Arkitektúr og skipulag - 01.12.1988, Qupperneq 10

Eddu steinaldar og tíma steintaka. Víst skal það fullyrt að svo
sem að á íslandi varðveitast Edduljóð, hinn elsti texti og
merkilegasti-af germönskum meiði, svo hafa einnig Islending-
ar einir borið gæfu til að varðveita eitthvað af hinni elstu
byggingaverkmenningu vestrænna þjóða. Skoðið borghlaðin
hús, íslensk hellamannvirki, timbur, torf og grjóthandverkið í
skálum og gangabæjum. Sjáið vörður, garða og byrgi upp um
fjöll og firnindi! Skoðið hin óumræðilega hugsunarlausu form
formlaus í formleysu íslenskrar náttúru.
Náttúrufræðin, vistfræði, umhverfismál, fagurfræði húsa og
garða og hagkvæmni byggingarlistar eru allt hugtök, sem í
heila mínum tengjast öðrum klasa minnis og heilafrumna, sem
er hið íslenska torf, grjót og viðarverk. Hvar má sjá í heimi
hér, jafnt í heimi rómantískra tilfinninga og hugmynda sem og
í heimi náttúrunnar og á rannsóknarblöðum um vistfræði og
hringrásarmódel lífrænna og ólífrænna efna og ennfremur í
fegurstu draumum umhverfislistar, meiri fegurð og elsku og
jafnvægi í samskiptum manns og náttúru en íslenskan torfbæ í
fjallasal náttúruríkisins?
I þúsundir ára var þessi bygging að þróast og laga sig að
umhverfinu. Á hún þá heima hér eða eru dagar hennar senn
taldir?
Pær tilraunir sem á 20. öld hafa verið gerðar með húsagerð-
arlist og stundum eru kynntar sem ISLENSKUR ARKI-
TEKTUR með stórum stöfum í anda áðurnefnds Dana eru
meira og minna nauðgun við náttúruform landsins. I mínum
augum hlýtur íslenskt mannvirki ef það á að standa undir
nafni að taka mið af því sem fyrir er. Nútíma byggingarlist á
íslandi stendur þá fyrst undir nafni að við sjáum hús og land
sem eitt. Við lítum yfir landið og við sjáum músík, öldur,
hrynjanda, kletta, hvort heldur í borg eða eyðidal. Torfið og
grjótið kunna að dansa. Hleðsluveggirnir geta streymt í mjúk-
um og snöggum bogum eins og vatn, foss, klettur. Glerið spil-
ar rullu kletta, kristals eða foss. Timburverkið tjáir þrá okkar
að græða landið, frjóvga jörðina, „vaxa og vel hafast“. Eins og
náttúran tjáir sig í dag þá er hún spör á skógarvöxt. Við felum
ekkert í skeggi skóga hér. Ef við skipuleggjum legóbyggð,
krabbamein, vörtur og sár þá blasir óskapnaðurinn við svo
lengi sem hann liggur óbættur. Mér er kært að skoða umhverf-
ismótun út frá svonefndum frumefnum, þ.e. loft, jörð, eldur
og vatn, þegar leitað er jafnvægis í formhönnun. Um það hef
ég ritað annarstaðar og vísa til tímaritsins Gróður og garðar.
Dögun
Fáeinar velviljaðar tilraunir með jarðefnin í tengslum við
ungefnin hafa birst á seinni árum. Og það er þá ekki einasta
torf á þak eða veggur upp að venjulegu steinhúsi, heldur heil
hugsun í form, þar sem jarðefnin spila fullkomna laglínu við
stein, gler og við. Þar má nefna Högnu, einnig Einar Þorstein
með garðbýlishúsið sitt, sem ég þykist eiga hugmyndalega þátt
í og hef kallað borg eftir hefðinni, og nú seinast Manfreð með
Ferðamiðstöðina í Laugardal. Auðvitað eru fleiri blóm í eyði-
mörk af nóbodýstíl og fleiru úr framandi löndum.
Hvað fáir sjá en finna má
Enn eitt svæði vil ég minnast á sem ég hef oft á tíðum sótt
heim. Það er ríki hugans og drauma. Það eru innlönd hugans
og lönd álfa og vætta sem ég vil að séu taldir með í umræðu
um íslenskan arkitektúr. Hér finn ég uppsprettu af ekki minni
hreysti og frjósemi en þrír áðurtaldir megininspirasjónsþættir
listarinnar að forma umhverfið. Eggið utan um lífveruna,
skelina. Þessir áðurnefndu þættir eru ef ég hef ekki talað
skýrt:
1. Náttúran.
2. Aðferðir feðranna.
3. Framlag 20. aldar (að ýmsu smálegu undanskildu).
Og svo bæti ég við innsæisheimum í n. veldi nr. 4.
Nú þegar ég horfi til fjalla og festi sjónum eina af hundruð
klettaborgum hins mikla hugsuðar er þar borg álfa í gullnum
bjarma, eins konar ævintýraborg líkt og í villtustu ímyndun.
Og þar eru torfhleðslur, bogar, spírur og skálar af ætt ósagðra
vísindaskáldsagna. Er þá til allt sem sýnist og jafnvel annað
til? ■
Tryggvi Hansen
©
ARKITEKTÚR OG SKIPULAG