sín að heil- brigðismálum og sem landlækn- ir í röskan aldarfjórðung á hann miklar þakkir skildar. Léttleiki hans og gamansemi í daglegum kynnum bættu síðan um betur og settu mark sitt á samræður við hann eftir að embættistörf- um lauk. Slíkra samferðamanna er gott að minnast. Hjörleifur Guttormsson. Ólafur Ólafsson fyrrum land- læknir er látinn. Hann var kær vinur og samstarfsmaður í ára- tugi. Mér eru minnisstæð okkar fyrstu kynni sem voru þegar ég, þá læknanemi, gekkst undir rannsókn á vegum Hjartavernd- ar á áhættuþáttum hjarta- og æðasjúkdóma en Ólafur stýrði henni. Ólafur lýsti því yfir að lokinni rannsókn að ég væri í þokkalegu lagi en væri of feitur. Þyrfti að megra mig. Bætti svo við: „Það getur þú ekki.“ Hann reyndist sannspár eins og oft. Næst lágu leiðir okkar saman 1974 þegar ég leitaði til Ólafs, sem þá var orðinn landlæknir, um ráð um framhaldsnám í læknisfræði í Svíþjóð. Ólafur stakk þá upp á því að ég hæfi nám í smitsjúkdómum, tók upp símann og hringdi í Rolf Lundström, dósent og yfirlækni við smitsjúkdómadeild í Eskil- stuna, sem vildi fá mig umsvifa- laust. Þar hafði Ólafur starfað og fleiri íslenskir læknar við góðan orðstír. Ég hafði lítið hugað að smitsjúkdómum sem voru ekki ofarlega á blaði í læknanáminu hér á landi á þess- um tíma enda töldu margir að sigur hefði unnist á þeim með tilkomu sýklalyfja. Ég tók að hans ráði ákvörðum um að leggja þessa sérgrein fyrir mig án þess að óra fyrir því vægi sem sem smitsjúkdómar áttu eftir að fá. Kannski skynjaði Ólafur það. Þegar ég sneri heim frá Sví- þjóð 1983 var alvarlegur heims- faraldur, AIDS eða alnæmi, að grafa um sig. Lokastig sjúk- dómsins var þá undantekninga- laust banvænt. Fyrst í stað voru hópar sem áttu undir högg að sækja í sérstakri hættu á að smitast. Ólafur hafði einstakt lag á því að nálgast þessa hópa, þ.m.t. Samtökin 78, og einnig að brjóta upp fordóma í samfélag- inu. Landlæknisembættið komst þá svo sannarlega á kortið með víðtækri upplýsingaherferð og hispurslausri umræðu. Vorið 1986 skipaði ráðherra farsóttanefnd, sem skyldi hafa það hlutverk að fylgjast með farsóttum og gera tillögur til að hindra útbreiðslu þeirra. Ólafur var frá upphafi formaður nefnd- arinnar en ég var ritari hennar. Nefndin var lögð niður 1995, enda voru þá í burðarliðnum ný sóttvarnalög sem ætlað var að sinna þessum málum. Af og til var ég settur aðstoð- arlandlæknir og kynntist þá ýmsum hliðum Ólafs en hann hafði jafnan mörg járn í eld- inum. Hann var pólitískur land- læknir og hafði sterkar skoð- anir. Óhjákvæmilega sló því stundum í brýnu við pólitísk öfl en alltaf komu menn standandi niður með reisn. Annað sem ein- kenndi Ólaf var einlæg sam- kennd með þeim sem minna mega sín. Hann hikaði ekki við að heimsækja og ræða milliliða- laust við heilbrigðisstarfmenn og sjúklinga sem töldu á sig hallað. Ekki alltaf vinsælt hjá stjórnendum. Ólafur var heillandi persónuleiki sem náði vel til þjóðarinnar. Hin síðari ár hélt Ólafur fast utan um hóp náinna vina, sem hittust reglulega og snæddu há- degisverð. Gerði hann það svo lengi sem heilsan leyfði. Hélt áfram að hafa samband um síma til að ræða mál en þegar hann hljóðnaði á þessu ári var ljóst hvert stefndi. Það tók mikið á Ólaf að missa eiginkonu sína Ingu-Lill Marianne árið 2013 en þau voru alla tíð mjög náin. Við Snjólaug samhryggjumst inni- lega börnum Ólafs og fjölskyld- um þeirra. Haraldur Briem. Nú kveðjum við heiðurs- manninn Ólaf Ólafsson, fyrrver- andi landlækni, hinstu kveðju. Íslenskt þjóðfélag á honum mik- ið að þakka. Það var mjög lærdómsríkt og gefandi að starfa um 13 ár við hlið hans hjá Embætti land- læknis. Það var góður tími, fastráðnir starfsmenn aðeins um tíu. En Ólafur vildi vanda alla ákvarðanatöku og leitaði því ráða hjá ýmsum aðilum. Hann hafði lag á að fá til sín af- burðafólk með sérþekkingu á ýmsum sviðum til að taka að sér tímabundin verkefni. Ólafur var einstakur samstarfsmaður, var hlýr og mat samstarfsfólk sitt mikils. Hann hugsaði stórt, var hugmyndaríkur og kom mörgum brýnum verkefnum í höfn þótt á móti blési. Ýmiss konar forvarnir og þættir sem snúa að gæðum og öryggi í heilbrigðisþjónustunni svo og geðheilsa, geðvernd og geðheil- brigðisþjónusta voru alltaf of- arlega á blaði hjá honum. Notk- un bílbelta í aftursætum, notkun hjálma á reiðhjólum, að draga úr tóbaksnotkun og Sið- aráðum landlæknis á Ólafur heiðurinn af, svo nokkuð sé nefnt. Ólafur var mikill mann- vinur, mátti ekkert aumt sjá og talaði alltaf máli þeirra sem minnst máttu sín. Næstum dag- lega leituðu til hans einstak- lingar sem áttu erfitt vegna ólíkra vandamála, ekki einvörð- ungu heilsufarslegra vanda- mála heldur vegna fátæktar, slæms aðbúnaðar, ósættis við einhvern eða hvernig samfélag- ið mætti þeim. Hann gaf þeim öllum tíma, ráðlagði þeim og reyndi sjálfur að liðsinna þeim á ýmsa vegu. Á þeim árum sem ég vann með Ólafi var skrif- stofa landlæknis á Laugaveg- inum, á móti Hlemmi. Þá var þar samastaður margra sem ekki áttu í önnur hús að venda. Þegar Ólafur var að koma eða fara af skrifstofunni fór hann alltaf yfir götuna til að heilsa þessum einstaklingum með handabandi. Það var mann- rækt. Þetta var Ólafur. Ólafur var alltaf í vinnunni, heima sem heiman. Hann var vakinn og sofinn yfir verkefn- unum og hringdi gjarnan um klukkan níu á kvöldin til að ræða einhver mál. Hann fór heldur ekki í sumarfrí, sagðist vera í fríi, kom þá seinna en vanalega á skrifstofuna, ekki í jakkafötum heldur í brúnum mittisjakka. Auðvitað kom hann með vínarbrauð með sér, eins og svo marga aðra daga og deildi með öllum, starfsmönnum og þeim sem erindi áttu á skrifstof- una. Um hátíðar, svo sem á jól- um og páskum, þótti Ólafi rétt að hann færi og leysti af lækna í fjarlægum sveitum. Í Grímsey eitt árið, í miðri svokallaðri vísi- tasíu á Norðurlandi, dró hann upp hlustunarpípu til að hlusta sjúkling því þangað hafði læknir ekki komist í eina viku. Þetta var Ólafur. Ólafur var mikill fjölskyldu- maður og voru börn hans og önnur ættmenni tíðir gestir á skrifstofu landlæknis. Það var yndislegt að sjá kærleikann sem ríkti milli þeirra allra. Þar fór fremst Inga kona Ólafs, einstök manneskja sem stóð þétt við bak Ólafs og var án efa hans helsti ráðgjafi. Við Leifur vottum börnum Ólafs og öðrum ættingjum og vinum hans okkar innilegustu samúð. Blessuð sé minning Ólafs Ólafssonar. Vilborg Ingólfsdóttir. Ólafur Ólafsson var einstakur maður, Dalamaður að lang- feðgatali, þar sem afi hans og amma bjuggu við rausn í Hjarð- arholti í Laxárdal og stóðu fyrir merku skólahaldi. Um langafa hans, séra Pál Mathiesen, var sagt í ættfræðibókum að hann væri „tápmaður mesti og rögg- samur í búskap og embætti“. Slík lýsing á einnig vel við um mannvininn, frumkvöðulinn og hugsjónamanninn Ólaf land- lækni. Ólafur var kallaður til starfa að loknu framhaldsnámi á Rannsóknarstöð Hjartaverndar 1967, þar sem hann beitti sér fyrir merkri hóprannsókn, m.a. um félagslegar aðstæður. Ólafur varð landlæknir 1972 sem hann gegndi næsta aldarfjórðunginn. Heilbrigðismál voru löngum vistuð á skrifborðshorni í dóms- málaráðuneytinu en það var mikið framfaraskref þegar sér- stakt ráðuneyti heilbrigðis- og tryggingamála var stofnað 1970. Það breytti ekki sjálfstæði emb- ættis landlæknis sem Ólafur varði alla tíð með oddi og egg, enda eitt af elstu embættum landsins. Hann lagði alltaf áherslu á bein tengsl embættis- ins við ráðherra heilbrigðismála. Ekki er laust við að það hafi valdið nokkrum kerfislægum núningi. Þeir sem áttu undir högg að sækja áttu áheyrn Ólafs land- læknis og það má því með sanni segja að hjartað í Ólafi hafi slegið réttum megin. Áður en hægt var að hringja í opinni dagskrá beint í þjóðarsálina og kvaka um óréttlæti heimsins höfðu allir greiðan aðgang að Ólafi landlækni hvort sem það var á vinnustað eða heimili hans. Enginn gerir nú athuga- semd við notkun bílbelta en svo var ekki alla tíð. Það var fyrir óþreytandi elju Ólafs að bílbelti voru lögleidd á Íslandi. Ólafur sinnti einnig síðasta holdsveika Íslendingnum, sem bjó á Kópa- vogshæli, og sá til þess að hann fengi tilhlýðilega útför. Ungum manni var hann ljúf fyrirmynd sem gott er að minn- ast. Ólafur landlæknir var men- tor sem svo auðvelt var að bera virðingu fyrir. Embættisbréfin skyldu vera stutt, en hnitmiðuð. Þessi leiðsögn nýttist vel síðar á krákustígum íslenska embættis- mannakerfisins, þar sem ekki er alltaf allt sem sýnist. Ólafur landlæknir naut sín hvergi bet- ur en í vísitasíum á sjúkrahús og heilsugæslustöðvar landsins, þar sem hann m.a. uppgötvaði ónotuð tæki og tól týnd undir borðum og í fyrsta og eina skiptið á ævinni gekk ég stofu- gang með landlækni á gamla sjúkrahúsinu á Ísafirði! Á þess- um árum eimdi enn eftir af gamla læknahrokanum en gagn- vart Ólafi landlækni voru allir jafnir, sjúklingar, starfsfólk á plani, gamli sjúkrahúslæknirinn, roskni alþingismaðurinn eða aldni héraðshöfðinginn. Síðar á ævinni, á ársfundum WHO, Alþjóðaheilbrigðisstofn- unarinnar, í Genf í Sviss, rifj- uðum við upp, ásamt Ingu konu hans, gamlar minningar en þar var Ólafur þekktur fyrir áræði sitt og ákefð þegar honum fannst hin alþjóðlega þrætubók- arstjórnsýsla vera heldur svifa- sein og drukkna í staglkenndum orðaflaumi og yfirþyrmandi pappírsflóði. Genginn er mætur maður, húmanistinn Ólafur landlæknir. Haukur Ólafsson. Í dag kveðjum við með sökn- uði Ólaf Ólafsson, fyrrverandi landlækni. Ólafur Ólafsson þjónaði með miklum ágætum embætti land- læknis í 26 ár frá 1972-1998, embætti sem sagt hefur verið elsta og virðulegasta embætti landsins, stofnað með konungs- úrskurði hinn 18. mars 1760. Ég varð þeirrar gæfu aðnjót- andi að eignast Ólaf bæði sem samstarfsmann og vin þegar ég starfaði sem lyfjamálastjóri í heilbrigðisráðuneytinu. Land- læknisembættið og ráðuneytið voru þá í sama húsi við Hlemm. Ólafur hafði mikinn áhuga á lyfjamálum, sérstaklega lyfja- statistik og áhrifum lyfja á lýð- heilsu sem hann var vakinn og sofinn yfir. Hann hafði því oft í samband jafnt á vinnutíma sem og seint á kvöldin. Við Ólafur hittumst oft í há- deginu, ræddum um menn og málefni og vinátta okkar risti djúpt þó 20 ár væru milli okkar. Ekki var verra að Ólafur var einlægur aðdáandi dóttur minn- ar, Þóru óperusöngkonu. Vin- átta okkar smitaðist yfir á son hans, minn besta vin Gunnar Al- exander, þegar við hófum síðar samstarf í ráðuneytinu þó einn- ig séu 20 ár á milli okkar. Þetta sýnir að aldur er afstæður. Segja má að Ólafur hafi verið óvenjulegur embættismaður og lét ekki endilega vel að stjórn ráðherra. Oft gat hann bjargað sér úr erfiðum aðstæðum með einstökum húmor og snjöllum tilsvörum. Einverju sinni sem oftar setti ráðherra reglugerð SJÁ SÍÐU 22

x

Morgunblaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.