Arkitektúr og skipulag - 01.12.1988, Qupperneq 31

Rödd fólksins
Þáttur Torfusamtaka og hverfasamtaka í verndun umhverfis
Aður en húsfriðunarumræða hófst fyrir alvöru hér á
landi hafði áhugi manna og skilningur einkum beinst
að friðun einstakra húsa og höfðu þar komið við sögu
ýmsir mætir menn. Pað var hins vegar ekki fyrr en um 1970 að
skilnings á verndun heilla götumynda fer að verða vart meðal
almennings og þá einkum meðal yngri kynslóðarinnar. Ástæð-
ur eru margþættar og verður hér minnst á nokkrar.
Um þessar mundir fór sú skoðun að ryðja sér til rúms að í
hinni gömlu byggð fælust ekki einungis peningaverðmæti
heldur einnig stórkostleg menningarverðmæti, arfur frá ann-
arri kynslóð sem óðum væri verið að ganga á. Líkja mætti
þessari þróun við þegar menn átu handritin forðum daga.
Pessi skilningur átti meðal annars rót sína að rekja til þess
sem hafði gerst hjá nágrannaþjóðunum sem fyrir löngu höfðu
uppgötvað sinn menningararf og sinnt honum, t.d. sett lög og
reglugerðir um uppbyggingu gamalla bygginga og hverfa.
Hér á landi var hins vegar sú skoðun ríkjandi að þrátt fyrir
að aðrar þjóðir ættu mikinn menningararf í húsakosti væri
okkar arfur einungis fólginn í gömlum kirkjum og stöku torf-
bæjurn ásamt alþingishúsinu og nokkrum öðrum byggingum.
Aðalskipulagið frá 1929 og áhrif þess
á byggð borgarinnar
Skipulag þetta gerði annars vegar ráð fyrir að við allflestar
götur innan Hringbrautar skyldu koma randbyggð hús, þrjár
til fjórar hæðir. Þessháttar skipulag hafði verið reynt með
góðum árangri víða í Evrópu á síðustu öld og allt fram á
þessa. Hins vegar gerði skipulagið ráð fyrir að stórum hluta af
eldri byggðinni í Reykjavík yrði útrýmt, þ.e. flestöllum torf-
bæjum og mörgum timburhúsum. Hafa ber í huga að þessi hús
minntu menn á þá eymd og volæði, kulda og trekk sem herjað
hafði á landsmenn öldum saman, sum þeirra voru dönsk í
þokkabót. Þá má ekki gleyma þeirri gríðarlegu brunahræðslu
sem gripið hafði um sig eftir brunann mikla í Reykjavík 1915
og enn eimir eftir af. Við austanverða Grettisgötu, Njálsgötu,
Ásvallagötu og víðar er að finna dæmi um þetta skipulag þar
sem vel hefur tekist til. Á öllum þessum stöðum var um að
ræða ný hverfi frá grunni. Annað var hins vegar uppi á
teningnum þegar byggt var samkvæmt þessu skipulagi í hverf-
um sem þegar voru byggð, oftast eins til tveggja hæða timb-
urhúsum. Þá var ekkert tillit tekið til byggðarinnar sem fyrir
var með þeim afleiðingum að upp úr henni trjónuðu iðulega
háir brunagaflar er stungu í stúf við umhverfið og röskuðu
heildarmynd hverfisins.
Fyrst í stað stóð fólk uppi berskjaldað og ráðalaust. Mörg-
um hafði einnig verið talin trú um að nýbyggingar af þessu
tagi væru það sem framtíðin bæri í skauti sínu og gamla
byggðin væri lítils virði.
Ymsir athafnamenn áttu þá eins og nú eitthvað í handrað-
anum til að byggja fyrir. Ekki þótti í slíkum tilvikum tiltöku-
mál að rífa eitt og eitt hús og byggja annað mun stærra sem
féll að gildandi skipulagi.
En skipulagið stóðst ekki í eldri hverfunum sem þegar voru
byggð, m.a. af þeirri ástæðu að svipmót hverfa og heilla borga
tekur ætíð hægfara breytingum og ber keim af uppruna sínum.
Ekki síst þess vegna ber hönnuðum nýrra bygginga að taka
mið af byggðinni sem fyrir er.
Þá voru margir íbúar borgarinnar sammála um að nýbygg-
ingarnar væru oft á tíðum bæði ljótar og klunnalegar en mörg
gömlu húsin hins vegar bæði falleg og nett, jafnframt því sem
þau mynduðu oftast skemmtilega heild þó að um nokkra
sundurgerð gæti verið að ræða. Skortur á viðhaldi olli því að
vísu að þessi hús voru mörg hver í talsverðri niðurníðslu og
oftar en ekki höfðu misvitrir menn föndrað við gluggaumbún-
aðinn og svipt þau „augunum“.
Á árunum eftir 1950 og fram yfir 1970 voru rifin fjölmörg
merk hús. Iðulega var erfitt að átta sig á hvað að baki lá.
Mörg ár liðu oft án þess að nýtt hús væri reist í stað þess sem
fjarlægt hafði verið. Afleiðing niðurrifsins var því ósjaldan
ljótt sár í götumyndinni og/eða óhrjálegt bflastæði. Meðal
merkilegra húsa sem rifin voru á þessu tímabili voru Amt-
mannshúsið, Uppsalir (Aðalstræti 18), Hafnarstræti 23 og
Túngata 12, Aðalstræti 11, Vesturgata 7, Suðurgata 5, Smjör-
húsið (Hafnarstræti 22), Gúttó, Hótel Hekla og mörg fleiri.
Húsakönnunin 1967-70
Á árunum 1967-1970 voru könnuð hús í Reykjavík að tilhlutan
borgaryfirvalda. Var könnuninni ætlað að varpa ljósi á varð-
veislugildi einstakra húsa, gatna og jafnvel heilla hverfa.
Könnunin var unnin með hliðsjón af Aðalskipulagi Reykja-
víkur 1962-1983 af þeim Herði Ágústssyni og Þorsteini Gunn-
arssyni. Varð hún mikilvægur undanfari umræðu sem síðar
átti eftir að aukast. Þessi könnun var sú fyrsta sinnar tegundar
hér á landi og opnaði augu margra fyrir þeirri staðreynd að að
minnsta kosti hluti gömlu byggðarinnar í Reykjavík væri ein-
hvers virði. I lokaniðurstöðum könnunarinnar taka höfundar
fram að út frá þeim forsendum sem þeim voru gefnar (þ.e. að
miða könnunina við Aðalskipulag Reykjavíkur 1962-83) sé
óraunhæft að ætlast til nokkurrar varðveislu á timburhúsum í
miðbæjarkjarnanum. Sömuleiðis sé óhugsandi að reikna með
varðveislu á svæðinu norðan Grettisgötu. Þrátt fyrir þessar
forsendur lögðu þeir félagar mikla áherslu á varðveislu húsa-
raðarinnar við austanverða Lækjargötu sem er elsta samfellda
húsaröð á landinu. Þessi hugmynd féll ekki í góðan jarðveg
hjá borgaryfirvöldum eða ríkisstjórninni þar eð á þessum ár-
um var fyrirhugað að reisa nýtt stjórnarráðshús á Bernhöfts-
torfunni.
Könnun Harðar og Þorsteins ásamt tillögum um varðveislu
ákveðinna húsa var lögð fyrir borgarráð 1970. Tillögurnar
hlutu ekki samþykki borgaryfirvalda. Þær höfðu samt talsverð
áhrif, skilningur á gildi menningararfsins áðurnefnda jókst og
ARKITEKTÚR OG SKIPULAG