Arkitektúr og skipulag - 01.12.1988, Síða 21

Klukknaport, Möðruvöllum í Eyjafirði (Ljósmynd í eigu Þjóðminjasafns)
beint eða óbeint að varðveizlu fjölda gamalla og merkilegra
bygginga, sem ekki eru í þess eigu. Hefur það gerzt með bein-
um fjárstyrkjum á fjárlögum sem safnið beitir sér fyrir að afla,
hvatningu og ráðgjöf á annan hátt, en að þessu leyti vegur þó
drýgst þáttur Húsafriðunarnefndar, sem ræður Húsafriðunar-
sjóði. Auk byggingarstyrkja kostar sjóðurinn faglega ráðgjöf
og umsjón viðgerðar. Er þá einkum um að ræða hús í einka-
eign eða í eigu félagasamtaka eða safnaða, þar sem síður er
talið eðlilegt að veita styrki til bygginga í eigu hins opinbera,
sem betri tök hefur á varðveizlu húsakosts síns.
Byggingar þessar, sem þannig eru varðveittar, eru dreifðar
út um allt land. Það eru kirkjur, bæði steinkirkjur 18. og 19.
aldar og torfkirkjur og timburkirkjur frá 19. öld og jafnvel
eldri, torfbæir frá 19. og 20. öld, íbúðarhús af timbri frá 19. og
20. öld, hjallar, smíðahús og hvers kyns vinnuhús og bygging-
ar af öðru tagi frá 19. og 20. öld.
Það sem ráðið hefur vali þeirra bygginga, sem Þjóðminja-
safnið sjálft varðveitir, er einkum sögulegt eða menningar-
sögulegt gildi þeirra. Oft er um að ræða hús, sem fallin eru úr
eðlilegri notkun, svo sem torfbæir og kirkjur, og eru þó sumar
torfkirkjurnar enn í notkun sem sóknarkirkjur, en einnig
timburkirkjur og önnur eyðihús, sem gildis síns vegna hefur
þótt brýnt að varðveita og vernda. Er enda oft um að ræða
síðustu húsin, sem til eru af þeim byggingargerðum, sem áður
voru algengar og einkennandi en nú væru algerlega horfnar ef
ekki hefði verið brugðið við og ráðizt í varðveizlu þeirra.
Reynt er að hagnýta þessi hús á einhvern hátt. Flest eru þau
til sýnis almenningi. Kirkjurnar eru til almenns guðsþjónustu-
halds, þótt í sumum sé sjaldan messað, í stóru torfbæjunum
sumum eru byggðasöfn og einstöku önnur hús eru geymslur
eða þar einhvers konar vinnuaðstaða, en öll eru þau að vísu
ekki fullviðgerð og bíða framtíðarhlutverks síns.
Þau hús, sem Húsafriðunarsjóður hefur styrkt viðgerð á,
eru hins vegar flest í eðlilegri notkun, svo sem íbúðarhús og
kirkjur, en önnur hafa fengið nýtt hlutverk, svo sem verzlun-
arhús, veitingahús, söfn eða sumardvalarhús. Megináherzla er
lögð á að fá húsunum eitthvert eðlilegt hlutverk, enda er autt
og yfirgefið hús í sífelldri hættu. Auk þess getur verið erfitt á
stundum að réttlæta viðgerð húss, sem ekki er síðan fengið
ákveðið hlutverk.
Það verður ekki sagt, að við Islendingar höfum verndað
þennan þátt menningararfs okkar vel, þrátt fyrir söguáhuga
og að almenn menntun hafi alla tíð staðið á háu stigi. Lengi
vel voru flest hús byggð af vanefnum og af lítt varanlegu efni
og viðhaldi oftast ábótavant. Og þá er ný byggingartækni kom
til sögu tóku menn henni fegins hendi og reistu hús með hinni
nýju tækni og af nýjum byggingarefnum, sem menn töldu jafn-
vel myndu standast til eilífðar. Fólki voru það ólýsanleg við-
brigði að geta horfið frá lágum, lekum og saggafullum torf-
húsum, köldum timburhúsum eða slagandi steinkirkjum til vel
einangraðra og hlýrra steinsteyptra húsa, sem menn töldu sig
jafnvel vera að byggja fyrir margar kynslóðir og að aldrei
þyrftu síðan teljandi viðhald.
Gömlu byggingarnar voru hins vegar rifnar flestar eða féllu
ofan í sjálfar sig. En þær tiltölulega fáu, sem náðst hefur að
varðveita, eru ekki aðeins menningarsögulegar heimildir og
minnismerki um fyrri tíðar byggingar- og lifnaðarhætti, heldur
vekja þær einnig nú á tímum forvitni og verðskuldaða athygli
íslendinga og útlendinga er þær skoða. En hér er um að ræða
sama þátt í vernd menningarminja og hvarvetna er unnið að í
heiminum og nú þykir jafnsjálfsögð og náttúru- og umhverfis-
vernd, enda víða talinn hluti af henni. ■
Þór Magnússon.
ARKITEKTÚR OG SKIPULAG