Skessuhorn - 29.05.2024, Side 42

MIÐVIKUDAGUR 29. MAÍ 202442
Ungur fékk Kjartan Páll Sveins-
son mikinn áhuga á sjómannslíf-
inu en afi hans, Kjartan í Jónsnesi,
var trillukarl og fékk Kjartan Páll
ungur góðan skóla hjá afa sínum.
„Ég var mættur til hans um leið og
skólinn var búinn á vorin og var þá
hjá honum yfir allt sumarið. Ver-
tíðirnar voru lengri þá og fyrir mig,
frá 13 ára til 20 ára aldurs, kveikti
það eld í mér fyrir trillumennsku.
Ég hjálpaði afa við að fella net og
að ganga frá fyrir veturinn. Hann
vann allt út í Jónsnesi þó svo að
það hafi ekki verið neitt rennandi
vatn, ekkert rafmagn né vegur til að
komast þangað. Hann var með sjó-
dælu, þar sem allt var skolað með
sjó sem síðan rann út í fjöruna. Við
sigtuðum, söltuðum og pækluðum
allt sjálfir úti í fjósi og mánaðarlega
var síðan siglt í Stykkishólm
með tunnur til að selja. Þetta var
ótrúlega skemmtilegur tími og ég
er svo þakklátur að hafa fengið að
upplifa þessa tíma með honum afa,“
segir Kjartan.
Fór í aðra átt
Kjartan var um tvítugt þegar hann
hætti á grásleppu með afa sínum
og stóð hann á krossgötum í lífi
sínu. Búið var að loka fyrir kvóta-
kerfið og lítill möguleiki fyrir
tvítugan dreng að byrja sem trillu-
karl. Kjartan ákvað að fara í aðra átt
og lauk BA námi í mannfræði við
Háskóla Íslands og svo doktors prófi
í félagsfræði frá London School of
Economics. „Ég var aðjúnkt við
Háskóla Íslands, en biðin eftir að
komast inn í fasta kennslu var löng
og stundakennsla mikið hark. Ég
fékk ofnæmi fyrir skrifstofunni
og vildi bara komast í óþægilega
útivinnu,“ segir Kjartan en byrj-
unin á sjómannaferli sem trillukarl
var skemmtileg.
Hlegið að litla
þvottabalanum
„Við vorum fjölskyldan á ferða-
lagi, þetta var árið 2014 og ég var
að klára doktorsnámið. Fórum í
ferðalag á Vestfirði og erum stödd
í náttúrulauginni í Reykjafirði en
þá er þarna fyrir einhver maður og
ég byrja að spjalla við hann. Hann
segir mér að hann sé trillukarl og
geri út á strandveiðar. Þá fékk ég
hugljómum að þarna væri gluggi
fyrir mig. Síðan byrja ég árið 2020
og mæti á bryggjuna í Grundar-
firði og þar sé ég einmitt þennan
sama mann sem plantaði þessu fræi
í hausinn á mér, Magnús Jónsson.
Nú erum við nágrannar á bryggj-
unni. Ég byrjaði á gamla grá-
sleppubátnum hans afa en hann
var afturbyggður Færeyingur, með
25 hestafla Bukhvél og ég skver-
aði hann fyrir strandveiðar. Það
var mikið hlegið þegar ég kom
hingað fyrst, báturinn var kallaður
litli þvottabalinn en ég náði að
fiska mjög vel á honum og náði að
lokum að kaupa mér nýrri bát sem
ég á í dag, Oddur Valur SH 311,“
segir Kjartan.
Kynslóðabilið í
sjómannastéttinni
Hefur Kjartan orðið var við
nýliðun á strandveiðum núna?
„Bátafjöldi hefur haldist stöðugur
frá árinu 2009 en meðalaldurinn
er ekki lágur, svo að það sé sagt. En
það sýnir samt sem áður að það er
nýliðun í þessu. Það eru alltaf að
koma inn nýir og nýir í höfnina í
Grundarfirði en það er einmitt
hugmyndin með strandveiðikerf-
inu; að opna smá glugga til að nýir
komi inn í greinina. Í Bolungar-
vík eru til dæmis þrjár kynslóðir á
skaki; afinn, pabbinn og tveir synir.
Splundra samstöðunni
Mikið hefur verið rætt og ritað um
svæðaskiptingu strandveiðimanna
en landinu er skipt niður í fjögur
svæði. A svæði nær frá Arnarstapa
á Snæfellsnesi og yfir að Horn-
bjargsvita á Vestfjörðum. Svæði
B nær frá Hornbjargsvita og að
Flatey á Skjálfanda, svæði C frá
Flatey á Skjálfanda og alla leið að
Höfn í Hornafirði en D svæði er
frá Höfn í Hornafirði alla leið að
Borgarnesi. Kjartan nær ekki þeim
rökfærslum sem eru fyrir þess-
ari svæðaskiptingu. „Það er ekki
eins og togararnir séu með svæðis-
skiptingu og það myndi nú heyrast
vel í þeim ef miðunum yrði svæða-
skipt. Kerfið, eins og það er byggt
upp, er mjög slæmt fyrir til dæmis
C svæðið. Þarna kemur góður og
stór fiskur í seinni hluta júlí ár hvert
en potturinn fyrir landið hefur
verið að klárast um miðjan júlí. En
yfir höfuð eru þessar skiptingar
engan veginn að virka. Þegar það er
komin sú staða að þú gerir til dæmis
bát út frá Akranesi og fiskurinn
færir sig lengra vestur og inn á A
svæðið, þá mátt þú ekki fara örfáar
sjómílur vestur en þú getur farið
austur og alla leið að Höfn, sem er
hinum megin á landinu. Það er svo
margt misgáfulegt í þessu kerfi og
þessi umræða hefur rekið fleyg á
milli landssvæða og hef ég stundum
á tilfinningunni að stjórnvöldum
finnist það ekki leiðinlegt að það sé
hver höndin uppi á móti annarri á
meðal okkar. Að splundra samstöð-
unni sem er að finna hjá sjómanna-
stéttinni,“ segir Kjartan.
Formaðurinn
Kjartan var í mars í fyrra kjörinn
formaður Strandveiðifélags Íslands
og reynir hann að ræða við trillu-
karla víða um land eftir fremsta
megni. „Rétt áður en þú komst,“
segir hann blaðamanni; „voru hér
hjá mér fjórir trillukarlar í kaffi
og vorum við að ræða ýmis mál.
Síðasta sumar, þegar ljóst var að
stoppið á veiðum myndi koma, þá
fórum við í ferðalag á C svæðið
og funduðum á Þórshöfn, Borgar-
firði eystri og í Neskaupstað til
að heyra í mönnum. Við fundum
í stjórn reglulega og svo fer ég að
tala við fólk eins mikið og maður
getur. Ég geri þetta í 100% sjálf-
boðavinnu og hef því lítil tök á
að búa til eitthvað stórt batterí úr
Strandveiðifélaginu. Ég er reyndar
mjög heppinn því það er ótrúlega
öflugur hópur með mér í stjórn, ég
gæti ekki staðið í þessu án þeirra.
En ég eyði miklum tíma í að rýna
í gögn, að finna út úr þessu fisk-
veiðikerfi okkar. Það er svo flókið,
mikið flækjustig eins og til dæmis
með byggðakvóta. Það er bara eins
og að kafa ofan í drullupoll og von-
ast til að sjá eitthvað í gegnum
sundgleraugun,“ segir Kjartan.
Kvótagulrót
Mikið hefur verið rætt og ritað um
strandveiðimál og er sú umræða
oft mjög neikvæð. „Fyrir mína
parta er þetta það sem ég vil gera
í lífinu,“ segir Kjartan. „Ég vil
vera trillukarl og ég á erfitt með
að kyngja því að einhver mjög
þröngur hópur manna hafi slegið
eign sinni á þessa sameiginlegu
auðlind Íslendinga og að hvorki ég
né aðrir megi gera þetta í atvinnu-
skyni. Það er verið að gera þetta
eins erfitt fyrir okkur og mögulegt
er, væntanlega í þeirri von um
að við nennum ekki að standa í
þessu og gefumst bara upp. Þá
er dinglað gulrót, kvótagulrót
framan í okkur, einhverjum 10-15
tonna kvóta og þá geta menn bara
selt sig út fyrir pening. Það er
mjög siðlaust að bjóða upp á þetta,
að biðja menn um að fórna kom-
andi kynslóðum fyrir skjótfengan
gróða, og mér finnst eins og það
sé verið að kæfa smábátaveiðar
þannig,“ segir Kjartan.
Lítill sem
enginn stuðningur
„Stjórnvöld virðast hafa fengið
skipanir um að gera ekki vel við
okkur, sem mér finnst ótrúlega
skrýtið. Smábátaveiðar eru
lyftistöng fyrir brothættar byggðir.
Patreksfjörður er þessi höfuðstaður
strandveiða en þeir fóru afar illa
út úr kvótakerfinu. Fótunum var
kippt undan þeim og á Vestfjörðum
almennt, sem er fáránlegt þar sem
þessi bæjarfélög á Vestfjörðum eru
steinsnar frá gjöfulustu fiskimiðum
heims. Síðan sjáum við þar sem
kvótinn var ekki tekinn út, eins og í
Grundarfirði, þar er stöðug togara-
útgerð sem þjónar sínu samfélagi
en smábátaútgerðin blómstar þar
líka og hefur verið mikil lyftistöng.
Þar sem fólk fær að sækja sjóinn,
þar er að finna byggðir sem eru í
miklu betri málum, meiri og betri
atvinna“, segir Kjartan. En hvaða
þýðingu hefði fjölgun strand-
veiðibáta um allt land? „Það myndi
þýða meiri og betri atvinnu um allt
land, ekki flóknara en það. Þetta
gefur ágætlega í aðra höndina en
menn verða ekki ríkir af þessu.
Tímakaupið er ásættanlegt þó svo
að tímafjöldinn sé ekki nægilega
góður. En þetta snýst ekki bara
um hagsældina heldur það, að
þetta er yndisleg vinna. Hvað er
að því að fólk vinni sjálfstætt við
það sem það elskar að gera? Þetta
er sjálfsprottin grasrótarlausn á
byggðavandanum, þar sem þetta er
fólkið í landinu sem ákveður sjálft
að þarna vill það vinna og þarna
vill það búa. Það kostar ríkið ekki
neitt og ætti að vera „win win“ fyrir
alla,“ segir Kjartan.
Að læra að lesa
náttúruna
Við klárum spjallið við Kjartan
Pál með því að tala um það sem
er aðlaðandi við sjómannslífið,
að hans mati. „Ég kemst ekki nær
náttúrunni en þegar ég er á sjó. Þá
þarf maður mjög mikið að lesa í
umhverfið, hvað er fuglinn að gera,
samspil á milli sjávarfalla og vinda,
maður er að spá í hvernig fiskurinn
er þegar hann kemur upp, er hann
mikið húkkaður, hvað er að gubb-
ast úr honum og hverjar ætli séu
aðstæðurnar á hafsbotni. Þarna er
ég ekki lengur áhorfandi á nátt-
úruna heldur er ég orðinn hluti
af henni. Það er það sem ég heill-
ast mest af, að vera hluti af nátt-
úrunni. Og svo ég tali nú ekki um
þegar maður er að skaka og allt í
einu sér maður tveggja metra háan
háhyrningsugga koma upp eða
þegar maður er á stími út og hnís-
urnar synda með manni. Síðan í
lok sumars finnst mér mjög gaman
að fylgjast með kríunum en þá eru
þær alltaf tvær saman, fullorðin
með unganum sínum, en fullorðni
fuglinn fylgist með og passar upp á
ungann. Þetta var það sem ég lærði
af afa mínum, að kunna að lesa í og
kunna að meta náttúruna,“ segir
Kjartan að endingu.
hig
Byrjaði á gamla grásleppubátnum hans afa
Rætt við Kjartan Pál Sveinsson, trillukarl og formann Strandveiðifélags Íslands
Á bryggjunni í Grundarfirði.
Kjartan Páll um borð í Oddi Val SH.
Gamli grásleppubáturinn Bliki, sem Kjartan byrjaði á.