Arkitektúr og skipulag - 01.12.1988, Qupperneq 47

Upphaf íslensks
landslagsarkitektúrs
Ibókinni íslenskir búfræðikandidatar segir svo m.a. um
Ragnar Ásgeirsson garðyrkjuráðunaut, bróður Ásgeirs
Ásgeirssonar forseta: „Tók próf sem skrúðgarðaarkitekt
og vann við slík störf í Kaupmannahöfn 1918-1920.“ Mér er
ennfremur kunnugt um að Ragnar gerði skipulagsuppdrætti af
görðum víðsvegar um landið þau 37 ár sem hann var ráðu-
nautur Búnaðarfélags íslands.
Það var svo hjá bróður þeirra bræðra, Matthíasi Ásgeirssyni
garðyrkjuráðunaut Reykjavíkurbæjar, sumrin 1938 og 39 að ég
hóf að læra skrúðgarðyrkju. Matthías var hreinn listamaður í
sinni grein og bý ég enn í dag að því sem ég nam hjá honum.
Árin 1940 til 42 lærði ég síðan gróðurhúsarækt, ásamt
garðplöntuuppeldi fyrir Reykjavíkurmarkað, hjá þeim ágæta
manni Ólafi Gunnlaugssyni að Laugabóli í Mosfellssveit.
Þaðan lá svo leiðin í tveggja ára nám árið um kring á Garð-
yrkjuskóla ríkisins þaðan sem ég útskrifaðist vorið 1944. Það
sumar gerðist ég verklegur kennari í skrúðgarðyrkju við Garð-
yrkjuskólann og er mér ákaflega minnisstætt að taka á móti
mörgum nýjum nemendum víðsvegar að um landið. Þegar
haustaði fór ég í einhverju svartsýniskasti á fund skólastjóra
Unnsteins Ólafssonar, sem fyrstur íslendinga varð garðyrkju-
kandidat frá Búnaðarháskólanum í Kaupmannahöfn, og tjáði
honum að ég sæi ekki neina framtíð í því að vera garðyrkju-
maður. Skrúðgarðyrkja væri engin á vetrum og að gróður-
húsaverkamaður hefði minni laun heldur en eyrarvinnuverka-
maður. Eftir nokkrar gönguferðir um gólfið tók skólastjóri til
máls og lagði þar með grundvöll að námi mínu sem í dag kall-
ast landslagsarkitektúr.
Hann sagði m.a. að þar sem ég væri bæði garðyrkjumaður
og teiknari, en ég hafði lært teiknun í skóla föður míns og
Marteins Guðmundssonar og í Handíða- og myndlistaskólan-
um hjá Kurt Zier, lægi það beint fyrir að læra skrúðgarða-
skipulag. Hann lýsti því fyrir mér á ljóslifandi hátt hvernig
mætti teikna á veturna og undirbúa sumarstarfið.
En nú var erfitt að komast til náms erlendis haustið 1944,
Evrópa lokuð vegna stríðsins, engin námslán og ég fjárvana.
Á meðan Lúðvig Guðmundsson skólastjóri, sem sett hafði á
fót upplýsingastofnun stúdenta, leitaði í heilt ár að skóla fyrir
mig í Bandaríkjunum ók ég leigubíl dag og nótt og safnaði
peningum. Eina nóttina var farþegi minn Matthías Ásgeirsson
og fékk ég nú heldur betur ákúrur fyrir að halda mig ekki við
garðyrkjunámið.
Haustið 1945 hóf ég svo 18 mánaða samfellt nám við New
York State Institute of Agriculture í Farmingdale á Long Is-
land. Þessi skóli var ekki óáþekkur Garðyrkjuskólanum okk-
ar, nema hve verklegt og bóklegt nám var samtvinnað og öll
aðstaða fullkomnari. Þarna hafði ég meðal annarra tvo lands-
lagsarkitekta sem kennara. Að loknu prófi frá Farmingdale lá
svo leiðin í Cornell-háskólann í íþöku, New York þaðan sem
ég útskrifaðist bæði með Bachelors og Masters próf 1951.
Á Cornell-árunum hafði ég fjóra landslagsarkitekta sem
kennara og höfðu þeir mjög ólfkar skoðanir enda blésu bylt-
ingarkenndir vindar um heim landslagsarkitekta á þessum ár-
um. Allavega taldi ég mig, þegar ég útskrifaðist, vera orðinn
mjög sjálfstæðan landslagsarkitekt sem ekki þyrfti að apa eftir
neinum þeirra sex landslagsarkitekta sem ég hafði lært hjá.
Áður en heim skyldi haldið brá ég mér í fræsöfnunarferð til
Alaska. í ársbyrjun 1952 kom ég heim og hóf kennslu við
Garðyrkjuskóla ríkisins undir skólastjórn Unnsteins Olafsson-
ar.
Um veturinn 1952-53 bað Fegrunarfélag Reykjavíkur, sem
þá var undir stjórn Vilhjálms Þ. Gíslasonar og Sveins Ásgeirs-
sonar, mig um að skipuleggja Iðnó-hornið sem gekk út í tjörn-
ina. Það var fyrsta garðteikning sem ég gerði hér á landi.
Brösuglega gekk með framkvæmdir, enn standa þó upphækk-
uðu beðin með grasinu á, sem ég fullyrði að séu mest notuðu
garðbekkir í Reykjavík.
Vorið 1953 héldu mér svo engin bönd og ég hélt til Reykja-
víkur með svo til alla nemendur mína þar sem við hófumst
handa við að skipuleggja og gera skrúðgarða fyrir fólk. Einn
nemendanna úr þessum ágæta skólabekk var Reynir Vil-
hjálmsson, síðar landslagsarkitekt, sem í dag hefur eitt mesta
umfang í þeirri grein. Reykvíkingar tóku mér vel og einnig
landsbyggðin, nóg var að gera en lítið um efni til þess að
vinna með. Þá var það sem ég stofnaði Alaska gróðrarstöðina
og gerðist jafnframt verktaki.
Þór Sandholt skipulagsstjóri Reykjavíkurbæjar boðaði mig
á sinn fund. Hann hafði séð uppdráttinn af Iðnó-horninu og
fannst hann athygli verður, og bauð hann mér að athuga með
einhvers konar starf eða samstarf við bæinn. Mér fannst lítið
til þess koma, taldi að bæjaryfirvöld myndu eiga í eilífum erf-
iðleikum með að komast að niðurstöðum. Mun betra yrði að
vinna fyrir einstaklinga. (Seinna hef ég oft hugsað hve leitt
mér þótti að bregðast þannig við jafnvirðingarverðri viðleitni
vegna eigin sjálfstæðishroka.)
Mér fannst ég verða að vera allt í öllu. Garðagróður var
ákaflega fábrotinn á þessum árum, í aðalatriðum var trjágróð-
ur birki og reynir og runnar voru rifs og sólber. Margir eldri
garðar bera þessa enn skemmtileg merki. Á fáum árum varð
gróðrarstöð mín ein sú fjölbreyttasta sem hér var. Ég reyndi
að skipuleggja garða óháða þeim plöntum sem ég eða aðrir
áttu, heldur samkvæmt því sem hugur minn stóð til. Ein-
hverntíma var það að Sigurbjörn Björnsson, sem átti eina
stærstu og bestu garðplöntustöðina er var í Fossvogi, stöðvaði
mig á götu og sagði: „Hvað þýðir þetta Jón, að teikna garða
þannig að þegar fólk kemur til manns með teikningu frá þér
þá getur maður bókstaflega ekkert selt því?“ Nokkrum árum
síðar þurfti fólk ekki að fara frá Sigurbirni án þeirra plantna
sem það vildi kaupa. Mér fannst að landslagsarkitektinn þyrfti
að vera leiðandi. Án þess að halla á nokkurn, þá finnst mér
að í dag séu garðplönturæktendur miklu fremur leiðandi en
við landslagsarkitektar. Þannig má það ekki verða.
ARKITEKTÚR OG SKIPULAG